Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1. Gia đình và văn hóa gia đình người Việt 1. Khái lược về gia đình Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Quan tâm đến gia đình là đúng vì nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt. Hạt nhân của xã hội là gia đình (…).
Gia đình là một tế bào của xã hội” [102]. Quan điểm đó được hình thành từ lâu và được thể hiện rõ nhất trong các tác phẩm nghiên cứu về lịch sử xã hội của nhà nhân chủng học Mỹ L. Sau này chính Ph. Ăng- ghen đã đồng tình và phát triển quan điểm đó trong tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước (1884).
Trong chương II - Gia đình, Ph. Ăng-ghen đã đánh giá rất xác đáng về công sức của L.H - Mooc-gan khi nghiên cứu về gia đình: “Việc nghiên cứu về mặt lịch sử đối với những thiết chế xã hội phát minh trong thời đại văn minh, là vượt quá khuôn khổ cuốn sách của ông” [89]. Nhưng Ph. Ăng-ghen cũng khẳng định: “Mooc-gan cũng coi sự phát triển hơn nữa của gia đình cá thể là một bước tiến, để đi tới sự hoàn toàn bình đẳng giữa hai giới; dù ông không coi là mục đích đó đã đạt được” [89].
Đồng thời Ph. Ăng-ghen đã trích lại một đoạn văn trong tác phẩm Xã hội cổ đại như là một thao thức băn khoăn đầy cảnh báo: “Một khi thừa nhận sự thật là gia đình đã trải qua bốn hình thức nối tiếp nhau, và hiện đang ở hình thức thứ năm, thì một vấn đề sẽ xuất hiện: hình thức hiện nay đó có tồn tại lâu dài trong tương lai không? Câu trả lời duy nhất có thể được đưa ra là: nó phải phát triển và thay đổi, cùng với sự phát triển và thay đổi của xã hội, hệt như trong quá khứ. Là sản vật của một chế độ xã hội, nó sẽ phản ánh sự văn minh của chế LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Điều đó chứng tỏ gia đình là một khái niệm lịch sử.
Nó phản ánh sự tiến bộ và quan niệm văn hóa của loài người, của quốc gia - dân tộc trong tiến trình phát triển. Khái niệm gia đình vừa bền vững, vừa biến đổi; chặt chẽ, kiên cố nhưng cũng không thể không bị tác động và công phá. Quá trình duy trì và xây dựng gia đình không thể đóng cửa khép kín mà phải chủ động mở rộng ra với bên ngoài, để nhằm vừa gìn giữ những giá trị căn cốt, vừa tiếp nhận sáng tạo những giá trị mới mẻ. Đó là phương pháp tốt nhất để phát huy truyền thống gia đình trong truyền thống văn hóa dân tộc và văn hóa nhân loại thời hội nhập.
Hiện đang tồn tại nhiều định nghĩa khác nhau về gia đình (từ các góc độ của Luật học, Kinh tế học, Văn hóa học, Xã hội học…). Theo Từ điển tâm lí học: “Gia đình là cộng đồng người cùng chung sống sinh hoạt chung dưới một mái nhà, làm thành đơn vị nhỏ nhất của xã hội (còn được gọi là tế bào xã hội), gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu)” [10, 205]; hay: “Gia đình là một xã hội thu nhỏ bao gồm một hay nhiều thế hệ khác nhau sống và hoạt động bên nhau một cách có tổ chức, nguyên tắc thành văn hay bất thành văn. Sự hòa thuận được đảm bảo, bởi sự ấm cúng, cảm giác an toàn và tình yêu thương” [10, 205]. Với tư cách là một môn khoa học nghiên cứu về xã hội và các mối quan hệ của con người, xã hội học nhìn nhận gia đình với diện mạo một thiết chế xã hội và nhận thấy: “Gia đình là thành tố cơ bản của cấu trúc xã hội và thực hiện chức năng của nó để duy trì sự thích nghi và ổn định của xã hội” [70, 1].
Đặc biệt, từ góc nhìn văn hóa học, trong Văn hóa gia đình Việt Nam: Các giá trị truyền thống và hiện đại, Đào Thị Mai Ngọc cho rằng: “Gia đình là một nhóm xã hội được hình thành trên cơ sở quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống nảy sinh từ quan hệ hôn nhân đó (cha mẹ, con cái, ông bà, học hàng nội ngoại…) cùng chung sống, là cái nôi nuôi dưỡng cho cả một đời người; là môi trường văn hóa đầu tiên giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách; là nơi hội tụ, chọn lọc và sáng tạo văn hóa của con người và xã hội loài người” [55, 113]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 Từ góc nhìn này, gia đình được coi là nhân tố tiên quyết, là tế bào của xã hội. Gia đình đảm nhận các chức năng như: thỏa mãn tình cảm giữa các thành viên; chức năng sinh sản, xã hội hóa và kinh tế. Trong đó, chức năng giáo dục cho thấy rõ khía cạnh văn hóa của gia đình.
Tế bào gia đình có khỏe mạnh thì xã hội mới khỏe mạnh. Nó bao gồm cả sự khỏe mạnh về văn hóa. Trong tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước, Ăng - ghen đã cho ta thấy: từ trạng thái quan hệ tính giao bừa bãi thời nguyên thủy, các hình thức gia đình như gia đình huyết tộc, gia đình punalua, gia đình đối ngẫu, gia đình cá thể đã phát triển. Trong đó, gia đình huyết tộc được coi là giai đoạn đầu tiên của gia đình: “Lúc này, các tập đoàn hôn nhân đã tách ra theo các thế hệ: tất cả ông bà, trong phạm vi gia đình, đều là vợ chồng của nhau; con của họ, tức là tất cả bố mẹ, cũng thế; con của đời thứ hai, tức là các cháu, lập thành nhóm vợ chồng chung thứ ba; rồi con của họ, tức là đời thứ tư, lập thành nhóm thứ tư.
Vì thế, trong kiểu hôn nhân này, chỉ có tổ tiên và con cháu, cha mẹ và con cái, là không có “quyền hay nghĩa vụ vợ chồng” (như ta vẫn nói) đối với nhau. Còn anh chị em ruột, anh chị em họ ở bậc nào đi nữa thì đều là anh chị em, chính vì thế nên đều là vợ chồng của nhau” [89]. Bước phát triển thứ hai trong tổ chức gia đình là gia đình punalua. Theo Ăng-ghen, “bước tiến thứ hai là hủy bỏ quan hệ tính giao giữa anh chị em với nhau (…).
Nó được thực hiện dần dần, bắt đầu với việc hủy bỏ quan hệ tính giao giữa anh chị em cùng mẹ; trước hết là trong những trường hợp cá biệt, rồi từng bước trở thành thông lệ; và cuối cùng là cấm kết hôn giữa các anh chị em họ đời thứ nhất, thứ hai và thứ ba” [89]. Cũng theo Ăng-ghen, gia đình đối ngẫu là “hình thức kết hôn theo từng cặp nhất định, trong thời gian ngắn hoặc dài, đã tồn tại trong chế độ quần hôn, hoặc còn sớm hơn nữa; khi đó, người đàn ông có một vợ chính (nhưng chưa thể nói đó là vợ yêu nhất) trong số rất nhiều vợ của mình; và đối với người vợ chính đó, thì anh ta là người chồng chính trong số nhiều người chồng (…). Nhưng việc kết LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 hôn từng cặp đó hẳn là đã ngày càng lớn mạnh và vững chắc; khi mà thị tộc ngày càng phát triển, các nhóm “anh em trai” và “chị em gái” không thể lấy nhau ngày càng nhiều (…). Ở giai đoạn này, một người đàn ông sống với một người đàn bà, nhưng việc có nhiều vợ và đôi khi ngoại tình vẫn là quyền của đàn ông (…); nhưng người đàn bà lại phải triệt để chung thủy trong thời gian sống với chồng, và sẽ bị trừng trị tàn khốc nếu ngoại tình.
Tuy thế, mối liên hệ hôn nhân có thể dễ dàng bị một trong hai bên cắt đứt; sau khi “li dị”, con cái chỉ thuộc về mẹ, cũng như xưa kia” [89]. Ăng-ghen tiếp tục cho rằng: từ gia đình đối ngẫu nảy sinh gia đình cá thể: “Gia đình ấy dựa trên sự thống trị của đàn ông, với chủ đích rõ ràng là con cái phải có cha đẻ xác thực. Người ta đòi hỏi điều đó, vì những đứa con ấy sau này sẽ nhận được tài sản của cha, với tư cách người thừa kế đương nhiên. Nó khác gia đình đối ngẫu ở chỗ quan hệ vợ chồng đã chặt chẽ hơn rất nhiều, hai bên không thể tùy ý bỏ nhau nữa.
Theo lệ thường, chỉ người chồng mới có thể chấm dứt hôn nhân và bỏ vợ. Vả lại, anh ta vẫn có quyền ngoại tình (. Còn nếu người vợ lại nhớ tới hình thức sinh hoạt tính giao cổ xưa, và muốn khôi phục nó thì cô ta sẽ bị trừng phạt tàn khốc hơn bất kì thời nào trước kia” [89]. Từ đó, Ăng- ghen đã chỉ rõ: trong lịch sử có ba hình thức hôn nhân chính, nhìn chung là tương ứng với ba giai đoạn phát triển chính của loài người: thời mông muội thịnh hành nhất là chế độ quần hôn dưới những hình thức gia đình cùng huyết thống và gia đình Puynaluya, thời dã man là chế độ hôn nhân đối ngẫu, thời văn minh là chế độ hôn nhân cá thể.
Xen giữa hôn nhân đối ngẫu và hôn nhân cá thể là một thời kì có chế độ nhiều vợ và việc đàn ông sở hữu nữ nô lệ, nằm ở giai đoạn cao của thời dã man. Cho đến xã hội chủ nghĩa, hôn nhân tự do một vợ một chồng mới có điều kiện phát triển. Các thành viên trong gia đình bình đẳng về mọi mặt cùng nhau xây dựng hạnh phúc qua nhiều thế hệ. Xuất phát từ việc gia đình hiện đại có nhiều mối quan hệ (quan hệ hôn nhân giữa vợ và chồng, quan hệ giữa cha mẹ và con cái, giữa ông bà với cháu chắt, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 18 quan hệ huyết thống giữa anh, em họ hàng, quan hệ quần tụ trong một không gian chung.) nên nó tồn tại dưới nhiều hình thái khác nhau như: gia đình hạt nhân, gia đình mở rộng.
Trong hình thái nhỏ nhất - gia đình hạt nhân có ít nhất ba quan hệ cơ bản: quan hệ vợ chồng; quan hệ cha mẹ và con cái; quan hệ giữa anh, chị, em ruột với nhau. Gia đình hạt nhân tồn tại như một đơn vị độc lập, gọn nhẹ, linh hoạt và có khả năng tạo cho mỗi thành viên trong gia đình khoảng không gian tự do tương đối lớn để phát triển tự do cá nhân. Tuy nhiên, trong gia đình hạt nhân, do không gian giữa các gia đình ngăn cách nên khả năng hỗ trợ lẫn nhau về vật chất và tinh thần bị hạn chế, khả năng bảo lưu các giá trị văn hóa truyền thống trong gia đình cũng giảm.