Chương 1: Những vấn đề chung về các tội phạm về hối lộ. Chương 2: Các tội phạm về hối lộ theo Bộ luật hình sự Việt Nam và Công ước quốc tế của Liên Hiệp quốc về chống tham nhũng - những so sánh, đánh giá. Chương 3: Thực tiễn xét xử và những kiến nghị hoàn thiện các tội phạm về hối lộ trong Bộ luật hình sự Việt Nam trên cơ sở tiếp thu Công ước quốc tế của Liên Hiệp quốc về chống tham nhũng. 9 z Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CÁC TỘI PHẠM VỀ HỐI LỘ 1.
Nhận thức về các tội phạm về hối lộ Từ trước đến nay, thuật ngữ “hối lộ” có thể được hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau, có thể là một hành vi vi phạm pháp luật, một tệ nạn xã hội, một hiện tượng tiêu cực trong xã hội hay tàn dư của chế độ cũ hoặc thậm chí là một loại hành vi tham nhũng. Nghiên cứu dưới góc độ khoa học luật hình sự Việt Nam, loại hành vi liên quan tới “hối lộ” được hiểu thống nhất bao gồm ba loại hành vi phạm tội tương ứng với ba tội hối lộ cụ thể - Tội nhận hối lộ, tội đưa hối lộ và tội làm môi giới hối lộ. Do đó, để phòng, chống và xử lý nghiêm minh các loại hành vi này, ở Việt Nam, cùng với công cụ pháp lý quan trọng là Bộ luật hình sự, ngày 29/11/2005, Quốc hội cũng đã ban hành Luật Phòng, chống tham nhũng, được sửa đổi, bổ sung năm 2013. Theo đó, đây là một đạo luật quan trọng thể hiện quyết tâm của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta trong công cuộc chống tham nhũng.
Đồng thời, để khẳng định với cộng đồng quốc tế về một Việt Nam cam kết thực hiện nghiêm túc Công ước của Liên Hiệp quốc về đấu tranh chống tham nhũng mà Việt Nam đã cam kết. Vì vậy, nhiệm vụ nghiên cứu, so sánh quy định các nhóm hành vi tội phạm trên trong Bộ luật hình sự Việt Nam với những quy định tương ứng trong Công ước quốc tế của Liên Hiệp quốc về chống tham nhũng, nhằm mục đích tiếp tục hoàn thiện Bộ luật hình sự Việt Nam, đề xuất những giải pháp góp phần làm tương thích, phù hợp với Công ước quốc tế về ba loại tội phạm này. Điều đó không những có ý nghĩa về mặt chính trị - pháp lý, mà còn góp phần không nhỏ trong việc nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm về chức vụ nói chung, các tội phạm về hối lộ nói riêng trong giai đoạn cải cách tư pháp và xây dựng Nhà 10 z nước pháp quyền ở nước ta hiện nay. Do đó, trước khi đi vào so sánh, đánh giá, chúng ta cần làm rõ khái niệm và những hình thức hối lộ phổ biến là việc làm cần thiết.
Khái niệm các tội phạm về hối lộ Theo Đại từ điển Tiếng Việt, “hối lộ” là hành vi lén lút đưa tiền của để nhờ người có quyền làm điều trái với pháp luật nhưng có lợi cho mình. Theo Từ điển Tiếng Việt năm 2004, do Hoàng Phê chủ biên, “hối lộ” là việc đưa tiền của cho người có quyền hành để làm việc gì đó có lợi cho mình, bằng hành vi lạm dụng chức vụ hoặc làm sai pháp luật [42; tr. Trong khi đó, về phương diện xã hội, “hối lộ” là hành vi thông qua các quan hệ xã hội để tiếp cận người có quyền lực liên quan tới khu vực hành chính công để đưa tiền, quà hoặc lợi ích vật chất khác theo yêu cầu hoặc hành vi tự nguyện của người đưa nhằm thay đổi thái độ của người nhận để làm một hoặc nhiều việc có lợi cho người đưa. Tương tự, về phương diện chính trị, “hối lộ” được coi là một trong những bổng lộc của quyền lực, được thực hiện bởi những người nắm quyền [5; tr.
Còn dưới góc độ hành chính - nhà nước, “hối lộ” là một loại tham nhũng, xảy ra nhiều ở nơi thiếu minh bạch về cơ chế, thông tin; làm cho bộ máy nhà nước trở nên trì trệ và quan liêu; hủy hoại đạo đức của những người thực thi chức trách, làm mất lòng tin của người dân vào bộ máy Nhà nước. Ngoài ra, theo tổng kết trong nghiên cứu của mình, TS. Đào Lệ Thu có rất nhiều cách tiếp cận và quan điểm khác nhau về “hối lộ”. “Hối lộ” có thể là một hành vi vi phạm pháp luật, một tệ nạn xã hội, một hiện tượng tiêu cực trong xã hội, thậm chí là một dạng tham nhũng.
Hiện tượng hối lộ thường được nghiên cứu từ góc độ đạo đức, chính trị, kinh tế và pháp lý. Nhưng phần lớn những nghiên cứu này đều tiếp cận “hối lộ” từ một góc độ rộng hơn, đó là “tham nhũng”. Rất nhiều quan điểm nghiên cứu trên thế giới đồng nhất khái niệm 11 z “tham nhũng” và “hối lộ”, nói đến tham nhũng là nói đến hối lộ. Hối lộ được các chuyên gia nước ngoài coi là một biểu hiện của tham nhũng.
Do đó, dưới góc độ nghiên cứu khoa học, tác giả luận văn thống nhất quan điểm khái niệm “hối lộ” là hành vi cụ thể, hẹp hơn, nằm trong khái niệm “tham nhũng”. Một số nước trên thế giới (Mỹ, Australia.) coi hối lộ là một tội phạm và được định nghĩa theo Từ điển pháp luật Mỹ của Henry Campbell Black (được sử dụng rộng rãi tại Mỹ), “hối lộ” bao gồm các hành vi “đề nghị”, “đưa”, “nhận” hoặc “gạ gẫm” bất kỳ một dạng giá trị làm ảnh hưởng đến hành vi của một công chức hay người nào đó thực hiện công vụ hoặc chức vụ pháp lý; hay hối lộ “là hình thức tham nhũng thể hiện bằng cách một người đưa tiền để thuyết phục một công chức Nhà nước chấp thuận để làm hoặc không làm một việc có lợi cho mình” [72; tr. Như vậy, qua các nghiên cứu có thể bước đầu nhận xét, “hối lộ” luôn thể hiện bản chất của một hiện tượng tiêu cực trong xã hội. Nó có tác động xấu tới đời sống, tâm lý xã hội, ảnh hưởng nghiêm trọng tới nền chính trị và sự tồn tại của mỗi chính thể quốc gia, lãnh thổ.
Bên cạnh đó, trong khoa học luật hình sự trên thế giới, nhiều ý kiến nhận định: tham nhũng bao gồm các hành vi đưa, nhận hối lộ, môi giới hối lộ và một số loại hành vi khác như tham ô tài sản, lợi dụng chức trách cưỡng đoạt tài sản, lợi dụng chức trách lừa đảo chiếm đoạt tài sản, lạm dụng chức trách công. Một số ý kiến đồng tình, cho rằng tham nhũng bao gồm hối lộ và nhiều dạng hành vi khác. Trong nghiên cứu của hầu hết các tác giả Việt Nam, nhận thức về khái niệm tham nhũng dường như không khác biệt nhiều so với những quan điểm nêu trên, đánh giá tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn; còn hối lộ lại bao gồm cả hành vi của người có chức vụ, quyền hạn (hành vi nhận hối lộ) và hành vi của người không có chức vụ, quyền hạn (hành vi đưa hối lộ, hành vi làm môi giới hối lộ), chỉ hành vi nhận hối lộ được 12 z coi là một dạng của tham nhũng. Như vậy, theo quan niệm của các tác giả Việt Nam, khái niệm tham nhũng không hoàn toàn bao hàm khái niệm hối lộ.
Bản chất của hối lộ có thể được nhận thức từ nhiều góc độ khác nhau. Từ góc độ xã hội, hối lộ có thể được xem là một hình thức biến tướng của việc đền đáp, trả ơn, hối lộ là một kiểu đền đáp. Một số sự đền đáp bị xem là hối lộ trong từng nền văn hoá cụ thể, được phân biệt với các trường hợp khác bởi sự cố ý, bởi hình thức và hoàn cảnh cụ thể. Như vậy, hối lộ có thể được xem là hiện tượng xã hội tiêu cực, là sự lạm dụng những truyền thống tốt đẹp của xã hội loài người, như truyền thống tặng quà, truyền thống đền đáp ơn nghĩa.
Tính chất sai trái của hối lộ có thể không được nhận thức hoặc được nhận thức ở mức độ khác nhau tùy thuộc vào từng xã hội. Sự nhận thức đó chịu ảnh hưởng rất nhiều bởi yếu tố văn hóa - xã hội và sau đó lại ảnh hưởng ít nhiều đến việc xác định tính chất nguy hiểm cho xã hội của hiện tượng hối lộ. Như vậy, từ góc độ đạo đức xã hội, bản chất xấu xa của hối lộ chính là biện giải đầu tiên cho sự cần thiết phải sử dụng pháp luật đấu tranh với hiện tượng này. Ngoài ra, từ góc độ chính trị, “hối lộ là một trong những loại bổng lộc của quyền lực và là một hình thức trao đổi chung giữa quyền lực và sự giàu có” [88; tr.
Lúc này, hối lộ mang bản chất chính trị sâu sắc, là tặng phẩm tiêu cực của quyền lực và thể hiện mặt trái của sự phân tầng xã hội. Thông qua hối lộ quyền lực tạo ra tiền bạc và ngược lại tiền bạc có thể mua được quyền lực, chức tước. Hối lộ trở thành công cụ tìm kiếm và duy trì quyền lực chính trị, đồng thời tạo ra sự bất công và bất ổn trong xã hội. Từ góc độ hành chính - nhà nước, hối lộ được các học giả cũng như hầu hết các quốc gia nhận thức chung là một loại hành vi tham nhũng.
Như một tác giả đã nhận định: “Nơi nào tồn tại hiện tượng hối lộ có hệ thống của một số công chức nơi đó sẽ có xu hướng hoạt động kém hiệu quả và đạo đức của các nhân viên trở nên xuống cấp” [72; tr. Do đó, từ khía cạnh nghiên cứu 13 z này, bản chất của hối lộ biện giải cho hiện tượng các tội phạm về hối lộ thường được xếp vào nhóm tội xâm phạm hoạt động hành chính công hoặc tội phạm về công vụ. Về mặt pháp lý, qua nghiên cứu chúng tôi nhận thấy theo pháp luật của hầu hết các quốc gia trên thế giới hối lộ bị xem là một sự trao đổi lợi ích bất hợp pháp hai chiều. Sự trao đổi đó được thực hiện thông qua việc bên đưa hối lộ sử dụng những lợi ích không chính đáng để đổi lấy việc bên nhận hối lộ làm theo yêu cầu của mình.
Ngược lại, bên nhận hối lộ lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao thỏa mãn những mục đích cá nhân của người đưa hối lộ để đổi lấy của hối lộ. Hối lộ bị xem là bất hợp pháp xuất phát từ chỗ nó là việc đạt được lợi ích cá nhân trên cơ sở lợi dụng quyền lực công.