CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ VĂN HÓA - VĂN HỌC VÀ TRUYỆN THƠ MỞ TRỜI DỰNG ĐẤT 1. Tìm hiểu chung về văn hóa và văn học 1. Định nghĩa về văn hóa Từ trước đến nay, có rất nhiều định nghĩa về văn hóa. Theo mỗi quan điểm mà người ta có những định nghĩa khác nhau, ở mỗi định nghĩa đều phản ánh một cách nhìn nhận và đánh giá riêng về văn hóa.
Từ năm 1952, hai nhà nhân mỹ học nổi tiếng là Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn từng thống kê có tới 164 định nghĩa khác nhau về văn hóa trong các công trình nổi tiếng trên thế giới. Văn hóa được đề cập đến nhiều lĩnh vực trong các công trình nghiên cứu như: địa văn hóa, văn hóa học, dân tộc học, dân gian học, xã hội học… Ở mỗi lĩnh vực nghiên cứu thì định nghĩa về văn hóa cũng khác nhau. Từ điển bách khoa toàn thư đã tổng hợp và phân loại các định nghĩa về văn hóa như sau: “Về mặt thuật ngữ khoa học: văn hóa bắt nguồn từ chữ Latinh “Cultus” mà theo nghĩa gốc là gieo trồng, được dùng theo nghĩa Cultus Agri là “gieo trồng ruộng đất” và Cultus Animi là “gieo trồng tinh thần” tức là “sự giáo dục bồi dưỡng cho tâm hồn con người”[45]. “Các định nghĩa miêu tả: định nghĩa văn hóa theo những gì mà văn hóa bao hàm, chặng hạn nhà nhân loại học người Anh Edward Burnent Tylor (1832 - 1917) đã đưa ra định nghĩa văn hóa: văn hóa hay văn minh hiểu theo nghĩa rộng trong dân tộc học là một tổng thể phức hợp gồm kiến thức, đức tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục, và bất cứ những khả năng, tập quán nào mà con người thu nhận được với tư cách là một thành viên của xã hội”[45].
“Các định nghĩa lịch sử: nhấn mạnh các quá trình kế thừa xã hội, truyền thống dựa trên quan điểm về tính ổn định của văn hóa. Một trong những định nghĩa đó là của Edward Sapir (1884 - 1939), nhà nhân loại học, ngôn ngữ học 9 người Mỹ: văn hóa chính là bản thân con người, cho dù là những người hoang dã nhất sống trong một xã hội tiêu biểu cho một hệ thống phức hợp của tập quán, cách ứng xử và quan điểm được bảo tồn theo truyền thống”[45]. “Cách định chuẩn mực: nhấn mạnh đến các quan niệm về giá trị, chẳng hạn William Isaac Thomas (1863 - 1947), nhà xã hội học người Mỹ coi văn hóa là các giá trị vật chất và xã hội của bất kỳ nhóm người nào (các thiết chế, tập tục, phản ứng cư xử. “Các định nghĩa tâm lý học: nhấn mạnh vào quá trình thích nghi với môi trường, quá trình học hỏi, hình thành thói quen, lối ứng xử của con người.
Một trong những cách định nghĩa như vậy của William Graham Sumner (1840 - 1910), viện sỹ Mỹ, giáo sư Đại học Yale và Albert Galloway Keller, học trò và cộng sự của ông là: Tổng thể những thích nghi của con người với các điều kiện sinh sống của họ chính là văn hóa, hay văn minh…Những sự thích nghi này được bảo đảm bằng con đường kết hợp những thủ thuật như biến đổi, chọn lọc và truyền đạt bằng kế thừa”[45]. “Các định nghĩa cấu trúc: chú trọng khía cạnh tổ chức cấu trúc của văn hóa, ví dụ Ralph Linton (1893 - 1953), nhà nhân loại học người Mỹ định nghĩa: Văn hóa suy cho cùng là các phản ứng lặp lại ít nhiều có tổ chức của các thành viên xã hội; Văn hóa là sự kết hợp giữa lối ứng xử mà các thành tố của nó được các thành viên của xã hội đó tán thành và truyền lại nhờ kế thừa”[45]. “Các định nghĩa nguồn gốc: định nghĩa văn hóa từ góc độ của nó, ví dụ định nghĩa của Pitirim Alexandrovich Sorokin (1889 - 1968), nhà xã hội học người Mỹ gốc Nga, người sáng lập khoa xã hội học của Đại học Harvard; với nghĩa rộng nhất, văn hóa chỉ tổng thể những gì được tạo ra, hay được cải biến bởi hoạt động ý thức hay vô thức của hai hay nhiều cá nhân tương tác với nhau và tác động đến lối ứng xử của nhau”[45]. Theo Trần Ngọc Thêm, từ “văn hoá” có nhiều nghĩa, được dùng để chỉ những khái niệm khác nhau.
Tuy nhiên được dùng theo nhiều nghĩa, nhưng 10 khái niệm “văn hoá” có thể quy về hai cách hiểu chính: đó là theo nghĩa hẹp và nghĩa rộng. Trước tiên, theo nghĩa hẹp, văn hoá được giới hạn theo các chiều như: chiều sâu, chiều rộng, không gian hoặc theo thời gian… Giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị trong đời sống của con người bao gồm (nếp sống văn hoá, văn hoá nghệ thuật…). Giới hạn theo chiều rộng, văn hoá được dùng chỉ nói đến giá trị ở trong từng lĩnh vực khác nhau như: văn hoá giao tiếp, văn hoá kinh doanh… Giới hạn theo không gian, văn hoá dùng để nói về các giá trị đặc thù riêng ở từng vùng miền (văn hoá Tây Nguyên, văn hoá Nam Bộ…). Giới hạn theo thời gian, văn hoá dùng để chỉ ra giá trị trong từng giai đoạn lịch sử của đất nước (văn hoá Hoà Bình, văn hoá Đông Sơn…).
Theo nghĩa rộng, văn hoá bao gồm tất cả sản phẩm do con người sáng tạo ra. Vào năm 1940, chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa”, (Dẫn theo Trần Quốc Vượng) [39. Federico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO, đã phát biểu: “Đối với một số người, văn hóa chỉ bao gồm những kiệt tác tuyệt vời trong các lĩnh vực tư duy và sáng tạo; đối với những người khác, văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động.
Cách hiểu thứ hai này đã được cộng đồng quốc tế chấp nhận tại Hội nghị liên chính phủ về các chính sách văn hoá họp năm 1970 tại Venise”[46]. Trong Từ điển tiếng Việt do nhà xuất bản Đà Nẵng và Trung tâm Từ điển học xuất bản năm 1995, Hoàng Phê chủ biên đã đưa ra một loạt quan niệm về văn hóa: 11 “Văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử”. “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên xã hội”. “Văn hóa là những hoạt động của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu đời sống tinh thần (nói tổng quát)”.
“Văn hóa là tri thức, kiến thức khoa học (nói khái quát)”. “Văn hóa là trình độ cao trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh”. “Văn hóa còn là cụm từ để chỉ một nền văn hóa của một thời kỳ lịch sử cổ xưa, được xác định trên cơ sở một tổng thể những di vật có những đặc điểm giống nhau, ví dụ Văn hóa Hòa Bình, Văn hóa Đông Sơn”[31,tr1062]. Tóm lại, có rất nhiều định nghĩa về văn hóa qua đó chúng ta hiểu văn hóa là sản phẩm của con người, bao gồm một hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo, tích lũy.
Văn hóa được tạo ra và phát triển trong quan hệ giữ con người và xã hội. Nhưng chính văn hóa đã tham gia vào việc tạo nên con người, duy trì sự bền vững quá đó làm ổn định trật tự xã hội. Văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ thông qua quá trình xã hội hóa. Trong văn chương nghệ thuật, văn hóa thể hiện rất phong phú và đa dạng trên nhiều cấp độ khác nhau, điều này được thấy rõ ở sự trải nghiệm và độ thẩm thấu văn hóa của người nghệ sĩ.
Nhưng có thể khẳng định văn hóa dân tộc là một phẩm tính quan trọng trong việc làm nên giá trị các tác phẩm văn học. Văn học “Văn học là một loại hình sáng tác, tái hiện những vấn đề của đời sống xã hội và con người. Phương thức sáng tạo của văn học được thông qua sự hư cấu, cách thể hiện nội dung các đề tài được biểu hiện qua ngôn ngữ…Tuy nhiên, về mặt tổng quát, khái niệm văn học thường có nghĩa rộng hơn khái niệm văn chương, văn chương thường chỉ nhấn mạnh vào tính thẩm mĩ, sự sáng tạo của 12 văn học về phương diện ngôn ngữ, nghệ thuật ngôn từ. Văn chương dùng ngôn từ làm chất liệu để xây dựng hình tượng, phản ánh và biểu hiện đời sống”[47].
Văn học không giống như các loại hình nghệ thuật khác, nhưng giá trị nó mang đến giống một vẻ đẹp không bao giờ bị thời gian làm cho mai một. Văn học thể hiện sự sáng tạo của mình bằng phương diện nghệ thuật ngôn từ. Để cảm nhận văn học phải bằng tâm hồn, con người phải dùng trí tưởng tượng, sự liên tưởng, suy luận cảm xúc cùng với tất cả các giác quan thì mới có thể hình dung được những sự vật, hiện tượng, vẻ đẹp trong đời sống văn học mang đến, điều đó cho thấy ngôn từ mang tính chất phi vật thể. Nhờ đó văn học mới diễn tả được những sự vật, sự việc theo dòng chảy lịch sử hàng ngàn năm, vạn năm trên một không gian hữu hạn hoặc vô hạn.
Văn học phản ánh hiện thực mang lại cho người đọc một thế giới tri thức rộng lớn về đời sống vật chất, tinh thần của nhân loại từ xưa đến nay. Văn học giúp hình thành nhân cách, giáo dục con người, biết yêu cái tốt, ghét cái xấu, dám xả thân vì nghĩa và sống đúng đạo lí con người. Đặc điểm của văn học là thông qua sự kiện, hình tượng trong tác phẩm để khơi gợi, kích thích người đọc về mặt tình cảm, từ đó độc giả bày tỏ thái độ và suy nghĩ để có hành động đúng đắn. Mặt khác, văn học giúp con người tự giáo đục, tự hoàn thiện để có cuộc sống tốt đẹp và hữu ích xã hội.
Văn học là “bách khoa toàn thư” về cuộc sống, khi nghiên cứu văn học dân gian chúng ta có cái nhìn toàn cảnh về văn hóa lịch sử các dân tộc trải qua từng thời kỳ cụ thể. Như trong sử thi Đam - San tác giả dân gian miêu tả bức tranh về con người, phong tục, tín ngưỡng, cảnh vật, văn hóa cồng chiêng, hình thức diễn xướng Khan của dân tộc Ê-đê.