Chương 1: Tổng quan về đề tài Chương 2: Sự thức nhận văn hóa Chương 3: Một số định hướng cho sự thức nhận văn hóa thành công 10 NỘI DUNG Chương Í TONG QUAN VE DE TÀI 1.1 Giới thuyết về một số khái niệm 1.1 Văn hóa và mối quan hệ “Con người — Văn hóa — Tự nhiên” Trước khi tìm hiéu sâu về sự thức nhận văn hóa, theo chúng tôi, việc xác định cơ sở lý luận của khái niệm văn hóa là rat quan trọng. Văn hóa (culture) với tư cách là đối tượng nghiên cứu của ngành văn hóa học, được định nghĩa là tất cả những gì con người sáng tạo ra. Trong “Tuyên bố về những chính sách văn hóa” tại Hội nghị Quốc tế năm 1982 ở Mê-hi-cô, UNESCO đã định nghĩa về văn hóa như sau: “Văn hóa hôm nay có thé coi là tông thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng: văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân.
Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dan thân một cách đạo lý. Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt mỏi những ý nghĩ mới mẻ Và sáng tạo nên những công trình vượt trội lên bản thân”. 11 Ở Việt Nam, chúng tôi xin đưa ra định nghĩa về văn hóa của GS.TSKH Tran Ng ọc Th êm — địn h ngh ĩa ma ch ún g tôi sẽ sử du ng là m nê n tan g lý luậ n cho khóa luận của mình: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chat và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội” [7; tr. Từ định nghĩa này của GS.TSKH Trần Ngọc Thêm, chúng tôi xin tóm tắt lại 3 đặc điểm của văn hóa như sau: Thứ nhất, chủ thê văn hóa: con người Thứ hai, hoàn cảnh con người tạo ra văn hóa: trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội, qua quá trình hoạt động thực tiễn.
Thứ ba, nội dung của văn hóa: hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tỉnh thần. Trong định nghĩa trên, GS.TSKH Trần Ngọc Thêm đã chỉ rõ sự ảnh hưởng của tự nhiên và con người đến văn hóa thông qua mối quan hệ biện chứng “con người - văn hoá - tự nhiên”. Ông phân tích, trong mối quan hệ “con người — văn hóa — tự nhiên”, tự nhiên là cái có trước, tự nhiên tạo ra con người, sau đó, thông qua hoạt động lao động sản xuất, con người sáng tạo ra văn hóa. Ông khẳng định “Văn hoá là sản phẩm trực tiếp của con người và sản phẩm gián tiếp của tự nhiên.
Văn hoá là cái tự nhiên được biến đổi bởi con người”. Vì vậy, “tự nhiên tồn tại trong nhận thức của con người dưới dạng những biểu trưng (biểu trưng - khái niệm, biểu trưng - từ ngữ.) do văn hoá tạo ra” [9]. Tuy nhiên, xuất phát từ đối tượng nghiên cứu của ngành văn hóa học là văn hóa, văn hóa được đặt làm trung tâm trong mối quan hệ này. Khác với mục đích nghiên cứu của GS.TSKH Tran Ngọc Thêm, mục đích nghiên cứu của chúng tôi là sự thức nhận văn hóa đứng trên góc nhìn của cá nhân, do vậy, trên tỉnh thần tiếp thu những cơ sở lý luận về văn hóa, chúng tôi sẽ chuyển góc nhìn và tập trung xem xét mối 12 quan hé nay theo hướn g “t e nh iê n — co n ng ườ i — va n hó a” mà ch ún g tôi sé phân tí ch sâ u h ơ n ở p h a n ti ếp th eo .2 Con ng ườ i và mo i qu an hệ “T ự nh iê n — Co n ng ườ i — Vă n hó a” Dựa trên cơ sở lý luận về văn hóa của GS.TSKH Trần Ngọc Thêm, nếu xét trong mối quan hệ biện chứng “con người - văn hoá - tự nhiên”, văn hoá là sản phẩm trực tiếp của con người và sản phẩm gián tiếp của tự nhiên thì khi chuyển góc nhìn về phía con người trong mối quan hệ “tự nhiên — con người — văn hóa”, con người là sản phẩm trực tiếp của tự nhiên, con người là chủ thể sáng tạo ra văn hoá, và con người (sinh vật) chỉ có thé trở thành Người khi được sống trong một văn hóa.
Vậy nên, con người cũng chính là sản phẩm của văn hoá. Chúng ta có thé nhận thấy rõ điều trên từ vị trí của mỗi cá nhân. Mỗi đứa trẻ là sản phẩm của tự nhiên và chúng học cách ứng XỬ Với môi trường xung quanh bằng cách “học” hành động của những cá thể xung quanh chúng. Thực tế đã chứng minh một đứa trẻ sinh ra không được sống trong cộng đồng người mà lớn lên trong rừng với các loài thú, nó sẽ hành xử như loài thú.
Tuy nhiên, cùng với sự tồn tại của rất nhiều nền văn hóa đa dạng, tùy thuộc vào môi trường văn hóa mà đứa trẻ được nuôi dưỡng, nó sẽ trở thành sản phẩm của nền văn hóa đó. Tóm lại, việc xem xét con người trong mối quan hệ “tự nhiên — con người — văn hóa” giúp chúng ta nhận thức rõ sự ảnh hưởng của môi trường, bao gồm môi trường tự nhiên, xã hội và văn hóa tới sự phát triển của con người.3 Sự khác biệt văn hóa — Tiểu văn hóa Trong quá trình nghiên cứu văn hóa cũng như sự thức nhận văn hóa, việc nhận thức về sự khác biệt văn hóa cũng vô cùng quan trọng. Hiện nay, chúng ta có thé nhận thấy sự tổn tại của rất nhiều nền văn hóa. Cùng với đó là một xu thé khẳng định bản sắc văn hóa của mỗi cộng đồng, dân tộc giúp chúng ta nhận thức 13 sâu sắc hơn về sự khác biệt văn hóa.
Cho đến nay, nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt vă n hó a đư ợc đô ng đảo các nh à kh oa học xác địn h là do sự khá c biệ t của điều kiện tự nhiên và điều kiện xã hội trong quá trình phát triển của các chủ thể văn hóa khác nhau. Trong khi nghiên cứu về sự khác biệt văn hóa, khái niệm tiểu văn hóa cũng rất cần được chú ý. Tiểu văn hóa được định nghĩa là một bộ phận nằm trong nên văn hóa chung, chia sẻ những giá trị chung nhưng cũng có những nét khác biệt với nền văn hóa chung đó. Trong nghiên cứu văn hóa, khi chúng ta sử dụng một số tiêu chí dé chia nhỏ một nền văn hóa, ta sẽ có các tiêu văn hóa.
Ví dụ: khi chia nhỏ nền văn hóa Việt Nam, theo giới hạn thời gian, ta có văn hóa Đông Sơn, văn hóa Hòa Bình.; giới hạn theo không gian, ta có văn hóa Hà Nội, văn hóa Nam Bộ.; giới hạn theo lĩnh vực, ta có văn hóa giao tiếp, văn hóa đọc. Tuy nhiên, nếu ta chọn hệ quy chiếu là văn hóa Đông Nam Á và tiêu chí giới hạn theo không gian, văn hóa Việt Nam lại trở thành một tiêu văn hóa cùng với văn hóa Lào, văn hóa Thái Lan. Như đã nói ở trên, nội dung của văn hóa là hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần, do vậy, khi nói về sự khác biệt giữa các nền văn hóa chính là nói về sự khác biệt giữa hệ thống các giá trị vật chất và giá trị tỉnh thần. Việc xác định một tiểu văn hóa trong một nền văn hóa chung cũng dựa trên sự khác biệt trong hệ thống giá trị giữa chúng.
Vì vậy, để hiểu về sự khác biệt văn hóa, việc xem xét mối quan hệ giữa văn hóa và giá trị là vô cùng cần thiết.4 Văn hóa và Giá trị Theo GS. TSKH Trần Ngọc Thêm, tính giá trị là một trong bốn đặc trưng quan trọng của văn hóa, giúp chủ thé văn hóa phân biệt giữa “giá tri” và “phi giá trị” và lựa chọn những gì có “giá trị? để thực hiện chức năng điều chỉnh xã hội, tạo động lực cho sự phát triển của xã hội. Văn hóa được chia làm hai dạng chính, 14 văn hóa vật chất và văn hóa tinh than. “V ăn ho á vậ t ch at ba o gồ m to àn bộ nh ữn g sản phẩm do hoạt động sản xuất vật chất của con người tạo ra: đồ ăn, đồ mặc, nhà cửa, đồ dùng sinh hoạt hàng ngày, công cụ sản xuất, phương tiện đi lại.
Văn hoá tỉnh thần bao gồm toàn bộ những sản phẩm do hoạt động sản xuất tỉnh thầ n của con ngư ời tạo ra: tư tưở ng, tín ngư ỡng - tôn giáo , ngh ệ thuậ t, lễ hội, pho ng tục, đạo đức , ngô n ngữ , văn chu ong. Hệ giá tri văn hoá của một dân tộc, vì thế, bao gồm toà n bộ hàn g triệ u giá trị vật chấ t và tỉnh thầ n mà chủ thể (dân tộc) của nền văn hoá đó đã tích lũy được. Tuy nhiên, toàn bộ hệ giá trị văn hoá đó bắt đầu từ cái gốc là hệ giá trị bản sắc văn hoá. Hệ giá trị bản sắc văn hoá chỉ gồm giá trị tỉnh thần, có số lượng hữu hạn [8].
Về tinh chất của giá trị, trong báo cáo “Giá trị và sự chuyến đổi hệ giá tri văn hoá truyền thống Việt Nam”, GS. TSKH Tran Ngọc Thêm đã khang định: “giá trị văn hoá có tính chủ quan và tính tương đối”. Giá trị văn hóa mang tính chủ quan vì nó là kết quả của quá trình so sánh và đánh giá các khách thể từ góc nhìn và theo tiêu chí của chủ thé văn hóa. Giá trị văn hóa mang tính tương đối là vì nó là kết quả của việc chủ thể văn hóa so sánh và đánh giá mọi đối tượng khách quan không dựa trên bản chất tự thân của chúng mà “qua lăng kính độ quan trọng và độ hữu ích của chúng đối với cuộc sống của mình”.
Do vậy, cùng một đối tượng khách quan, nhưng tùy vào hệ quy chiếu “không gian — thời gian — chủ thé” nó sẽ mang những giá trị khác nhau. Điều này cũng đúng với giá trị.