Luận Văn Thạc Sĩ: Nghiên Cứu Bệnh Giun Đũa Lợn Ascariosis Tại Quảng Ninh Và Biện Pháp Phòng Trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bệnh giun đũa lợn Ascariosis tại Quảng Ninh, đề xuất biện pháp phòng trị hiệu quả, bảo vệ sức khỏe vật nuôi.

• Tác giả: Trương Thị Hoài Thu
• Người hướng dẫn: TS. Phan Thị Hồng Phúc
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Bệnh Giun Đũa Lợn (Ascariosis) Tại Một Số Địa Phương Của Tỉnh Quảng Ninh Và Biện Pháp Phòng Trị
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu nghiên cứu
• Ý nghĩa của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.1.1. Đặc điểm sinh học của giun đũa Ascaris suum
• 1.1.2. Bệnh giun đũa lợn (Ascariosis)
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về bệnh giun đũa lợn
• 1.2.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2.1. Mẫu nghiên cứu
• 2.2.2. Hoá chất và dụng cụ thí nghiệm
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Một số đặc điểm dịch tễ bệnh giun đũa lợn (Ascariosis)
• 2.3.2. Nghiên cứu bệnh giun đũa lợn (Ascariosis)
• 2.3.3. Biện pháp phòng trị bệnh giun đũa cho lợn
• 2.4. Bố trí thí nghiệm và phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Bố trí thu thập mẫu
• 2.4.2. Phương pháp lấy mẫu
• 2.4.3. Phương pháp xét nghiệm mẫu
• 2.4.4. Phương pháp xác định thời gian phát triển và tồn tại của trứng giun đũa có sức gây bệnh trong phân ở ngoại cảnh
• 2.4.5. Phương pháp theo dõi các biểu hiện lâm sàng của lợn bị bệnh giun đũa
• 2.4.6. Phương pháp xét nghiệm máu để xác định một số chỉ số huyết học của lợn bị bệnh giun đũa và bình thường
• 2.4.7. Phương pháp xác định bệnh tích đại thể, vi thể
• 2.4.8. Phương pháp theo dõi hiệu lực của thuốc tẩy giun đũa lợn
• 2.4.9. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.4.9.1. Một số tham số thống kê
• 2.4.9.2. Một số công thức tính tỷ lệ (%)
• 2.4.9.3. So sánh mức độ sai khác giữa 2 số trung bình
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm dịch tễ bệnh giun đũa lợn
• 3.1.1. Tình hình nhiễm giun đũa ở lợn tại ba địa phương của tỉnh Quảng Ninh
• 3.1.2. Nghiên cứu ô nhiễm của trứng giun đũa lợn ở ngoại cảnh tại ba địa phương của tỉnh Quảng Ninh
• 3.2. Nghiên cứu bệnh giun đũa lợn
• 3.2.1. Biểu hiện lâm sàng của bệnh giun đũa ở lợn
• 3.2.2. Bệnh tích đại thể của lợn nhiễm giun đũa
• 3.2.3. Biến đổi vi thể của lợn nhiễm giun đũa
• 3.2.4. Sự thay đổi một số chỉ tiêu huyết học của lợn bị nhiễm giun đũa
• 3.3. Biện pháp phòng, trị bệnh giun đũa cho lợn
• 3.3.1. Hiệu lực của một số thuốc tẩy giun đũa cho lợn
• 3.3.2. Độ an toàn của thuốc tẩy giun đũa cho lợn
• 3.3.3. Đề xuất biện pháp phòng trị bệnh giun đũa cho lợn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH CỦA ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Bệnh giun đũa lợn và Ascariosis

Bệnh giun đũa lợn là một bệnh ký sinh trùng phổ biến ở lợn, gây ra bởi loài giun đũa Ascaris suum. Bệnh này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe và năng suất của lợn mà còn có nguy cơ lây sang người. Ascariosis là tên khoa học của bệnh, được đặc trưng bởi sự nhiễm trùng giun đũa trong ruột non của lợn. Bệnh gây thiệt hại kinh tế đáng kể cho ngành chăn nuôi, đặc biệt ở các vùng có điều kiện vệ sinh kém như Quảng Ninh.

1.1. Đặc điểm sinh học của giun đũa Ascaris suum

Giun đũa Ascaris suum thuộc họ Ascarididae, có hình dạng trụ, màu trắng sữa, và kích thước dao động từ 12-35 cm tùy giới tính. Giun đực nhỏ hơn và có đuôi cong, trong khi giun cái lớn hơn và đuôi thẳng. Trứng giun đũa có vỏ dày, chống chịu tốt với môi trường bên ngoài, và có thể tồn tại trong đất hoặc phân lợn trong thời gian dài. Vòng đời của giun đũa kéo dài khoảng 54-62 ngày, bao gồm các giai đoạn từ trứng, ấu trùng, đến giun trưởng thành.

1.2. Tác động của bệnh giun đũa lợn

Bệnh giun đũa lợn gây ra nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng cho lợn, bao gồm giảm khả năng hấp thụ dinh dưỡng, suy giảm sức đề kháng, và giảm năng suất thịt. Ngoài ra, bệnh còn có thể lây sang người, gây ra các triệu chứng như ho, sốt, và tăng bạch cầu ưa eosin. Điều này làm tăng nguy cơ dịch bệnh trong cộng đồng, đặc biệt ở các khu vực có điều kiện vệ sinh kém.

II. Phòng trị bệnh giun đũa lợn

Phòng trị bệnh giun đũa lợn là một phần quan trọng trong quản lý chăn nuôi, đặc biệt ở các vùng có tỷ lệ nhiễm cao như Quảng Ninh. Các biện pháp phòng ngừa bao gồm cải thiện điều kiện vệ sinh chuồng trại, quản lý phân thải, và sử dụng thuốc tẩy giun định kỳ. Điều trị giun đũa thường sử dụng các loại thuốc như albendazole và ivermectin, có hiệu quả cao trong việc loại bỏ giun trưởng thành và ấu trùng.

2.1. Biện pháp phòng ngừa

Các biện pháp phòng ngừa bao gồm duy trì vệ sinh chuồng trại, quản lý phân thải hợp lý, và hạn chế tiếp xúc giữa lợn với môi trường bị ô nhiễm. Việc sử dụng thuốc tẩy giun định kỳ cũng là một phần không thể thiếu trong chiến lược phòng bệnh. Ngoài ra, giáo dục người chăn nuôi về các biện pháp vệ sinh và quản lý dịch bệnh cũng góp phần giảm thiểu nguy cơ nhiễm bệnh.

2.2. Phương pháp điều trị

Phương pháp điều trị bệnh giun đũa lợn chủ yếu dựa vào việc sử dụng các loại thuốc tẩy giun như albendazole và ivermectin. Các loại thuốc này có hiệu quả cao trong việc loại bỏ giun trưởng thành và ấu trùng, đồng thời giảm thiểu nguy cơ tái nhiễm. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc cần tuân thủ đúng liều lượng và hướng dẫn của chuyên gia thú y để đảm bảo an toàn và hiệu quả.

III. Nghiên cứu và ứng dụng tại Quảng Ninh

Nghiên cứu về bệnh giun đũa lợn tại Quảng Ninh đã chỉ ra rằng tỷ lệ nhiễm bệnh ở lợn khá cao, đặc biệt ở các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ. Các yếu tố như điều kiện vệ sinh kém, quản lý phân thải không hợp lý, và thiếu kiến thức về phòng bệnh là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Nghiên cứu cũng đề xuất các biện pháp can thiệp như cải thiện vệ sinh chuồng trại, tăng cường sử dụng thuốc tẩy giun, và nâng cao nhận thức của người chăn nuôi.

3.1. Tình hình dịch tễ tại Quảng Ninh

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm giun đũa ở lợn tại Quảng Ninh dao động từ 80-90%, đặc biệt ở các hộ chăn nuôi nhỏ lẻ. Các yếu tố như điều kiện vệ sinh kém, quản lý phân thải không hợp lý, và thiếu kiến thức về phòng bệnh là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng tỷ lệ nhiễm bệnh cao hơn vào mùa mưa, khi điều kiện môi trường thuận lợi cho sự phát triển của trứng giun.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu đã được ứng dụng vào thực tiễn thông qua việc đề xuất các biện pháp can thiệp như cải thiện vệ sinh chuồng trại, tăng cường sử dụng thuốc tẩy giun, và nâng cao nhận thức của người chăn nuôi. Các biện pháp này đã góp phần giảm thiểu tỷ lệ nhiễm bệnh và nâng cao hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi lợn tại Quảng Ninh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành chăn nuôi lợn tại tỉnh Quảng Ninh ghi nhận tốc độ tăng trưởng bình quân 1,49%/năm trong giai đoạn 2010 - 2014, với tổng đàn tăng từ 354.454 con lên 374.916 con và sản lượng thịt hơi tăng từ 30.272 tấn lên hơn 68.000 tấn. Tuy nhiên, sự lưu hành dai dẳng của bệnh ký sinh trùng đường tiêu hóa, đặc biệt là bệnh giun đũa lợn do giun tròn Ascaris suum gây ra, đang là trở ngại lớn đối với hiệu quả kinh tế. Bệnh làm giảm từ 1 đến 3 kg thể trọng/con/tháng và có thể làm suy giảm tới 30% sản lượng thịt của lợn nuôi thương phẩm.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng chăn nuôi nông hộ nhỏ lẻ chiếm tỷ trọng lớn, điều kiện vệ sinh thú y chưa đồng bộ và công tác tẩy giun định kỳ chưa được chú trọng, dẫn đến tỷ lệ nhiễm giun đũa trong đàn có thể lên tới 80% - 90%. Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát đặc điểm dịch tễ học của bệnh giun đũa lợn, nghiên cứu khả năng tồn tại của trứng giun ở ngoại cảnh, đánh giá các biến đổi bệnh lý, lâm sàng, chỉ số huyết học và thử nghiệm hiệu lực của các loại thuốc tẩy giun phổ biến.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại 3 địa bàn trọng điểm của tỉnh Quảng Ninh gồm Thị xã Quảng Yên, Thành phố Cẩm Phả và Huyện Hải Hà trong khung thời gian từ tháng 6/2014 đến tháng 6/2015. Về mặt khoa học và thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về dịch tễ học thú y khu vực Đông Bắc Bộ, đồng thời xây dựng quy trình phòng trị tổng hợp giúp hạ tỷ lệ nhiễm giun toàn đàn xuống dưới 10%, ngăn chặn nguy cơ lây nhiễm ấu trùng sang người và nâng cao hiệu quả kinh tế cho người chăn nuôi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng học thuyết dịch tễ học bệnh ký sinh trùng truyền qua đất và lý thuyết tương tác ký chủ - ký sinh trùng trong điều kiện sinh thái nhiệt đới ẩm. Mô hình nghiên cứu phân tích toàn diện chu kỳ sinh học trực tiếp không qua vật chủ trung gian của loài giun tròn Ascaris suum thuộc họ Ascarididae, bộ Spirurida.

Các khái niệm chuyên ngành then chốt được phát triển trong nghiên cứu bao gồm:

• Vòng đời sinh học của giun đũa: Kéo dài từ 54 đến 62 ngày, tuổi thọ giun trưởng thành trong ruột non từ 7 đến 10 tháng. Một giun cái có khả năng đẻ bình quân 200.000 trứng/ngày và thải ra môi trường tới 27 triệu trứng trong suốt chu kỳ sống.
• Cơ chế bệnh sinh và hội chứng ấu trùng di hành: Ấu trùng xâm nhập vách ruột, theo tĩnh mạch cửa về gan gây hoại tử tế bào gan, sau đó di hành lên phổi làm vỡ mao mạch phế nang gây viêm phổi và kích hoạt hội chứng Loeffler kèm theo phản ứng tăng bạch cầu ái toan.
• Cấu trúc vỏ trứng 4 lớp: Vỏ trứng dày gồm lớp protein ngoài cùng, hai lớp giữa giữ nước và màng lipid trong cùng chứa ascaroside esters, giúp trứng có sức đề kháng cao trước các loại hóa chất axit hay bazơ thông thường.
• Phương thức truyền lây: Lây nhiễm trực tiếp qua đường tiêu hóa do thức ăn, nước uống dính trứng chứa ấu trùng gây nhiễm, hoặc lây gián tiếp qua dụng cụ, chất độn chuồng và giun đất đóng vai trò là vật chủ tàng trữ mầm bệnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập thực địa từ tháng 6/2014 đến tháng 6/2015 thông qua việc lấy mẫu phân tươi (khoảng 30g/mẫu), mẫu cặn nền chuồng (100g/mẫu), mẫu đất bề mặt xung quanh chuồng bán kính 5m (100g/mẫu), mẫu đất vườn thức ăn và mẫu máu lợn (3 - 5 ml/con).

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức điều tra dịch tễ học nhiều bậc với độ tin cậy 95% và sai số mong muốn 5%. Phương pháp chọn mẫu chùm nhiều bậc được áp dụng tại các nông hộ và trang trại chăn nuôi tập trung để đảm bảo tính đại diện cao cho các vùng sinh thái của tỉnh Quảng Ninh.

Hệ thống phương pháp phân tích trong phòng thí nghiệm bao gồm:

• Phương pháp phù nổi Fulleborn sử dụng dung dịch NaCl bão hòa để phát hiện định tính trứng giun đũa. Lý do lựa chọn là phương pháp này có độ nhạy cao, dễ thực hiện và cho kết quả chuẩn xác với trứng giun tròn vỏ dày.
• Phương pháp buồng đếm McMaster nhằm định lượng chính xác số lượng trứng/gam phân (EPG), phân loại cường độ nhiễm từ mức nhẹ (dưới 400 trứng/g), trung bình (400 - 700 trứng/g), nặng (700 - 1.000 trứng/g) đến rất nặng (trên 1.000 trứng/g).
• Phương pháp xét nghiệm chỉ tiêu huyết học bằng máy tự động ABX Micros tại bệnh viện chuyên khoa và định lượng công thức bạch cầu bằng phương pháp nhuộm Giemsa theo Tristova.
• Phương pháp mổ khám định bệnh tích đại thể và kỹ thuật tẩm đúc parafin nhuộm Hematoxylin - Eosin (HE) để xác định biến đổi mô bệnh học vi thể ở ruột non.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát dịch tễ học thực địa ghi nhận tỷ lệ nhiễm giun đũa ở đàn lợn tại 3 địa phương của tỉnh Quảng Ninh dao động từ 26,65% đến 39,81%. Trong đó, lứa tuổi lợn có mối liên hệ mật thiết với tỷ lệ mắc bệnh: lợn con từ 2 đến 4 tháng tuổi nhiễm cao nhất với tỷ lệ 48,0% - 67,1%, sau đó giảm dần ở lợn trên 6 tháng tuổi (khoảng 40,6%) do cơ thể đã hình thành miễn dịch thu được. Nhóm lợn nhiễm ở cường độ nặng và rất nặng (trên 700 đến hơn 1.000 trứng/gam phân) chiếm tỷ lệ 11,92%.

Phương thức chăn nuôi và điều kiện vệ sinh thú y tạo ra sự phân hóa rõ rệt:

• Phương thức chăn nuôi truyền thống nông hộ có tỷ lệ nhiễm giun đũa cao hơn từ 2,5 đến 3,0 lần so với mô hình chăn nuôi trang trại công nghiệp tập trung.
• Cơ sở có điều kiện vệ sinh thú y kém ghi nhận tỷ lệ nhiễm tăng vọt từ 3,5% lên tới 27,0% so với những nơi duy trì vệ sinh tốt và có hệ thống thu gom phân thường xuyên.
• Mùa vụ ảnh hưởng lớn đến sự phát tán mầm bệnh: vụ Hè - Thu có tỷ lệ lợn nhiễm và mức độ ô nhiễm trứng giun ở nền chuồng cao hơn vụ Đông - Xuân từ 15% đến 20%.

Ở môi trường ngoại cảnh, trứng giun đũa phát triển thành trứng có sức gây bệnh chỉ sau 9 đến 15 ngày trong điều kiện nhiệt độ 30 - 33°C và độ ẩm 80% - 95%. Xét nghiệm huyết học cho thấy lợn bệnh bị suy giảm nghiêm trọng số lượng hồng cầu (giảm 20% - 30%) và hàm lượng huyết sắc tố, đồng thời tỷ lệ bạch cầu ái toan (eosinophil) tăng gấp 2 đến 3 lần so với lợn khỏe mạnh bình thường.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến lợn 2 - 4 tháng tuổi nhiễm bệnh nặng là do giai đoạn này lợn con cai sữa, mất nguồn kháng thể thụ động từ sữa mẹ, đồng thời tập tính ủi đất và liếm láp nền chuồng làm tăng nguy cơ nuốt phải trứng cảm nhiễm. Tập quán sử dụng phân tươi chưa qua xử lý nhiệt sinh học để bón cho rau xanh và bãi cỏ thức ăn khiến vòng tuần hoàn tái nhiễm lặp đi lặp lại.

So sánh với các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả tại vùng đồng bằng Sông Hồng (tỷ lệ nhiễm bình quân 35,3%) và vùng trung du Thái Nguyên (31,90% - 39,81%), kết quả tại Quảng Ninh có sự tương đồng sâu sắc về quy luật phân bố dịch tễ và tính chất ký sinh. Dữ liệu thực nghiệm của luận văn có thể được biểu diễn một cách trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch tỷ lệ nhiễm theo 4 nhóm tuổi, biểu đồ tròn phản ánh cơ cấu cường độ nhiễm, và bảng đối chiếu các chỉ số hồng cầu, bạch cầu trước và sau điều trị.

Thử nghiệm lâm sàng trên 3 loại thuốc tẩy giun phổ biến gồm Levamisole, Hanmectin-25 và Dectomax cho thấy hiệu lực tẩy sạch giun đều đạt từ 90% đến 100%, bảo đảm độ an toàn sinh học cao và không gây tác dụng phụ nguy hiểm cho đàn lợn thí nghiệm.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, quy trình kiểm soát và phòng trị bệnh giun đũa lợn được đề xuất thực hiện đồng bộ với 4 giải pháp trọng tâm:

1. Áp dụng phác đồ tẩy giun định kỳ nghiêm ngặt: Tiến hành tẩy giun cho lợn nái mang thai trước khi sinh từ 1 đến 2 tuần bằng Ivermectin (liều 0,3 mg/kg thể trọng) hoặc Levamisole (liều 7,5 mg/kg thể trọng). Đối với lợn thịt, thực hiện tẩy 2 đợt: lần 1 vào giai đoạn sau cai sữa (khoảng 2 tháng tuổi) và lần 2 lúc 4 tháng tuổi trước khi vào giai đoạn vỗ béo nhằm đạt mục tiêu tẩy sạch 95% - 100% giun trưởng thành. Chủ thể thực hiện là các hộ chăn nuôi và kỹ thuật viên trang trại theo chu kỳ sản xuất hàng năm.
2. Xử lý chất thải bằng phương pháp nhiệt sinh học: Thu gom phân rác hàng ngày và áp dụng kỹ thuật ủ phân kỵ khí hoặc ủ đống sinh học theo công thức: 1.000 kg phân trộn với 200 kg lá xanh và 60 kg tro bếp, hoặc bổ sung 5% - 8% vôi bột. Duy trì thời gian ủ tối thiểu 15 ngày để nhiệt độ đống ủ đạt 45 - 60°C, tiêu diệt 100% trứng giun đũa trước khi sử dụng làm phân bón.
3. Vệ sinh tiêu độc và cải tạo nền chuồng: Khử trùng chuồng nuôi và dụng cụ chăn nuôi định kỳ 2 lần/tháng bằng dung dịch xút ăn da NaOH 2% hoặc nước sôi trên 70°C. Xử lý triệt để nền đất ẩm thấp, cải tạo hệ thống thoát nước thải và duy trì nền chuồng khô ráo nhằm ngăn chặn trứng giun phát triển thành ấu trùng gây nhiễm.
4. Nâng cao năng lực mạng lưới thú y cơ sở: Chi cục Thú y và Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ninh cần tổ chức 2 - 4 khóa tập huấn kỹ thuật hàng năm cho cán bộ thú y xã và người dân. Đặt mục tiêu hạ tỷ lệ nhiễm giun đũa toàn tỉnh xuống dưới 5% trong lộ trình 12 đến 24 tháng tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu chuyên môn giá trị cao, phục vụ thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Chủ trang trại và người chăn nuôi lợn: Nắm bắt chính xác quy luật phát sinh dịch bệnh, nhận diện sớm các triệu chứng lâm sàng như ho, chậm lớn, tiêu chảy, từ đó áp dụng đúng phác đồ điều trị và quy trình ủ phân diệt mầm bệnh, giúp tiết kiệm chi phí thuốc thú y và tăng từ 1 - 3 kg thể trọng/con/tháng.
• Bác sĩ thú y và cán bộ khuyến nông địa phương: Sử dụng tài liệu làm cẩm nang hướng dẫn chẩn đoán thực địa bằng phương pháp Fulleborn, đánh giá mức độ ô nhiễm ngoại cảnh và xây dựng lịch trình tẩy giun mùa vụ phù hợp cho từng tiểu vùng sinh thái.
• Học viên cao học, sinh viên ngành Chăn nuôi - Thú y: Tiếp cận mô hình nghiên cứu chuẩn mực về dịch tễ học thú y, phương pháp lấy mẫu xác suất nhiều bậc, quy trình làm tiêu bản mô bệnh học HE và kỹ thuật định lượng buồng đếm McMaster.
• Cơ quan quản lý nông nghiệp và hoạch định chính sách: Khai thác số liệu thực chứng để xây dựng các chương trình an toàn sinh học, kiểm soát dịch bệnh ký sinh trùng lây truyền qua đất và bảo vệ sức khỏe cộng đồng theo định hướng Một sức khỏe (One Health).

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh giun đũa lợn gây ra những thiệt hại kinh tế chủ yếu nào trong chăn nuôi? Bệnh gây tổn thương cơ giới và độc tố đường ruột, làm giảm từ 1 đến 3 kg tăng trọng/con/tháng và hao hụt tới 30% sản lượng thịt xuất chuồng. Ngoài ra, ấu trùng di hành qua phổi làm tổn thương phế nang, làm tăng mức độ nghiêm trọng của bệnh suyễn lợn lên gấp 10 lần và dẫn đến nguy cơ tử vong ở lợn con.

2. Bệnh giun đũa lợn Ascaris suum có lây truyền sang người không? Có, người nuốt phải trứng giun đũa lợn có ấu trùng sẽ bị ấu trùng di hành vào nội tạng gây hội chứng Loeffler. Biểu hiện lâm sàng đặc trưng gồm sốt, ho kéo dài, thở khò khè và tăng cao lượng bạch cầu ái toan trong máu. Các nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận nhiều ca bệnh trên người có tiền sử tiếp xúc với phân lợn.

3. Trứng giun đũa có thể tồn tại trong môi trường bao lâu và bị tiêu diệt bằng cách nào? Nhờ cấu tạo vỏ 4 lớp vững chắc, trứng giun đũa có thể sống từ 1 đến 2 năm trong đất và chất thải. Trứng có sức đề kháng cao với các dung dịch sát trùng thông thường nhưng rất nhạy cảm với nhiệt độ cao: chết trong 30 phút ở 45 - 50°C, chết sau 5 phút ở 60°C và bị tiêu diệt chỉ sau 1 - 10 giây ở 70°C.

4. Vì sao lợn ở giai đoạn 2 đến 4 tháng tuổi lại có tỷ lệ nhiễm giun cao nhất? Ở độ tuổi 2 - 4 tháng, kháng thể thụ động từ sữa mẹ đã suy giảm trong khi hệ thống miễn dịch chủ động chưa hoàn thiện. Đồng thời, giai đoạn này lợn chuyển sang ăn thức ăn cứng, hay gặm liếm nền chuồng và ăn phải thức ăn dính trứng giun ngoại cảnh, khiến tỷ lệ nhiễm đạt đỉnh từ 48,0% đến 67,1%.

5. Loại thuốc nào tẩy giun đũa cho lợn đạt hiệu quả cao và an toàn nhất hiện nay? Các hoạt chất hiện đại như Levamisole (liều 7,5 mg/kg thể trọng), Ivermectin (liều 0,3 mg/kg thể trọng) hoặc Dectomax đều đạt hiệu lực sạch giun từ 90% đến 100%. Các thuốc này có phổ tác dụng rộng, tác động làm tê liệt cơ giun nhanh chóng và bảo đảm an toàn tuyệt đối khi sử dụng đúng liều lượng chỉ định.

Kết luận

• Đề tài đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ đặc điểm dịch tễ bệnh giun đũa lợn tại tỉnh Quảng Ninh với tỷ lệ nhiễm bình quân từ 26,65% đến 39,81%, trong đó lợn 2 - 4 tháng tuổi là đối tượng cảm nhiễm nặng nhất.
• Xác định rõ vai trò của điều kiện vệ sinh thú y, phương thức nuôi và mùa vụ đối với mức độ phát tán mầm bệnh, chỉ ra sự ô nhiễm nghiêm trọng của trứng giun tại nền chuồng và bãi đất trồng thức ăn.
• Mô tả chi tiết bệnh lý học lâm sàng, sự biến đổi công thức máu với hiện tượng thiếu máu, tăng bạch cầu ái toan và các tổn thương vi thể hoại tử tại gan và ruột non.
• Kiểm chứng thực nghiệm thành công hiệu lực tẩy sạch giun đạt 90% - 100% của các loại hóa dược Levamisole, Hanmectin-25 và Dectomax trên đàn lợn ngoại và lợn lai.
• Đề xuất hoàn chỉnh gói giải pháp phòng trị tổng hợp kết hợp tẩy giun định kỳ, ủ phân nhiệt sinh học trên 45°C và vệ sinh an toàn sinh học chuồng trại.

Công trình đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho ngành thú y địa phương trong việc kiểm soát bệnh ký sinh trùng và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Các cơ sở chăn nuôi cần nhanh chóng áp dụng đồng bộ quy trình phòng trị này trong vòng 3 đến 6 tháng tới để nâng cao năng suất đàn lợn, tối ưu hóa lợi nhuận kinh tế và chủ động ngăn ngừa nguy cơ dịch bệnh bùng phát.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài 1. Đặc điểm sinh học của giun đũa Ascaris suum 1. Vị trí của giun đũa Ascaris suum trong hệ thống phân loại động vật Giun đũa lợn là những giun tròn thuộc họ Ascarididae (bộ phụ Ascaridata), loài Ascaris suum.

Chúng ký sinh và gây bệnh giun đũa ở lợn. Theo Phan Thế Việt và cs (1977) [66], giun đũa lợn Ascaris suum có vị trí trong hệ thống phân loại động vật như sau: Lớp: Nematoda Rudolphi,1808 Phân lớp: Secernenea Linstow, 1905 Bộ: Spirurida Chitwood,1933 Phân bộ: Ascaridata Skrjabin et Schulz, 1940 Họ: Ascarididae Baird, 1853 Phân họ: Ascaridoidea Railliet et Henry, 1915 Giống: Ascaris Linnaeus, 1758 Loài: Ascaris suum Goeze, 1782 1. Đặc điểm hình thái, kích thước, cấu tạo giun đũa lợn Ascaris suum a. Đặc điểm hình thái, kích thước và cấu tạo giun đũa lợn Ascaris suum Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2012) [28], giun đũa lợn thuộc họ Ascaridae, loài Ascaris suum ký sinh ở ruột non lợn: giun màu trắng sữa, hình ống, hai đầu hơi nhọn.

Đầu giun đũa có 3 môi bao bọc quanh miệng (1 môi ở phía lưng, 2 môi ở phía bụng). Trên rìa môi có một hàng răng cưa rất rõ, cấu tạo của răng này rất khác nhau giữa hai loài giun đũa. Giun đực dài 12 - 22cm, đường kính 2,7 - 3mm. Đoạn đuôi cong về phía bụng.

Trên mặt bụng ở mỗi bên có từ 69 - 75 gai thịt, có 7 gai thịt sau hậu môn, những gai thịt xếp thành một hoặc hai hàng, một gai thịt lẻ ở trước hậu môn. Con cái 5 dài từ 29 - 35cm, đường kính 4 - 5mm, đoạn sau thẳng. Đuôi mang hậu môn về phía bụng, hậu môn có hình dạng một cái khe ngang, bọc hai môi gồ lên, âm hộ có hình dáng một lỗ nhỏ, hình bầu dục ở về phía bụng khoảng 1/3 đoạn trước thân. Phân biệt giữa giun đực và giun cái là giun đực nhỏ, đuôi cong về mặt bụng, đuôi giun cái thẳng.

Giun đực có hai gai giao hợp dài bằng nhau, khoảng cách 1,2 - 2mm, không có túi giao hợp. Theo Phạm Văn Khuê và cs (1996) [20], Phan Địch Lân và cs (2005) [35], cấu tạo của răng cưa giữa hai loài giun đũa lợn và giun đũa người có sự khác nhau, hàng răng cưa của giun đũa người không rõ bằng răng cưa của giun đũa lợn. Giun đực dài 12 - 25 cm, đường kính 3 mm. Giun cái dài 30 - 35 cm, đường kính 5 - 6 mm.

Phân biệt giun đực và giun cái: giun đực nhỏ, đuôi cong về phía bụng, đuôi giun cái thì thẳng. Giun đực có 2 gai giao hợp bằng nhau, dài khoảng 1,2 - 2 mm và không có túi giao hợp (Trịnh Văn Thịnh và cs, 1982 [60]) 1. Môi giun đũa lợn 2. Đuôi giun đũa đực 3.

Trứng Ascaris suum Hình 1. Hình thái giun đũa (Nguồn: Phạm Văn Khuê, 1996 [20]) Theo Trịnh Văn Thịnh (1966) [55], Đào Trọng Đạt và cs (1996) [10] giun đũa lợn có hình thái, kích thước như sau: 6 Giun đũa thân dài, hình trụ, hai đầu thót mầu trắng sữa, thân cứng và đàn hồi. Chóp đầu mang ba môi, bờ môi có răng cưa rất nhỏ, môi bọc lấy miệng, một môi ở phía lưng, đáy môi có hai gai thịt; hai môi kia ở giữa phía cạnh và bụng và chỉ có một gai thịt. Con đực dài 15 đến 20 cm, đường kính từ 3,2 đến 4,4 mm.

Đoạn đuôi cong về phía bụng mang hai gai giao hợp ngắn, bằng nhau, hơi cong. Trên mặt bụng ở mỗi bên có từ 69 đến 75 gai thịt, có 7 gai thịt sau hậu môn, những gai thịt xếp thành một hoặc hai hàng, một gai thịt lẻ ở trước hậu môn. Con cái dài từ 20 đến 30 cm, đường kính từ 5 đến 6 mm, đoạn sau thẳng. Đuôi mang hậu môn về phía bụng (ở gần chóp đuôi).

Hậu môn có hình dạng một cái khe ngang, bọc hai môi gồ lên. Âm hộ có hình dáng một lỗ nhỏ hình bầu dục, gần về phía bụng khoảng một phần ba đoạn trước thân, ngang một vùng có một cái vòng thắt lại một chút (gọi là thắt lưng). Giun đũa có cấu tạo giống các loại giun tròn khác: Tiết diện ngang tròn, dưới vỏ cutin dày là lớp hạ bì cùng với hệ cơ tơ hợp thành bao biểu mô cơ. Chúng chỉ có một lớp cơ dọc nên chỉ có cách vận chuyển duy nhất là cong gập cơ thể, xoang cơ thể là xoang nguyên sinh khá rộng và chứa đầy dịch (Trần Tố và cs, 2002 [61]).

Đặc điểm hình thái, cấu tạo trứng giun đũa Ascaris suum Trứng giun đũa hình bầu dục hơi ngắn, kích thước từ 0,056 - 0,087mm x 0,046 - 0,067mm, vỏ dầy gồm 4 lớp vỏ, lớp ngoài cùng là protit, màu vàng cánh gián, nhấp nhô làn sóng (Nguyễn Thị Kim Lan, 2012 [28]). Đào Trọng Đạt và cs (1995) [9] cho biết: Trứng giun đũa có hình bầu dục hoặc oval, vỏ dầy, bề mặt nhăn nheo, mầu vàng, trong có nhân mầu vàng thẫm. Kích thước 45 – 85 x 35 - 55 µ m. Vỏ trứng giun đũa có tác dụng phòng vệ cao trong vòng đời phát triển của giun.

Vỏ trứng được chia thành 3 lớp cơ bản: một lớp noãn hoàng bên ngoài, một lớp kitin ở giữa và một lớp lipid ở trong. Lớp lipid bên trong có tác giả gọi là màng noãn hoàng và lớp 7 noãn hoàng thực sự là màng bên ngoài cùng. Ở Ascaris còn có một lớp uterine ở bên ngoài lắng trên trứng, lớp này cũng được gọi là lớp protein, nó có một phức hợp protein acid - mucopolysaccharide. Lớp noãn hoàng bên ngoài của Ascaris dầy khoảng 0,05 µ m và là lipo - protein.

Lớp kitin ở giữa chứa chất kitin, thành phần khác nhau tuỳ loài. Ở họ Ascaroides và Oxyuroidea lớp này phần lớn là kitin ít protein. Song ở Trichuis và Calpillaria lại có nhiều protein ít kitin. Lớp lipid (bên trong) là proteolipid có một lượng lớn ascaroside esters, chắc chắn nó có vai trò trong sự đề kháng của trứng với các điều kiện môi trường khắc nghiệt với các hoá chất.

Nghiên cứu về cấu tạo trứng của A. suum Phan Địch Lân và cs (1996) [34] cho biết: Vỏ trứng giun đũa rất dày nên có sức đề kháng rất mạnh với tất cả các loại hoá chất (axit, bazơ), chống đỡ kém với sự khô ráo và ánh nắng mặt trời chiếu trực tiếp. Trứng giun đũa lợn gồm 4 lớp: + Lớp trong cùng của trứng có tác dụng bảo vệ phôi thai giúp cho các chất hữu cơ không ảnh hưởng đến trứng. + Hai lớp giữa giữ cho chất lỏng của trứng không bốc hơi.

+ Lớp protit ngoài cùng có mầu cánh dán, giữ cho tia tử ngoại không xâm nhập vào bên trong. Vòng đời của giun đũa lợn Nguyễn Thị Kim Lan (2012) [28], cho biết, giun đũa hình thành vòng đời là 54 - 62 ngày, tuổi thọ của giun đũa không quá 7 - 10 tháng. Giun đũa lợn phát triển không cần ký chủ trung gian Theo Trịnh Văn Thịnh (1968) [56], trong ruột của lợn, giun đũa có con đực, con cái. Chúng giao hợp với nhau, giun cái thụ tinh và đẻ trứng.

Trứng khi thải qua phân đã có phôi thai. Giun cái đẻ trung bình 1 con là 27 triệu trứng, mỗi ngày đẻ 200. Trứng theo phân lợn ra ngoài gặp oxygen, độ ẩm, nhiệt độ thích hợp (khoảng 240C) sau 2 tuần thành phôi thai, qua 1 tuần nữa phôi thai lột xác thành trứng 8 có sức gây bệnh. Trứng này lợn nuốt phải thì ấu trùng nở ra ở ruột, chui vào mạch máu niêm mạc, theo máu về gan.

Một số ít chui vào ống lâm ba màng treo ruột rồi vào gan. Sau khi nhiễm 4 - 5 ngày thì hầu hết ấu trùng di hành tới phổi, sớm nhất là sau 18 giờ và muộn nhất là sau 12 ngày vẫn có ấu trùng vào phổi. Khi tới phổi ấu trùng lột xác thành ấu trùng kỳ III. Ấu trùng này từ mạch máu phổi chui vào phế bào, qua khí quản, và cùng với niêm dịch ấu trùng lên hầu rồi xuống ruột non, lột xác lần nữa thành giun trưởng thành.

Thời gian ấu trùng di hành là 2 - 3 tuần. Trong khi di hành một số ấu trùng vào một vài khí quan khác như lách, tuyến giáp trạng, não. hoàn thành vòng đời cần 54 - 62 ngày (Lương Văn Huấn và cs, 1997 [15]; Nguyễn Thị Kim Lan và cs, 1999 [22]). Đào Trọng Đạt và cs (1995) [9], đã nghiên cứu và bổ sung chi tiết hơn chu kỳ sinh học của A .suum: Sau khi nuốt trứng có ấu trùng, trứng nở dưới ảnh hưởng của một số yếu tố ở ruột (đặc biệt là áp lực CO2).

CO2 thâm nhập nhanh qua nhiều màng và tế bào, tác động vào cơ quan nhận cảm, cơ quan nhận cảm kích thích neurosecretion tiết ra các men tham gia vào quá trình nở. Phần lớn trứng nở ở tá tràng nhưng một số ở dạ dày. Sau khi có kích thích nở, một dịch chứa ít nhất 2 men chitinase và esterase được tiết ra. Những men này tác động vào vỏ kitin và lipid của màng trứng và giúp cho ấu trùng thoát ra ngoài hoặc ở giai đoạn 2 (đã lột xác một lần trong trứng) hoặc vẫn còn lớp vỏ ở giai đoạn 1.

Ấu trùng này rất nhỏ, chúng lách qua những tế bào của vách ruột mà theo đường máu về gan và ở gan vài ngày, lột xác thành ấu trùng kỳ 3. Sau đó ấu trùng kỳ 3 rời gan vào máu tới tim, qua động mạch phổi vào phổi, ở đó 4 - 7 ngày. Ấu trùng phá vỡ mao mạch vào phế nang ở đó lột xác thành ấu trùng kỳ 4 rồi di hành tới phế quản, khí quản rồi tới họng. Ấu trùng kỳ 4 được nuốt trở lại ruột, tại đây chúng phát triển nhanh thành giun trưởng thành đực và cái.

Chúng lại giao hợp với nhau, đẻ trứng tiếp tục một vòng đời mới. Chu kỳ phát triển của A. suum ở lợn khoảng 40 đến 53 ngày. 9 Theo Trịnh Văn Thịnh (1968) [56] thời gian hoàn thành vòng đời của giun đũa lợn (từ khi trứng có phôi thai vào cơ thể lợn đến khi thành giun trưởng thành và đẻ trứng) phải mất từ 2 đến 2,5 tháng.

Tuổi thọ của giun đũa không quá 7 - 10 tháng, hết tuổi thọ giun theo phân ra ngoài. Nhưng gặp điều kiện không thuận lợi (con vật bị bệnh truyền nhiễm, sốt cao.) thì tuổi thọ của giun ngắn lại. Số lượng giun có thể vài con tới trên một nghìn con trong một cơ thể lợn (Phạm Sỹ Lăng và cs, 2001 [29]). Theo Lương Văn Huấn và cs (1997) [15], giun đũa lợn không truyền qua bào thai và không truyền qua sữa.