MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Thời tiết cực đoan (TTCĐ) đang là vấn đề “nóng” và trở thành thách thức lớn đƣợc nhiều quốc gia quan tâm. Thời tiết cực đoan đã, đang và sẽ tác động nghiêm trọng đến sản xuất, đời sống và môi trƣờng trên phạm vi toàn thế giới. Nhiệt độ tăng cao, lƣợng mƣa ngày càng lớn, bão cực mạnh… ảnh hƣởng đến nông nghiệp, gây rủi ro lớn đối với công nghiệp và các hệ thống kinh tế - xã hội trong tƣơng lai.
Vấn đề thời tiết cực đoan đi kèm với biến đổi khí hậu đã, đang và sẽ làm thay đổi toàn diện và sâu sắc quá trình phát triển và an ninh toàn cầu nhƣ năng lƣợng, nƣớc, lƣơng thực, xã hội, việc làm, chính trị, ngoại giao, văn hóa, kinh tế, thƣơng mại [24]. Điển hình nhƣ ở các châu lục trên thế giới, thời tết cực đoan đang ngày một gia tăng với tần suất và mức độ rất lớn.200 ngƣời đã thiệt mạng do trận lở đất kinh hoàng tại tỉnh Cam Túc, Trung Quốc và hơn 500 ngƣời vẫn mất tích. Lũ lụt và lở đất ở Trung Quốc năm nay đã giết chết hơn 3000 ngƣời và khiến 12 triệu ngƣời phải rời bỏ nhà cửa. Mùa xuân năm 2011 vùng Tây nam Trung Quốc cũng đã phải chống trọi với một trận khô hạn đƣợc coi là tồi tệ nhất trong vòng một thế kỷ và sau đó vùng đất khô hạn này lại bị lũ lụt tàn phá.
Cơn mƣa dữ dội cuối tháng 7/2012 đã khiến mực nƣớc sông Indus dâng cao, nhấn chìm một vùng lãnh thổ rộng lớn của Pakistan, khiến ít nhất 1.600 bỏ mạng, hơn 2 triệu ngƣời mất nhà ở và khoảng 20 triệu ngƣời chịu ảnh hƣởng [16, t23]. Trận hạn hán tồi tệ mùa hè năm 2012 khiến tình trạng đói nghèo thêm trầm trọng, ảnh hƣởng tới 10 triệu ngƣời ở 4 quốc gia Tây Phi. Tại Niger, đất nƣớc bị ảnh hƣởng sâu sắc nhất, 7,1 triệu ngƣời chịu cảnh đói ăn vì mất gia súc và mùa màng trong khi giá ngũ cốc leo thang gấp đôi. Trong khi đó, năm ngoái mƣa dữ dội đã phá hủy hoa màu và khiến tình hình sản xuất các loại ngũ cốc ở các quốc gia Tây Phi bị ảnh hƣởng nghiêm trọng, kể cả nƣớc láng giềng Chad và Nigeria.
Tháng 4 /2012, trận lụt và sạt lở đất đã tấn công Rio de Jaaneiro của Brazil (Châu Mỹ) sau khi trận mƣa nhƣ trút nƣớc chƣa từng có trong bốn thập kỷ đã khiến 212 ngƣời bỏ mạng. Lũ lụt một lần nữa hoành hành trở lại vào tháng 6 ở các bang Alagoas và Pernambuco của Ấn Độ, khiến ít nhất 1000 ngƣời mất tích. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đầu tháng 8/2012 một khối băng có diện tích 260 km vuông đƣợc phát hiện đã tách khỏi dòng sông băng ở Greenland, phía sát Bắc Cực. Đây là đảo băng lớn nhất tách ra ở Bắc Cực trong nửa thế kỷ quan sát.
Nhiệt độ của một mùa hè nóng nhất trong vòng 150 năm lịch sử khí hậu toàn cầu đƣợc coi là nguyên nhân gây ra hiện tƣợng này. Theo báo cáo của Ban liên Chính phủ về biến đổi khí hậu (BĐKH) (Intergovernmental Panel on Climate Change – IPCC) năm 2007, nhiệt độ trung bình toàn cầu và mực nƣớc biển đã tăng nhanh trong vòng 100 năm qua, đặc biệt trong khoảng 25 năm gần đây. Ở Việt Nam, trong vòng 50 năm qua nhiệt độ trung bình năm đã tăng khoảng 0,5 độ C, mực nƣớc biển đã dâng khoảng 20cm. Việt Nam đƣợc đánh giá là một trong những quốc gia bị ảnh hƣởng nặng nề nhất của BĐKH, trong đó đồng bằng sông Cửu Long là một trong ba đồng bằng trên thế giới dễ bị tổn thƣơng nhất do nƣớc biển dâng, bên cạnh đồng bằng sông Nile (Ai cập) và đồng bằng sông Ganges (Bangladesh).
Theo các kịch bản BĐKH đƣợc công bố bởi Bộ Tài nguyên và Môi trƣờng (2009), cho đến cuối thế kỷ 21 thời tiết cực đoan đã làm nhiệt độ trung bình năm của Việt Nam có thể tăng khoảng 2,3 độ C, tổng lƣợng mƣa năm và lƣợng mƣa mùa mƣa tăng trong khi đó lƣợng mƣa mùa khô lại giảm, mực nƣớc biển có thể dâng khoảng từ 75cm đến 1m so với trung bình thời kỳ 1980- 1999. Nếu mực nƣớc biển dâng cao 1m, sẽ có khoảng 40% diện tích đồng bằng sông Cửu Long, 11% diện tích đồng bằng sông Hồng và 3% diện tích của các tỉnh khác thuộc vùng ven biển sẽ bị ngập, trong đó, thành phố Hồ Chí Minh sẽ bị ngập trên 20% diện tích,khoảng 10-12% dân số nƣớc ta bị ảnh hƣởng trực tiếp và tổn thất khoảng 10% GDP. Tác động của thời tiết cực đoan, BĐKH đối với nƣớc ta là rất nghiêm trọng, là nguy cơ hiện hữu cho mục tiêu xoá đói giảm nghèo, cho việc thực hiện các mục tiêu thiên niên kỷ và sự phát triển bền vững của đất nƣớc. Trong những năm qua, các nhà khoa học đã không ngững nỗ lực nghiên cứu và tìm ra nguyên nhân và cách khắc phục hậu quả của hiện tƣợng thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu.
Và các nhà khoa học cũng cảnh báo rằng, trong tƣơng lai những ảnh hƣởng lớn của các hiện tuợng thời tíêt cực đoan và biến đổi khí hậu sẽ còn gia tăng nhiều hơn nữa. Chính vì thế, câu chuyện ứng phó với các hiện tƣợng thời tiết 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cực đoan gắn liên với việc quản lý rủi ro thiên tai đòi hỏi có sự tham gia của nhiều cấp, ngành từ trung ƣơng đến địa phƣơng, các tổ chức trong và ngoài nƣớc. Công tác ứng phó với các hiện tƣợng thời tiết cực đoan, quản lý rủi ro thiên tai càng trở nên cấp bách trong bối cảnh BĐKH. Ở Việt Nam, nhiều tổ chức chính trị - xã hội tham gia và hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nƣớc trong quản lý rủi ro thiên tai và các hiện tƣợng cực đoan.
Thời gian qua, Việt Nam đã thành lập đƣợc một hệ thống quản lý rủi ro thiên tai tốt từ trung ƣơng đến địa phƣơng, đƣợc tổ chức khá chặt chẽ và không ngừng đƣợc củng cố, hoàn thiện để đáp ứng đƣợc các thách thức ngày càng tăng. Các tổ chức này có chức năng, nhiệm vụ và quy chế hoạt động rõ ràng trong công tác điều hành, phối hợp phòng chống, giảm nhẹ thiên tai và các hiện tựơng thời tiết cực đoan. [50, tr6] Tại địa bàn nghiên cứu xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái là một xã miền núi, địa hình phức tạp, nằm cạnh sông Hồng. Ngoài ra trên địa bàn xã có nhiều các con suối chảy qua.
Địa hình của xã có cả vùng thấp ven sông Hồng và vùng núi cao. Nơi đây thƣờng đối mặt với các loại thiên tai và các hiện tuợng thời tiết cực đoan nhƣ nắng gắt, mƣa cực lớn, lũ sông, lũ suối, lũ quét và hạn hán ảnh hƣởng lớn đến sản xuất nông nghiệp và đồi sống của ngƣời dân. Xã có 7 nhóm dân tộc đang sinh sống trong đó có 2 nhóm chính là Kinh và Dao. Ngƣời dân địa phƣơng có những kinh nghiệm, kiến thức bản địa đƣợc lƣu truyền, phổ biến từ nhiều năm nay trong ứng phó với các thiên tai trên.
Tuy nhiên, trong công tác ứng phó với các hiện tƣợng thời tiết cực đoan, trên địa phƣơng này còn gặp nhiều khó khăn trong việc ứng phó và khắc phục những hậu quả khi có hiện tƣợng thời tiết cực đoan xảy ra. Chính vì thế, cần huy động một nội lực quan trọng và cần thiết xây dựng một hệ thống phòng ngừa ứng phó với hiện tƣợng thời tiết cực đoan. Chính vì thế, nhằm đánh giá tác động của các hiện tƣợng thời tiết cực đoan và năng lực ứng phó của cộng đồng, từ đó khuyến nghị các biện pháp ứng phó sao cho phù hợp, chúng tôi đã thực hiện nghiên cứu đề tài: “Ứng phó với các hiện tượng thời tiết cực đoan của người dân dựa vào cộng đồng” (Nghiên cứu xã Y Can, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái) làm luận văn tốt nghiệp của mình. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Tổng quan vấn đề nghiên cứu 2.1 Nghiên cứu trên thế giới Hiện nay, khái niệm hiện tƣợng thời tiết cực đoan, sự nóng lên toàn cầu không còn xa lạ với mọi ngƣời dân nữa, ngƣợc lại nó đƣợc nhìn nhận nhƣ là sự tiềm ẩn của nhiều nguy cơ, hậu quả tác động của nó. Nhiệt độ toàn cầu gia tăng cùng với sự thay đổi trong phân bố năng lƣợng trên về mặt Trái đất và bầu khí quyển đã dẫn đến sự thay đổi của hệ thống hoàn lƣu khí quyển và đại dƣơng mà hậu quả của nó dẫn đến sự thay đổi lớn về thời tiết và khí hậu [60]. Nhiều bằng chứng đã chứng tỏ rằng, thiên tai và các hiện tƣợng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng ở các khu vực trên thế giới. Điều đó đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học và cộng đồng thế giới.
Ở một góc độ tƣơng đối có thể chia các nghiên cứu này thành ba nội dung nhƣ: (1) Nghiên cứu các xu thế biến đổi và tính biến động của các hiện tƣợng thời tiết và khí hậu cực đoan trong mối liên hệ với sự biến đổi khí hậu dựa trên sự quan trắc của mạng lƣới trạm khí tƣợng. (2) nghiên cứu ứng dụng các mô hình khí hậu toàn cầu và khí hậu khu vực để mô phỏng khí hậu hiện tại, qua đó đánh giá khả năng nắm bắt các hiện tƣợng thời tiết cực đoan của các mô hình. Nhƣng nhìn chung, các nghiên cứu về biến đổi khí hậu và các hiện tƣợng thời tiết cực đoan đều đƣợc lồng ghép với nhau trong quá trình nghiên cứu. Bởi hiện nay, mặc dù chƣa có nghiên cứu nào khẳng định hiện tƣợng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu gây ra, nhƣng xoay quanh vấn đề này, nhiều nhà khoa học cho rằng, giữa chúng có mối liên hệ và tác động đến nhau.
Đôi khi chúng là hệ quả của nhau, gây nên những ảnh hƣởng nghiêm trọng tới cuộc sống của con ngƣời. Nghiên cứu đầu tiên của nhà khoa học Arrhenius ngƣời Thụy Điển vào năm 1896 đã chỉ ra rằng, BĐKH đã đƣợc cho rằng sự đốt cháy nhiên liệu hóa thạch sẽ dẫn đến khả năng cao hiện tƣợng nóng lên toàn cầu. Đến cuối thập niên 1980, khi nhiệt độ bắt đầu tăng lên, các nghiên cứu về hiện tƣợng nóng lên toàn cầu đƣợc các nhà khoa học bắt đầu quan tâm nhiều hơn. Tổ chức IPCC đƣợc ra đời do Tổ chức 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.