Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, phần Nội dung Luận văn đƣợc chia làm ba chƣơng. Chƣơng 1: Tổng quan tƣ liệu Chƣơng 2: Vật liệu kiến trúc Kkhu trung tâm di tích Ccố đô Hoa Lƣ (thế kỷ X). Chƣơng 3: Vật liệu kiến trúc khu trung tâm di tích Cố đô Hoa Lƣ, đặc trƣng và các mối quan hệ. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TƢ LIỆU 1.
NƢỚC ĐẠI VIỆT THẾ KỶ X VÀ SỰ RA ĐỜI CỦA KINH ĐÔ HOA LƢ 1.1 Nƣớc Đại Việt thế kỷ X Đối với nước Đại Việt thế kỷ X là thế kỷ củng cố nền độc lập và chủ quyền dân tộc, xây dựng quốc gia phong kiến thống nhất, chống giặc ngoại xâm [72: tr 142]. Chiến thắng Bạch Đằng mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử dân tộc, thời kỳ phát triển của quốc gia phong kiến độc lập và lớn lên nhanh chóng của dân tộc. Chiến thắng đó đã đánh bại mƣu đồ xâm lƣợc của nhà Nam Hán, khẳng định sự tồn tại vững chắc của đất nƣớc và nâng cao thêm ý thức làm chủ của dân tộc. Trên cơ sở thắng lợi quân sự oanh liệt đó, Ngô Quyền, ngƣời anh hùng của cuộc kháng chiến chống xâm lƣợc đã tiến hành một bƣớc lớn trên con đƣờng củng cố nền độc lập dân tộc.
Mùa xuân năm 938, Ngô Quyền quyết định bỏ chức tiết độ sứ của phong kiến phƣơng Bắc và tự xƣng vƣơng, lập thành một vƣơng quốc độc lập đàng hoàng. Cổ Loa là kinh đô cũ của nƣớc Âu Lạc thời An Dƣơng Vƣơng lại đƣợc chọn làm kinh đô của vƣơng quốc độc lập thế kỷ X. Ngô Quyền đặt ra các chức quan văn võ, quy định các nghi lễ trong triều và mầu sắc đồ mặc của các quan lại các cấp. Triều đình của Ngô Quyền đƣợc xây dựng theo thể chế của một vƣơng triều phong kiến hoàn toàn độc lập.
Bộ máy chính quyền đó đã mang tính chất của một bộ máy tập quyền. Tuy nhiên là một chính quyền non trẻ, mới đƣợc xây dựng nên tổ chức còn đơn giản, mức độ tập quyền chƣa cao. Ở nhiều địa phƣơng vẫn còn tồn tại những thế lực phong kiến khá mạnh với cơ sở kinh tế và lực lƣợng quân sự riêng. Những 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phần tử phong kiến đó tuy phục tùng triều đình trung ƣơng và có ngƣời giữ chức trong triều, nhƣng vẫn duy trì lực lƣợng riêng của mình và khống chế riêng từng vùng rộng lớn.
Những thế lực phong kiến địa phƣơng đó là cơ sở và mầm mống cát cứ trong xã hội lúc bấy giờ. Sau khi Ngô Quyền mất (năm 944), trong triều xảy ra nhiều biến loạn và xung đột làm cho chính quyền trung ƣơng vốn đã mong manh càng thêm suy yếu. Lợi dụng tình trạng đó, các thế lực phong kiến liền nổi dậy, mỗi ngƣời hùng cứ một phƣơng và tranh giành nhau quyết liệt. Đến năm 965 thì chính quyền trung ƣơng bị tan rã và trong nƣớc hình thành mƣời hai thế lực cát cứ chính gọi là Mƣời hai sứ quân: - Kiều Công Hãn chiếm giữ Phong Châu (Phú Thọ).
- Kiều Thuận chiếm giữ Hồi Hồ ( Phú Thọ) - Nguyễn Khoan chiếm giữ Tam Đái ( Vĩnh Phúc) - Ngô Nhật Khánh chiếm giữ Đường Lâm ( Hà Nội) - Đỗ Cảnh Thạc chiếm giứ Đỗ Động ( Hà Nội) - Lý Khuê chiếm giữ Siêu Loại ( Bắc Ninh) - Nguyễn Thủ Tiệp chiếm giữ Tiên Du (Bắc Ninh) - Lã Đường chiếm giữ Tế Giang (Hưng Yên) - Nguyễn Siêu chiếm giữ Tây Phù Liệt (Hà Nội) - Phạm Bạch Hổ chiếm giữ Đằng Châu (Hưng Yên) - Trần Lãm chiếm giữ Bố Hải Khẩu ( Thái Bình) - Vua Ngô là Ngô Xương Xí cũng rút về chiếm giữ vùng Bình Kiều ( Thanh Hóa), tự coi mình như một sứ quân [72: tr 143]. Mỗi sứ quân chiếm cứ một vùng khoảng một vài huyện ngày nay, xây thành, đắp lũy và thôn tính lẫn nhau. Loạn Mƣời hai sứ quân đã gây bao tổn thất đau khổ cho nhân dân và đi ngƣợc lại nguyện vọng hòa bình, thống nhất của dân tộc. Hơn nữa trong hoàn cảnh một nƣớc nhỏ, nền độc lập vừa giành 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lại đƣợc còn non yếu, luôn bị nạn ngoại xâm đe dọa nghiêm trọng thì cát cứ và nội chiến là một nguy cơ rất hiểm nghèo.
Nền độc lập của đất nƣớc, sự sống còn của cả dân tộc đòi hỏi phải giữ vững khối đoàn kết thống nhất, đòi hỏi phải chấm rứt cuộc nội loạn của mƣời hai sứ quân để khôi phục quốc gia thống nhất và chế độ trung ƣơng tập quyền. Đó là một yêu cầu cấp thiết của lịch sử. Ngƣời đã nêu cao ngọn cờ thống nhất quốc gia và có công hoàn thành nhiệm vụ lịch sử đó là Đinh Bộ Lĩnh. Đinh Bộ Lĩnh, ngƣời ở động Hoa Lƣ (Gia Viễn, Ninh Bình).
Ông là một ngƣời cƣơng nghị, mƣu lƣợc và có chí khí lớn. Tại Hoa Lƣ, ông đã xây dựng đƣợc một lực lƣợng vũ trang khá mạnh và nhân dân trong vùng đều theo phục. Ông lại liên kết với sứ quân Trần Lãm ở Bố Hải Kkhẩu để tăng cƣờng thêm thế lực. Sau khi Trần Lãm chết, ông trở thành ngƣời cầm đầu một lực lƣợng vũ trang lớn mạnh.
Đinh Bộ Lĩnh lần lƣợt đánh bại các sứ quân khác. Đến cuối năm 967, loạn Mƣời hai sứ quân bị dập tắt và đất nƣớc trở lại thống nhất. Thắng lợi của Đinh Bộ Lĩnh là thắng lợi của xu hƣớng thống nhất quốc gia, thắng lợi của tinh thần dân tộc và ý chí độc lập mạnh mẽ của nhân dân. Nạn cát cứ bị dập tắt tƣơng đối nhanh chóng chứng tỏ hoàn cảnh dựng nƣớc và giữ nƣớc của dân tộc ta, chế độ trung ƣơng tập quyền là một nhu cầu tất yếu của lịch sử gắn liền với nhu cầu đoàn kết thống nhất lực lƣợng để giành và giữ nền độc lập - quyền lợi chung và cao nhất của toàn thể dân tộc.
Quốc gia thống nhất làm cho thế nƣớc thêm mạnh và lực lƣợng quốc phòng đƣợc tăng cƣờng. Nhờ đó Đinh Bộ Lĩnh có điều kiện củng cố hơn nữa nền độc lập dân tộc. Năm 968 ông lên ngôi hoàng đế (thƣờng gọi là Đinh Tiên Hoàng), đặt tên nƣớc là Đại Cồ Việt. Hai năm sau ông bỏ niên hiệu của các hoàng đế phƣơng Bắc, tự đặt niên hiệu riêng là Thái Bình.
Đó là những biểu 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện mới của tinh thần tự chủ, quyết tâm giành độc lập hoàn toàn cho dân tộc và cũng là sự phủ định quyền bá chủ của các hoàng đế phƣơng Bắc. Dƣới triều Đinh, chế độ trung ƣơng tập quyền đƣợc tiếp tục xây dựng và củng cố. Các thế lực phong kiến địa phƣơng đều bị khuất phục. Tổ chức chính quyền ở trung ƣơng và các địa phƣơng đƣợc sắp xếp lại có quy củ hơn trƣớc.
Các nhà sƣ là tầng lớp có học thức hơn hết trong xã hội lúc đó, đóng vai trò trong việc xây dựng kiến trúc thƣợng tầng của chế độ phong kiến và đƣợc nhà Đinh rất trọng vọng. Sƣ Ngô Chân Lƣu đƣợc ban hiệu là Khuông Việt đại sƣ, giữ chức tăng thống đứng đầu tầng lớp tăng lữ và đƣợc tham dự triều chính nhƣ một cố vấn của nhà vua. Về mặt quân sự, Đinh Tiên Hoàng ra sức xây dƣng một lực lƣợng quân đội mạnh đủ sức bảo vệ đất nƣớc và đè bẹp xu hƣớng cát cứ địa phƣơng. Quân đội đƣợc tăng cƣờng và tổ chức thống nhất.
Tuy vậy, chính quyền trung ƣơng vừa mới đƣợc khôi phục, công việc xây dựng và tổ chức lực lƣợng chỉ mới là bƣớc đầu. Trong tình hình đó, năm 968, Đinh Tiên Hoàng chọn Hoa Lƣ là vùng núi non hiểm trở để đóng đô. Tại kinh đô mới này, nhà Đinh cho đắp thành, đào hào và dựa vào thế núi xây dựng một công trình phòng ngự kiên cố. Công việc xây dựng đất nƣớc đang tiến hành chƣa đƣợc bao lâu thì năm 979, Đinh Tiên Hoàng bị ám hại và sau đó, nhiều vụ xung đột xảy ra trong nội bộ triều đình.
Cuối cùng một ngƣời con trai thứ của Đinh Tiên Hoàng mới 6 tuổi đƣợc lập lên làm vua. Các thế lực phong kiến thù địch ở trong và ngoài nƣớc lại thừa dịp tiến hành âm mƣu lật đổ và thôn tính. Ngô Nhật Khánh là một sứ quân trƣớc đây đã bị đánh bại phải về hàng rồi chốn sang nƣớc Cham-pa về định đánh phá kinh thành Hoa Lƣ. Nhƣng vừa vƣợt biển tiến vào cửa sông nƣớc ta thì đoàn chiến thuyền này gặp bão và bị đắm gần hết.
Nạn cƣớp phá của phong kiến phƣơng Nam vì thế bị loại trừ. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhƣng ngay sau đó, dân tộc ta lại phải đƣơng đầu với nạn ngoại xâm lớn của phong kiến phƣơng Bắc. Lúc bấy giờ ở Trung Quốc, nhà Tống đã thành lập và đã hoàn thành việc thống nhất quốc gia. So với nhà Nam Hán - một sản phẩm sau sự tan dã của nhà Đƣờng thì nhà Tống là một triều đại cƣờng thịnh của một quốc gia phong kiến lớn nhất châu Á đƣơng thời.
Vvới khí thế đang lên của một triều đại phong kiến lớn tự coi mình là “thiên triều” có quyền thống trị các nƣớc chung quanh, nhà Tống nhân sự suy yếu của triều Đinh, đã phát động cuộc chiến tranh xâm lƣợc nƣớc ta. Vận mệnh của cả dân tộc đang bị nạn ngoại xâm đe dọa nghiêm trọng. Chính quyền độc lập còn non trẻ đang đứng trƣớc một thử thách lớn. Trong lúc đó, vua Đinh còn ít tuổi chƣa đủ khả năng và uy tín để tổ chức và lãnh đạo cuộc kháng chiến.
Vì sự nghiệp bảo vệ độc lập dân tộc, quân sĩ và một số quan lại liền suy tôn Lê Hoàn lên làm vua. Lê Hoàn là một ngƣời có uy tín trong triều, lúc bấy giờ đang giữ chức thập đạo tƣớng quân là chức tổng chỉ huy quân đội. Lê Hoàn lên ngôi vua, lập nên một triều đại mới, trong sử gọi là triều Tiền Lê. Một nhiệm vụ lịch sử trọng đại đang đặt ra trƣớc toàn thể dân tộc và triều Tiền Lê là gấp rút tổ chức cuộc kháng chiến chống quân xâm lƣợc Tống.
Đầu năm 981, quân Tống theo hai đƣờng thủy, bộ ào ạt tiến vào xâm lƣợc nƣớc ta. Quân bộ từ Ung Châu (Quảng Tây) theo đƣờng Lạng Sơn tiến vào. Quân thủy từ Quảng Châu (Quảng Đông) vƣợt biển tiến sang. Hai đạo quân thủy bộ của địch dự định sẽ phối hợp với nhau tiến vào vây hãm kinh thành Hoa Lƣ.
Lê Hoàn trực tiếp tổ chức và lãnh đạo kháng chiến. Phát huy sáng tạo chiến thuật của Ngô Quyền hơn bốn mƣơi năm trƣớc, ông sai quân sỹ đóng 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.