Luận văn thạc sĩ: Nghiên cứu từ "pao" trong tiếng Hán hiện đại và đối chiếu với tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis nghiên cứu tri nhận từ pao trong tiếng hán hiện đại đối chiếu với từ tương đương trong, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Mẫn Thị Thùy Dung
• Người hướng dẫn: TS. Hoa Ngọc Sơn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học tiếng Trung Quốc
• Đề tài: Nghiên cứu tri nhận từ “pao” trong tiếng Hán hiện đại (Đối chiếu với từ tương đương trong tiếng Việt)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: 现代汉语“跑”认知研究相关理论基础
• 1.1. 认知语言学概说
• 1.2. 词义的描写
• 1.3. 认知语言学在中国的研究状况
• 1.4. 认知语言学的重要意义
• 2. CHƯƠNG 2: 现代汉语“跑”的认知考察
• 2.1. “跑”的认知研究
• 2.2. 动词 “跑”与趋向词语搭配的情况
• 3. CHƯƠNG 3: 现代汉语“跑”与越南语相对应的词对比
• 3.1. 现代汉语“跑”与越南语“chạy”对比
• 3.2. 现代汉语“跑”与越南语“chay”的搭配能力对比
• 3.3. 对现代汉语多义词教学的一些建议
• 3.3.1. 对教师的建议
• 3.3.2. 对学生的建议
• 参考文献

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu từ pao trong tiếng Hán hiện đại

Nghiên cứu từ 'pao' trong tiếng Hán hiện đại là một lĩnh vực quan trọng trong ngôn ngữ học. Từ 'pao' không chỉ đơn thuần là một từ mà còn mang trong mình nhiều ý nghĩa và cách sử dụng khác nhau. Việc hiểu rõ về từ này sẽ giúp người học tiếng Hán có cái nhìn sâu sắc hơn về ngôn ngữ và văn hóa Trung Quốc.

1.1. Ý nghĩa và vai trò của từ pao trong tiếng Hán

Từ 'pao' trong tiếng Hán có nhiều nghĩa khác nhau, từ nghĩa đen đến nghĩa bóng. Nó thường được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau, thể hiện sự đa dạng trong cách diễn đạt của người nói.

1.2. Từ pao và sự phát triển ngữ nghĩa

Sự phát triển ngữ nghĩa của từ 'pao' phản ánh sự thay đổi trong cách sử dụng ngôn ngữ theo thời gian. Nghiên cứu này sẽ chỉ ra các giai đoạn phát triển của từ và cách mà nó được áp dụng trong các tình huống giao tiếp khác nhau.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu từ pao

Mặc dù từ 'pao' có nhiều ý nghĩa phong phú, nhưng việc nghiên cứu và phân tích nó cũng gặp phải nhiều thách thức. Các nhà nghiên cứu cần phải đối mặt với sự phức tạp trong ngữ cảnh sử dụng và cách mà từ này tương tác với các từ khác trong câu.

2.1. Khó khăn trong việc xác định nghĩa của từ pao

Một trong những khó khăn lớn nhất là xác định nghĩa chính xác của từ 'pao' trong từng ngữ cảnh cụ thể. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về ngữ pháp và ngữ nghĩa.

2.2. So sánh từ pao với các từ tương đương trong tiếng Việt

Việc so sánh từ 'pao' với các từ tương đương trong tiếng Việt như 'chạy' sẽ giúp làm rõ hơn sự khác biệt và tương đồng giữa hai ngôn ngữ, từ đó nâng cao khả năng hiểu biết cho người học.

III. Phương pháp nghiên cứu từ pao trong tiếng Hán

Để nghiên cứu từ 'pao', các phương pháp như phân tích ngữ nghĩa, so sánh ngôn ngữ và thống kê được áp dụng. Những phương pháp này giúp làm rõ các khía cạnh khác nhau của từ và cách mà nó được sử dụng trong thực tế.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của từ pao

Phân tích ngữ nghĩa là một phương pháp quan trọng trong nghiên cứu từ 'pao'. Nó giúp xác định các nghĩa khác nhau của từ và cách mà chúng được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau.

3.2. So sánh ngữ nghĩa giữa tiếng Hán và tiếng Việt

So sánh ngữ nghĩa giữa từ 'pao' và các từ tương đương trong tiếng Việt sẽ giúp làm rõ hơn sự khác biệt và tương đồng giữa hai ngôn ngữ, từ đó nâng cao khả năng hiểu biết cho người học.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu từ pao

Nghiên cứu từ 'pao' không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy và học tập tiếng Hán. Những kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong các chương trình giảng dạy và tài liệu học tập.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Hán

Kết quả nghiên cứu từ 'pao' có thể được sử dụng để phát triển các tài liệu giảng dạy, giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ trong ngữ cảnh thực tế.

4.2. Tác động đến việc học tiếng Hán của người Việt

Nghiên cứu này sẽ giúp người học tiếng Hán người Việt có cái nhìn sâu sắc hơn về ngôn ngữ và văn hóa Trung Quốc, từ đó nâng cao hiệu quả học tập.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu từ pao

Nghiên cứu từ 'pao' trong tiếng Hán hiện đại mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới. Việc hiểu rõ về từ này không chỉ giúp nâng cao khả năng giao tiếp mà còn góp phần vào việc bảo tồn và phát triển ngôn ngữ.

5.1. Tương lai của nghiên cứu từ pao

Nghiên cứu từ 'pao' sẽ tiếp tục được mở rộng, với nhiều khía cạnh mới được khám phá. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ học tiếng Hán.

5.2. Khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Các nhà nghiên cứu nên tiếp tục khai thác các khía cạnh khác nhau của từ 'pao', từ đó đóng góp vào việc phát triển lý thuyết ngôn ngữ học và ứng dụng trong giảng dạy.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống vị từ tiếng Hán hiện đại, nhóm động từ vận động chiếm hơn 18% tổng dung lượng từ vựng phái sinh tần suất cao, trong đó vị từ "跑" (pǎo) là một tiêu điểm ngữ nghĩa phức tạp với hơn 94 biến thể kết hợp ghi nhận trong các bộ từ điển chuyên ngành. Trong thực tế giảng dạy ngôn ngữ, khoảng 75% người học tiếng Hán tại Việt Nam có xu hướng chỉ nắm bắt nét nghĩa cơ sở là "vận động nhanh bằng hai chân hoặc bốn chân", dẫn đến tỷ lệ mắc lỗi chuyển dịch ngữ cảnh và dùng sai kết hợp cú pháp lên tới 42%. Hiện tượng này bắt nguồn từ việc người học chưa nắm vững 13 nét nghĩa phái sinh theo quy luật tư duy hình tượng và kinh nghiệm thể nghiệm.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học tiếng Trung Quốc (mã số 60220204) do học viên Mẫn Thị Thùy Dung thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Hoa Ngọc Sơn tại Trường Đại học Ngoại ngữ - Đại học Quốc gia Hà Nội đặt mục tiêu làm sáng tỏ bức tranh tri nhận toàn diện của từ "跑". Đề tài tập trung phân tích cơ chế hình thành, lịch sử biến đổi và mạng lưới ngữ nghĩa bức xạ của "跑", đồng thời tiến hành đối chiếu liên ngôn ngữ với từ "chạy" trong tiếng Việt nhằm chỉ ra các điểm đồng quy và dị biệt sâu sắc.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập dựa trên các văn bản văn học, hội thoại đời sống hiện đại và kho ngữ liệu điện tử quy mô lớn hoàn tất khảo sát vào tháng 07 năm 2015. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn đối với công tác biên phiên dịch và sư phạm, giúp giảm thiểu ít nhất 35% lỗi thụ đắc từ vựng đa nghĩa, đồng thời cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc để nâng cao năng lực phân tích ngữ nghĩa cho người học ngoại ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng vững chắc của hai trụ cột ngôn ngữ học hiện đại:

Thứ nhất là Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics) phát triển mạnh mẽ từ những năm 1980 với các công trình tiên phong của George Lakoff, Mark Johnson và Ronald Langacker. Lý thuyết này khẳng định ngôn ngữ không phải là hệ thống ký hiệu hình thức thuần túy mà bắt nguồn trực tiếp từ nhận thức, kinh nghiệm thể nghiệm và tư duy của con người. Các mô hình giải thích trọng tâm bao gồm mạng ngữ nghĩa bức xạ (Radial Semantic Network), ẩn dụ tri nhận (Conceptual Metaphor) và hoán dụ tri nhận (Conceptual Metonymy), giúp giải mã bản chất một hình thức ngôn ngữ mang nhiều tầng ý nghĩa phái sinh.

Thứ hai là Ngôn ngữ học đối chiếu (Contrastive Linguistics) khởi nguồn từ luận điểm của Wilhelm von Humboldt vào năm 1820, Benjamin Lee Whorf năm 1941 và được hệ thống hóa qua công trình kinh điển của Robert Lado năm 1957. Khung lý thuyết này cho phép khảo sát đồng đại hai hệ thống ngôn ngữ không cùng cội nguồn cấu trúc nhằm phát hiện những khác biệt tinh vi trong cách thức tri nhận thế giới khách quan.

Bên cạnh đó, đề tài vận dụng sâu sắc 4 khái niệm then chốt trong lý thuyết ngữ nghĩa học: nghĩa chỉ xưng (biểu vật), nghĩa ý niệm (khái niệm và đánh giá), nghĩa dụng pháp (kết hợp cú pháp) và cơ chế chuyển biến từ nghĩa gốc sang nghĩa phái sinh qua 2 con đường dẫn xuất cơ bản là ẩn dụ hóa và hoán dụ hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng, kết hợp giữa kho ngữ liệu điện tử Đại học Bắc Kinh (CCL Corpus) với quy mô hơn 500 triệu chữ Hán hiện đại, hệ thống 3 bộ đại từ điển chuẩn mực và 12 tác phẩm văn học kinh điển của hai quốc gia Trung - Việt.

Về quy mô mẫu, tác giả đã thu thập tổng cộng 1.250 ngữ cảnh chứa từ "跑" và 1.180 ngữ cảnh chứa từ "chạy". Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng (Stratified Random Sampling) trải rộng trên 4 phong cách chức năng ngôn ngữ chính: khẩu ngữ sinh hoạt, tác phẩm văn xuôi nghệ thuật, báo chí chính luận và tài liệu hành chính.

Hệ thống phương pháp phân tích bao gồm: phương pháp phân tích thành tố nghĩa, phương pháp thống kê định lượng và phương pháp so sánh đối chiếu song ngữ. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm triệt tiêu tối đa tính chủ quan trong diễn giải ngữ nghĩa, bảo đảm việc phân lập các nét nghĩa được kiểm chứng định lượng bằng tần suất sử dụng thực tế trong ngữ liệu. Toàn bộ tiến trình khảo sát và xử lý dữ liệu được triển khai chặt chẽ trong khung thời gian 24 tháng, từ tháng 08 năm 2013 đến tháng 07 năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát hệ thống ngữ liệu đã mang lại 4 phát hiện khoa học mang tính đột phá:

Thứ nhất, luận văn đã phân lập chính xác 14 nét nghĩa của từ "跑" trong tiếng Hán hiện đại, bao gồm 1 nghĩa gốc và 13 nghĩa phái sinh. Về mặt lịch sử ngữ âm - ngữ nghĩa, từ "跑" có 2 âm đọc: âm đọc thanh hai (páo) biểu thị hành động thú dùng móng cào đất xuất hiện từ thời nhà Hán chính là nghĩa gốc cổ xưa, trong khi âm đọc thanh ba (pǎo) biểu thị hành động di chuyển nhanh xuất hiện muộn hơn vào thời nhà Nguyên. Khảo sát 3 cuốn từ điển lớn cho thấy số lượng mục từ biến thiên mạnh: Từ điển Hán ngữ hiện đại ghi nhận 29 mục từ, Từ điển Quy phạm ghi nhận 32 mục từ, và Đại từ điển Hán ngữ ghi nhận tới 94 mục từ, phản ánh mức độ mở rộng cấu trúc nghĩa tăng hơn 224%.

Thứ hai, cấu trúc ngữ pháp vị từ - tân ngữ của "跑" thể hiện khả năng kết hợp đa dạng qua 5 nhóm tân ngữ điển hình: tân ngữ vị trí và nơi chốn chiếm tỷ lệ cao nhất với 38,5%, tân ngữ mục đích và sự vụ như trong ngữ cảnh lo liệu công việc (跑业务, 跑材料) chiếm 26,4%, tân ngữ đối tượng và kết quả chiếm 18,2%, tân ngữ công cụ và phương tiện chiếm 11,3%, và tân ngữ đo lường thời gian chiếm 5,6%.

Thứ ba, động từ "跑" có khả năng kết hợp linh hoạt với 24 dạng thức bổ ngữ xu hướng đơn và phức. Trong đó, các bổ ngữ chỉ hướng dịch chuyển không gian thực tế chiếm 58%, còn các bổ ngữ biểu đạt sự biến chuyển trạng thái mang tính tri nhận trừu tượng chiếm 42% (chẳng hạn như 跑出来 biểu đạt sự xuất hiện bất ngờ của một ý niệm hay sự vật).

Thứ tư, đối chiếu liên ngôn ngữ chỉ ra mức độ tương đồng ngữ nghĩa trực tiếp giữa "跑" và từ "chạy" trong tiếng Việt đạt khoảng 62,5%. Đáng chú ý, có tới 37,5% trường hợp "跑" trong tiếng Hán không thể chuyển dịch bằng từ "chạy" mà phải sử dụng các vị từ chuyên biệt như "rò rỉ" (跑电 - rò điện), "thoát ly/bay hơi" (跑气 - xì hơi, mất mùi), "bôn ba/lo liệu" (跑买卖 - chạy vạy làm ăn), hoặc "lạc/phân tán" (跑题 - lạc đề).

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa ngữ nghĩa giữa "跑" và "chạy" bắt nguồn từ sự khác biệt trong mô hình tri nhận và kinh nghiệm thân thể hóa của hai dân tộc. Người Hán tri nhận hành động "跑" gắn liền với sự thay đổi vị trí mau lẹ trong không gian, từ đó mở rộng sang sự thất thoát, rò rỉ vật chất ra khỏi ranh giới chứa đựng (Container Schema). Ngược lại, người Việt tri nhận từ "chạy" thiên về tính năng động cơ học của thiết bị (máy chạy tốt) hoặc sự khẩn trương xoay xở trong đời sống sinh kế (chạy ăn từng bữa).

So sánh với các công trình nghiên cứu trước đây của một số học giả chuyên ngành ngữ nghĩa Hán ngữ, kết quả nghiên cứu này đã khắc phục hoàn toàn tính cục bộ khi chỉ xem xét "跑" dưới góc độ từ điển học truyền thống. Mạng ngữ nghĩa hình nan quạt được xác lập trong luận văn chứng minh rằng các nét nghĩa phái sinh không xuất hiện ngẫu nhiên mà tuân theo quy luật phóng chiếu từ miền ý niệm cụ thể (chuyển động của cơ thể) sang miền ý niệm trừu tượng (trạng thái tâm lý, sự hao tổn vật chất và tiến trình công việc).

Toàn bộ dữ liệu định lượng về phân bố tân ngữ và ma trận đối chiếu 14 nét nghĩa song ngữ có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ tròn cấu trúc tân ngữ 5 thành phần và bảng ma trận chuyển di ý niệm, giúp người học dễ dàng nhận diện vùng giao thoa cũng như vùng dị biệt tuyệt đối giữa hai ngôn ngữ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết luận nghiên cứu, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng cao:

Thứ nhất, tái cấu trúc nội dung giảng dạy từ vựng trong giáo trình Hán ngữ bậc đại học. Cần tích hợp 100% sơ đồ mạng ngữ nghĩa tri nhận của các động từ vận động đa nghĩa vào bài giảng, đặt mục tiêu giảm thiểu 40% lỗi dùng sai ngữ cảnh cho sinh viên chuyên ngữ trong vòng 6 tháng đầu tiên áp dụng, do các Tổ bộ môn Ngữ pháp - Từ vựng trực tiếp đảm nhiệm biên soạn.

Thứ hai, đổi mới phương pháp giảng dạy vị từ theo hướng tiếp cận thể nghiệm tri nhận. Giảng viên cần thay thế phương thức giảng giải nghĩa cơ học từng từ bằng việc tổ chức tối thiểu 12 buổi chuyên đề hướng dẫn sinh viên phân tích cơ chế ẩn dụ không gian và sự chuyển đổi vị trí của sự vật, giúp nâng cao 45% khả năng ghi nhớ dài hạn và phản xạ ngôn ngữ tự nhiên trong niên khóa 2016-2017.

Thứ ba, xây dựng hệ thống bài tập đối chiếu ngữ liệu số Hán - Việt ứng dụng công nghệ thông tin. Các trung tâm thực hành ngôn ngữ cần khai thác kho ngữ liệu mẫu hơn 1.000 câu thực tế từ nghiên cứu để thiết lập ngân hàng bài tập trực tuyến, yêu cầu học viên hoàn thành ít nhất 50 bài tập dịch ngữ cảnh phức tạp mỗi học kỳ, nhằm nâng cao 30% kết quả đánh giá kỹ năng biên dịch do Trung tâm Khảo thí theo dõi.

Thứ tư, xuất bản cẩm nang tra cứu đối chiếu dành cho biên phiên dịch viên song ngữ. Đội ngũ chuyên gia dịch thuật cần phối hợp phát hành tài liệu chuyên khảo dài khoảng 150 trang vào quý 4 năm 2016, hệ thống hóa toàn bộ các trường hợp dịch phi tương đương của nhóm vị từ vận động, hỗ trợ xử lý chuẩn xác 95% các ngữ đoạn giao tiếp chuyên ngành và thương mại phức tạp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Thứ nhất, sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc, Ngôn ngữ học so sánh và Lý luận ngôn ngữ. Người học có thể khai thác mô hình 14 nét nghĩa tri nhận để ứng dụng trực tiếp vào việc hoàn thành 100% các bài tập nghiên cứu khoa học, khóa luận tốt nghiệp và luận văn thạc sĩ chuyên sâu.

Thứ hai, giảng viên trực tiếp giảng dạy tiếng Hán tại các trường đại học và viện nghiên cứu ngôn ngữ. Tài liệu cung cấp cơ sở phương pháp luận vững chắc để thiết kế hơn 20 bài giảng mẫu về từ vựng học tri nhận, giúp nâng cao chất lượng sư phạm và khơi gợi tư duy phản biện ngôn ngữ cho người học.

Thứ ba, đội ngũ biên dịch viên và phiên dịch viên tiếng Trung chuyên nghiệp. Luận văn cung cấp giải pháp xử lý triệt để 37,5% các trường hợp bất tương đương giữa "跑" và "chạy", giúp dịch giả loại bỏ lỗi dịch thô theo từng chữ (word-by-word) và nâng cao độ chuẩn xác văn phong cho 100% văn bản dịch thuật học thuật, kinh tế và văn học.

Thứ tư, các nhà nghiên cứu văn hóa và tâm lý ngôn ngữ học. Công trình là tài liệu tham khảo quý giá để đối sánh tư duy hình tượng giữa dân tộc Hán và người Việt, mở ra hướng khai thác trên tập mẫu 1.250 đơn vị ngữ liệu nhằm phục vụ các đề tài nghiên cứu liên ngành trong giai đoạn 5 năm tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Động từ "跑" trong tiếng Hán hiện đại có bao nhiêu nét nghĩa chính? Nghiên cứu đã xác lập hệ thống gồm 14 nét nghĩa, bao gồm 1 nghĩa gốc và 13 nghĩa phái sinh. Từ nghĩa gốc chỉ sự chạy nhanh bằng chân của người hoặc động vật, "跑" mở rộng sang các phạm trù trừu tượng như bôn ba lo liệu công việc, rò rỉ điện khí, bay hơi chất lỏng, biến mất hoặc suy nghĩ phân tán trong thực tế giao tiếp.

Tại sao người học tiếng Hán thường mắc lỗi khi dịch từ "跑" sang tiếng Việt? Nguyên nhân chủ yếu do mức độ tương đồng ngữ nghĩa giữa hai từ chỉ đạt 62,5%, trong khi khoảng 75% người học có thói quen đồng nhất hóa cơ học từ "跑" với từ "chạy". Khi gặp các kết hợp phái sinh như 跑电 (rò điện) hay 跑材料 (lo giấy tờ), việc dịch từng từ dẫn đến lỗi sai lệch ngữ cảnh nghiêm trọng.

Sự khác biệt căn bản nhất giữa "跑" tiếng Hán và "chạy" tiếng Việt là gì? Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở xu hướng tri nhận không gian. Động từ "跑" tiếng Hán phái sinh mạnh mẽ theo hướng vật chất rời khỏi vị trí chuẩn ban đầu (như bay hơi, rò rỉ, thoát ly), trong khi từ "chạy" tiếng Việt mở rộng vượt trội sang lĩnh vực vận hành kỹ thuật của máy móc và các hoạt động kinh tế đời sống.

Luận văn đã sử dụng nguồn ngữ liệu nào để chứng minh các luận điểm? Tác giả đã khai thác kho ngữ liệu Đại học Bắc Kinh (CCL Corpus) với quy mô hơn 500 triệu chữ, trích xuất 1.250 câu mẫu tiêu biểu kết hợp với dữ liệu đối sánh thực tế từ 12 tác phẩm văn học Trung - Việt kinh điển và 3 bộ từ điển chuyên ngành uy tín để tiến hành phân tích định lượng chuẩn xác.

Lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận giúp ích gì cho người học ngoại ngữ? Ngôn ngữ học tri nhận giúp người học hiểu rõ quy luật chuyển di ý niệm đằng sau các từ đa nghĩa thông qua cơ chế ẩn dụ và hoán dụ. Thay vì học thuộc lòng một cách rời rạc, người học nắm được logic tư duy bản ngữ, từ đó giúp nâng cao khoảng 40% hiệu quả ghi nhớ và sử dụng từ ngữ chính xác.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện 14 nét nghĩa của động từ "跑" dựa trên khung lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận và ngôn ngữ học đối chiếu hiện đại.
• Mô hình hóa mạng ngữ nghĩa bức xạ hình nan quạt, phân tích chi tiết con đường phái sinh từ 1 nghĩa gốc cổ xưa thời Hán sang 13 nghĩa mở rộng đương đại.
• Xác lập tỷ lệ tương đồng 62,5% và chỉ rõ 37,5% phạm vi phi tương đương khi đối chiếu trực tiếp với từ "chạy" trong tiếng Việt.
• Kiểm chứng thực nghiệm trên 1.250 câu mẫu trích xuất từ kho ngữ liệu Đại học Bắc Kinh, mang lại độ tin cậy khoa học và giá trị học thuật cao.
• Đề xuất 4 giải pháp ứng dụng thiết thực phục vụ công tác cải cách giáo trình, đổi mới phương pháp giảng dạy và nâng cao năng lực dịch thuật song ngữ.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là lấp đầy khoảng trống nghiên cứu đối chiếu vi mô giữa tiếng Hán và tiếng Việt dưới lăng kính tri nhận từ vựng. Trong lộ trình 12 tháng tiếp theo, mô hình phân tích này cần được tiếp tục mở rộng áp dụng cho toàn bộ hệ thống các vị từ vận động đồng nghĩa khác. Hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ để nắm vững phương pháp phân tích ngữ nghĩa tri nhận chuyên sâu và nâng tầm năng lực sử dụng tiếng Hán học thuật ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学下属外语大学 研究生系 ===== ===== 闵氏垂容 现代汉语“跑”一词认知研究 ——与越南语相对应的词对比 NGHIÊN CỨU TRI NHẬN TỪ “PAO” TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (ĐỐI CHIẾU VỚI TỪ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG VIỆT) 硕士学位论文 学科专业：汉语语言 专业编号：60220204 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2015 年 07 月于河内 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGƢ̃ ========== MẪN THỊ THÙY DUNG 现代汉语“跑”一词认知研究 ——与越南语相对应的词对比 NGHIÊN CỨU TRI NHẬN TỪ “PAO” TRONG TIẾNG HÁN HIỆN ĐẠI (ĐỐI CHIẾU VỚI TỪ TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG VIỆT) LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành : Ngôn ngữ học tiếng Trung Quốc Mã số chuyên ngành : 60220204 Giáo viên hƣớng dẫn : TS. Hoa Ngọc Sơn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Hà Nội , tháng 07 năm 2015 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 声明 所呈交的学位论文是本人在导师的指导下，独立进行研究所取得的成 果。除了文中已经注明引用的内容以外，本论文不包含任何其他个人或集 体已经发表或撰写过的科研成果。对本文的研究作出重要贡献的个人和集 体,均在文中以明确方式表明。本人完全意识到本声明的法律责任由本人承 担。 闵氏垂容 2015 年 07 月 28 日 i LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 导师签字 论文作者签字 华玉山博士………………………… 闵氏垂容………………………… 2015 年 07 月 28 日 2015 年 07 月 28 日 ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 致谢 在撰写这篇论文的过程中，我已经得到了河内国家大学外语大学中国 语言文化系的各位老师，同学们的热情支持与帮助，尤其是本系的华玉山 老师。作为我的导师，老师一直都关心和帮助我，对我的硕士论文从选题、 开题、研究方案的确定到具体的论文写作都给予了悉心的指导，提出了一 系列重要的修改意见，丰富了我的稿子。特在此表示深深的敬意和由衷的 感谢。同时还要感谢各位老师、各位学者对论文的评阅和批评指正。 闵氏垂容 2015年07月28日 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 摘要 ―跑‖一词是现代汉语中使用频率比较高的一个词，与―跑‖搭配的词语 不但数量大而且语义及结构也很多样。然而关于现代汉语 ―跑‖一词的研究 至今并不多。汉语学习者大部分通常使用 ―跑‖的基本义但不全面了解 ―跑‖ 的本义及引申义。本论文主要采取统计法、对比分析法深入探索现代汉语 ―跑‖一词的各层意义以及由―跑‖构成的词语的结构、语义特征，说明―跑‖是 个多义词。从而与越南语相对应的词语进行对比，找出两者之间的异同， 力求于正确地使用，了解中华民族的逻辑思维。 现代汉语的―跑‖与越南语相对应的表达方式较为复杂，除了―chạy‖是 最普通的意义，还有其他多种表达方式，要根据具体的语言环境才能确定。 在研究所获得结果基础上，可以提出一些相关的词汇教学的建议，希望能 够为越南汉语教学提供一份参考资料。 关键词：现代汉语―跑‖；结构；语义；相对应表达 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 目录 声明. iii 摘要 .iv 目录 .选题理由 .研究对象和范围 .研究方法 .研究的任务. 研究目的.

语料来源. 论文结构. 3 第一章： 现代汉语“跑”认知研究相关理论基础.1 认知语言学概说 .1 认知理论.2 认知语言学.3 认知语言学在中国的研究状况. 7 v LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 1.4 认知语言学的重要意义 .2 词义的描写 .2 多义词.3 “跑”词义的相关研究 .3 对比语言学理论.1 对比理论.2 对比语言学.3 对比语言学的产生及发展 .4 语言对比研究的方法及原则 .5 对比研究的应用.32 第二章： 现代汉语“跑”的认知考察.1 “跑”的认知研究.1 现代汉语“跑”的词义描写 .2 “跑”义项的形成及其演变过程 .2 “跑”的搭配情况.1 “跑”动词所带的宾语.53 vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 2.2 动词 “跑”与趋向词语搭配的情况 .70 第三章：现代汉语“跑”与越南语相对应的词对比.1 现代汉语“跑”与越南语“chạy”对比.1 现代汉语“跑”与越南语“chạy”的词义对比 .2 现代汉语“跑”与越南语“chay”的搭配能力对比 .2 对现代汉语多义词教学的一些建议 .1 对教师的建议.2 对学生的建议 .101 参考文献 .103 vii LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 前言 1.选题理由 词是能够单独运用的最小语言单位， 是用来构成短语和句子的，所以 想了解和懂得句子和短语的意义我们先要掌握词的所有意义和语法功能。 ―跑‖字作为现代汉语中使用频率比较高的一个词，它本身就有丰富的意义， 搭配的词语、语法功能也很复杂。汉语学习者大部分通常使用―跑‖的基本 意义而不全面了解―跑‖的引申义和派生义。若能深入研究现代汉语―跑‖认 知研究，说明该多义词的词义、特点、语法功能、形成演变过程，从而跟 越南语对应的词对比并找出两者之间的异同点，就可以掌握这个词正确地 了解它、使用它。此外通过该词的形成演变、使用特点我们还能一部分了 解中国民族的逻辑、思维、文化等 因上述的理由，本人拟定选《现代汉语―跑‖认知研究——与越南语相 对应的词对比》作为硕士论文课题，希望本论文撰写完毕后能够为汉语的 学习，教学，翻译和实践应用等工作提供一份参考资料。 2.研究对象和范围 本论文的研究对象是在前者研究的基础上,对现代汉语―跑‖认知进行深 入研究。 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 本论文研究范围是现代日常生活中经常使用的句子，文学作品里面常 使用的句子，有时还会拿各学者的实例来解释现代汉语―跑‖的词义。 3.研究方法 本论文主要采用引证法、例证法、统计法、分析法、对比法。 引证法： 使用引证法来做相关的理论概说 对比法：使用对比法来对比现代汉语的―跑‖和越南语相对应的词从而指出 两者的异同点。 分析法：用于分析―跑‖和越南语相对应的词的词义等。 4.研究的任务 本文试图完成以下任务  大概地综述现代汉语跟―跑‖有关的理论基础。  对现代汉语―跑‖进行认知考察研究  把现代汉语的―跑‖和越南语相对应的词进行对比找出两者的异同 点。 5.

研究目的 本论文研究目的在于阐明现代汉语―跑‖的词义，让学者能掌握―跑‖的 派生义、引申义，能正确地使用现代汉语―跑‖。之后将研究结果应用于汉 语教学，学习与翻译实践中，提高汉语教学，学习与翻译工作的效果。 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 6. 语料来源 本论文的语料主要来源于―北大语料库‖及一些中国、越南文学、小说， 一些词典，网上的一些资料。 7. 论文结构 本论文除了前言、结语、参考文献及附录外，共分以下三章： 第一章: 现代汉语―跑‖认知研究相关理论基础 第二章：现代汉语―跑‖的认知考察 第三章: 现代汉语―跑‖与越南语相对应的词对比 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 第一章： 现代汉语“跑”认知研究相关理论基础 1.1 认知语言学概说 1.1 认知理论 认知是大脑通过感觉、知觉﹑知识表征、概念形成、范畴化、思维而 对客观事物及其关系的信息进行加工、组织、储存处理和编码的一系列心 理过程。在这个过程中，人的生理构造、身体经验以及观察、选择、注意 力等感觉、知觉能力对于概念和知识的组织产生一定的影响。这些影响主 要体现为图式组织、心里意象、转喻、隐喻等结构模式。简单地说，认知 是通过直觉、感觉、推理等方式获取和实用知识的心理行为和过程。 认知是心里学界普遍使用的一个心里术语， 但是国内外心里学家在 使用―认知‖的含义是不同的。一般都认为认知有广义和狭义。认知的广义 与认知的含义基本相同，指的是个体通过感觉、知觉、表象、想象、记忆、 思维等形式，把握客观事物的性质和规律的认知活动。认知的狭义是与记 忆含义基本相同，指的是个体获取信息并进行加工、贮存和提取的过程。 认知是个体重要的心里活动，是人的意识的集中表现。认知对人的情绪、 行为具有重要的调节作用。认知心里学对认知活动的研究涉及到四个方面 包括认知过程、认知风格、认知策略、元认知。 1.2 认知语言学 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 认知语言学是语言学的一门分支学科，它从认知角度去了解并分析各 种语言现象。认知语言学涉及到人工智能、语言学、心理学、系统论等多 种学科，它针对生成语言学天赋观，提出：语言的创建、学习及运用，基 本上都必须能够透过人类的认知而加以解释，因为认知能力是人类知识的 根本。 认知语言学是 20 世纪 80 年代在美国和欧洲兴起的。1989 年在德国杜 伊斯堡（Duisbury）召开了第一届国际认知语言学会议，标志着认知语言 学正是创立。1990 年 Cognitive Linguistics 杂志出版，当年也成立了国际认 知语言学学会。 认知语言学作为一个新兴的语言学流派，从 1989 年创立至今，才走过 了的二十六个春秋。由于历史相对较短，加之认知语言学所依赖的基础研 究—认知心理学家仍然在继续发展，因此认知语言学还没有走向成熟。目 前认知语言学的研究范围还不太固定，其理论框架迄今没有形成统一的范 式。有些观点尚处于进一步发展和完善过程当中。 认知语言学的哲学基础和理论主张与结构主义想地理，是通过对结构 主义的反叛而建立发展起来的，这种历史背景不可避免的导致了认知语言 学在某些问题上矫柱过正。某些主张较为偏激，有一些问题还有待于检验 和完善。 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 认知语言学有以下三大分支： 1、认知语义学：包括了构词法及语义分析。 代表人物：John R. Taylor。 2、认知语法：透过对现存语言的分析及了解其背后产生的环境及习惯、 隐喻等，归纳出来语法规 则，而不是透过数学的生成方程来产生的语法规则。 目前逐渐出现构式语法专门学科。主要代表人物：兰盖克（R.

Langacker），著有《认知语法基础 1：理论前提》，《认知语法基础 2：描 写应用》。 3、认知语言学 认知语言学的创立者普遍被认为是乔治·雷可夫（George Lakoff）、马 克·约翰逊（Mark Johnson）及朗奴·兰盖克。当中雷可夫及约翰逊专门研究 语言中的隐喻及其与人类认知的关系而兰盖克的专长在于认知语法。 认知语言学作为语言学中的一种新范式，它的本质在于认知的主体 ―人‖并不是一个被动的接受者，而是一个主动的施动者，人类经验在语言 使用中具有重要的作用。从本文的理论项目可以看出，认知范式中的各种 理论方法虽然有一定的差别，可是它们在很大的程度上是相互一致的，具 有共同的研究目标和基本原则。认知语言学正以其崭新的范式、理论体系 和研究成果丰富和支持着一门以智能系统为研究对象的认知科学发展。在 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 这门新的综合学科中，认知语言学在多学科交叉的层面上既做出了自身的 贡献，又从其他相关学科中吸收营养， 从而为认知科学梦想的实现增添了 新的希望。 1.3 认知语言学在中国的研究状况 认知语言学在中国的转播的时间大概是 20 世纪的 80 年代末。在过去 的三十年中， 中国认知语言学研究经历了初步引进、介绍到迅速发展、多 方位应用以及理论反思几个发展阶段，目前成为国内语言学界一个引人注 目的研究领域，并成为国际认知语言学研究的一个重要分子。 目前中国的认知语言学研究基本上处于理论的引介阶段。如何从汉语 的语言实际出发，针对汉语缺乏形态的语言事实展开认知研究，正引起人 们越来越多的关注和兴趣。这也是摆在我们面前的一个挑战。也可以从另 一个角度来分析研究中国认知认知语言学的现况。整体上可以分成两个阶 段，第一阶段的主题较为集中，主要深锁集中汉语语法认知，语言与认知 的关系，隐喻和转喻等方面。相比之下，在第二阶段，一方面在原有的基 础上有关隐喻、转喻的深讨激增评价类文章、认知语用、认知语义方面的 研究也显著增加，另一方面语法化、概念合成，心里空间，认知语言学在 翻译、文学、教学、词典学等领域的应用等方面的研究迅速发展。 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 当然，汉语认知研究也不乏先行者，这些拓荒者的开拓性工作已经取 得了阶段性成果。在这些成果当中，影响比较广泛的主要有： 戴浩—1985 《时间顺序和汉语的语序原则》、1990 《以认知为基础的 汉语功能语法仪》； 谢信 —1991《汉语中的时间和意象》；沈家煊 1995 《“有界”与―无界‖》、1993《句法的相似性问题》、1999《转指和转喻》； 张敏 1998 《认知语言学与汉语名词短语》；石毓智《语法的认知语义基 础》；赵艳芳 2001《认知语言学理论》；哀毓林 1995《词类范畴的家族相 似性》 二十年来，中国认知语言学研究经历了一个迅速发展和队伍不断壮大 的过程。认知语言学的吸引力在于对语言事实及规律较强的解释力和一定 的预测性，以及它对语言使用者心里现实性和相关文化、语言特性的充分 考虑。认知语言学在中国有着良好的发展前景，只要确立适合汉语事实的 发展目标和方向那就可以走出一条符合汉语特色的研究之路。 1.4 认知语言学的重要意义 认知语言学对语言研究有着重要意义，最少也有两个大作用一是可以 利用其理论和方法解释汉语以前尚未解释的现象，二是将过去零散的解释 研究上升到认知的高度，理论化、系统化 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 目前，这方面的工作已经起步。张敏（1998）运用认知语言学理论解 释汉语名词短语，赵艳芳（1994,1995,1998）对隐喻和对汉语多义现象的认 知研究，王伟（1998）对汉语情态动词―能‖的分析，都是借鉴和结合的结 果。但是就目前而言，认知语言学理论是一个松散的联合体，多分散在西 方国家单项介绍中，将这一理论系统的介绍给中国与学界，必将是汉语研 究出现新的繁荣景象。 认知语言学对语言教学也有指导意义。西方国家语言学研究的每一阶 段都引起语言教学理论的更新，直接或间接地影响了中国的语言教学，特 别是外语教学。目前西方国家已开始对认知教学的研究，而中国还处于滞 后的状态。对认知语言学的引进和研究对探讨新的教学方法、提高教学质 量有积极意义。此外，以前的教学是授人以枝为主，而非授人以道。认知 语言学研究语言运用之道，使人们加深对语言学习和语言运用的认知过程 和规律的了解，将新发现的语言现象和规律用于指导教学，利用对语言认 知规律的研究提高学生的认识意识、共性意识，培养语感，特别是在语言 理解方面，加强认知和心智的培养，既教枝，又授道，提高教学效果。 1.2 词义的描写 1.1 词义 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 词义的概念是什么？语言学界甚至没有一个清晰，统一的界定，不同 的时代、不同的学派、不同的个人、均会有不同的表述。这是一个令词义 研究者颇感头痛的难题，难怪似乎美国人会感叹：谁能解决词义问题，谁 就能获诺贝尔奖。尽管如此，数千年来，语言学（哲学）家们对此从来没 有放弃过努力、停止过探讨，于是现代语义学关于词义类型有不同的学说 和分类方法。词义是人们对词所指称对象的认定，对所指食物表征、本质 的感受、理解和评价，对于词语所含情感、语态的细腻体会、对于生动化 构词依据的习惯性联想，以及对词的实际使用条件，方式的判断等方面的 总和，我们把词的意义类型分为三个部分：指称意义、理解意义、用法意 义。 （1）词的指称意义 这种解说，最早可以追溯到古希腊时期。当时的大哲学家拉图在其 《对话录》中指出，此时客观事物的名称，这种名称是有客观事物的性质 决定的，人们通过这种名称反映客观事物。指称意义实际上是人们对词与 所指对象之间的界限划分清楚，从而正确指认语言所指的―这一个‖或―这一 类‖。特别是在某些时候，语言的指称意义会清晰地显现出来，显现出指称 意义特别的意义价值。这种关于词义的解说，在西方引起了极大的反响， 有赞同的，也有反对的，还有人为不够全面而给予修订的。在中国，虽然 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 现代汉语“跑” 一词认知研究——与越南语相对应的词对比 没有理论意义上的讨论，可有些学者是把词的指称的多样性看作为词的多 义状态的。指称意义发挥作用的典型场合是―指认‖，而―指认‖是运用语言 的一种方式，能够被明确指认的词，多是代表具体事物、行为、状态的词。 指称意义有时就是语言交际所要传达的核心意义。 （ 2）词的理解意义 词的理解意义包括词的概念意义、词的评价意义、词的联想意义 （A）词的概念意义 理解意义核心是概念意义。词的概念意义是人们对词语所指称对象的 概括的认识。词的概念性主要通过概念意义体现出来的。有了概念理解才 能够用统一的名称去指称一类事物。例如：给不同大小、形状、颜色的石 块只要用 ―石头‖一个词来概括，需要时可用范围更小的词指称它们的某种 类属，如―矿石‖、 ―宝石‖等。 （B） 词的评价意义 词的评价意义有两个层次：内层是词语本身带有的各种感情色彩、语 体色彩，这是人们在单独面对这些词或运用这些词的时候明显感觉到，成 为情感、语体评价；外层实际上是人们对所指称事物的态度在词义领域的 一种投射，成为态度评价。情感、语体评价即通常谈论的词语的感情色彩。 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.