Luận văn thạc sĩ về nghiên cứu từ ngữ chứa chữ "liǎn/miàn" trong tiếng Hán và so sánh với tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis nghiên cứu các từ ngữ chứa chữ liănmiàn trong tiếng hán có so sánh với tiếng việt luận văn, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Hoàng Phương Thúy
• Người hướng dẫn: GVC. Nguyễn Hữu Cầu
• Trường học: Đại học Ngoại ngữ Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Ngữ
• Đề tài: Nghiên cứu từ ngữ chứa chữ “liǎn/miàn” trong tiếng Hán (có so sánh với tiếng Việt)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 前言
• 1. CHƯƠNG 1: 绪论
• 1.1. 词概论
• 1.1.1. 词的定义
• 1.2. 汉语词汇的特点与构造
• 1.1.2. 固定词组概论
• 1.1.3. 固定词组的定义
• 1.2.1. 固定词组的分类
• 1.3. 固定词组的结构类型
• 1.3.1. 词的意义
• 1.3.1.1. 词的本义
• 1.3.1.2. 词的引申义
• 1.3.1.2.1. 词义引申的方式
• 1.3.1.2.2. 词义引申的规律
• 1.3.1.3. 词的文化意义
• 1.3.1.4. 词的感情色彩
• 1.3.1.5. 关联到汉语人体词语分类的语义场
• 2. CHƯƠNG 2: 汉语中含“脸/面”字的词语研究
• 2.1. 汉语中含“面”的词语研究
• 2.1.1. 在语义方面
• 2.1.2. 从词典意义看待汉语中含“面”字的词义
• 2.1.3. 从隐喻角度看待汉语中含“面”字的词义
• 2.1.4. 在结构方面
• 2.1.5. 在语用方面
• 2.1.6. 带有“面”字的词语所反映的中国人认知
• 2.1.7. 带有“面”字词语所反映的中国人交际文化
• 2.1.8. 带有“面”字词语在文学著作的出现
• 2.1.9. 带有“面”字词语的语体色彩
• 2.2. 汉语中含“脸”字的词语研究
• 2.2.1. 在语义方面
• 2.2.2. 从词典意义看待汉语中含“脸”字的词义
• 2.2.3. 从隐喻角度看待汉语中含“脸”字的词义
• 2.2.4. 在结构方面
• 2.2.5. 在语用方面
• 2.2.6. 从汉语词汇系统的特征综观“脸/面”构成的词语
• 2.2.6.1. 在语义特征方面
• 2.2.6.2. 在构词特征方面
• 2.2.6.3. 在语用特征方面
• 3. CHƯƠNG 3: 汉语含“脸/面”字的词语与越南语含“mặt/diện”字的词语对比
• 3.1. 越南语含“mặt/diện”字的词语简介
• 3.1.1. 越南语含“mặt”字的词语简介
• 3.1.2. 越南语含“diện”字的词语简介
• 3.2. 汉语中含“脸/面”字的词语与越南语含“mặt/diện”字的相同之处
• 3.2.1. 在语义方面
• 3.2.2. 在结构方面
• 3.2.3. 在语用方面
• 3.2.4. 反映了人们对事物的认知
• 3.2.5. 反映人们的名誉观念
• 3.2.6. 反映人们的审美观念
• 3.2.7. 反映了人们的喜怒哀乐
• 3.3. 汉语中含“脸/面”字的词语与越南语含“mặt/diện”字的不同之处
• 3.3.1. 在语义方面
• 3.3.2. 在结构方面
• 3.3.3. 在语用方面
• 参考文献
• 附录
• 附录 1. 带有“脸”字的词与词组
• 附录 2. 带有“面”字的词与词组
• 附录 3. 带有“脸”字的成语
• 附录 4. 带有“面”字的成语

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu từ ngữ chứa liǎn miàn trong tiếng Hán

Nghiên cứu từ ngữ chứa 'liǎn/miàn' trong tiếng Hán không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ này mà còn mở ra những so sánh thú vị với tiếng Việt. Từ ngữ này phản ánh nhiều khía cạnh văn hóa và tư duy của người Hán. Việc phân tích các từ ngữ này sẽ giúp làm rõ hơn về cách mà ngôn ngữ thể hiện nhận thức và cảm xúc của con người.

1.1. Định nghĩa và ý nghĩa của từ liǎn miàn

Từ 'liǎn' và 'miàn' trong tiếng Hán có nhiều nghĩa khác nhau, từ chỉ mặt người đến những ý nghĩa ẩn dụ sâu sắc. Việc hiểu rõ các nghĩa này sẽ giúp người học tiếng Hán nắm bắt được cách sử dụng từ trong các ngữ cảnh khác nhau.

1.2. Tầm quan trọng của từ ngữ trong văn hóa Hán

Từ ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là cầu nối văn hóa. Các từ chứa 'liǎn/miàn' thể hiện những giá trị văn hóa đặc trưng của người Hán, từ đó giúp người học hiểu sâu hơn về văn hóa và tư duy của họ.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu từ ngữ liǎn miàn

Mặc dù có nhiều tài liệu nghiên cứu về từ ngữ trong tiếng Hán, nhưng việc nghiên cứu cụ thể về 'liǎn/miàn' và so sánh với tiếng Việt vẫn còn hạn chế. Các thách thức bao gồm việc thiếu tài liệu so sánh và sự khác biệt trong cách sử dụng từ giữa hai ngôn ngữ.

2.1. Khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu

Nhiều tài liệu hiện có chỉ tập trung vào ngữ nghĩa mà không đi sâu vào so sánh giữa tiếng Hán và tiếng Việt. Điều này tạo ra khó khăn trong việc tổng hợp và phân tích.

2.2. Sự khác biệt trong ngữ nghĩa và cách sử dụng

Mặc dù 'liǎn' và 'miàn' có thể dịch sang tiếng Việt là 'mặt', nhưng cách sử dụng và ngữ cảnh lại khác nhau. Việc nhận diện những khác biệt này là rất quan trọng trong nghiên cứu.

III. Phương pháp nghiên cứu từ ngữ liǎn miàn trong tiếng Hán

Để nghiên cứu từ ngữ chứa 'liǎn/miàn', các phương pháp như phân tích ngữ nghĩa, cấu trúc và ngữ dụng sẽ được áp dụng. Những phương pháp này giúp làm rõ hơn về cách mà từ ngữ này được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của từ liǎn miàn

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các nghĩa chính và nghĩa phụ của từ 'liǎn/miàn', từ đó hiểu rõ hơn về cách mà từ này được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày.

3.2. Nghiên cứu cấu trúc từ ngữ

Cấu trúc từ ngữ chứa 'liǎn/miàn' sẽ được phân tích để tìm ra các mẫu câu và cách kết hợp từ, giúp người học nắm bắt được cách sử dụng từ trong ngữ cảnh cụ thể.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu từ ngữ liǎn miàn

Nghiên cứu từ ngữ chứa 'liǎn/miàn' không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy tiếng Hán và tiếng Việt. Việc hiểu rõ về từ ngữ này sẽ giúp người học cải thiện khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Hán

Việc tích hợp nghiên cứu từ ngữ 'liǎn/miàn' vào chương trình giảng dạy sẽ giúp học viên hiểu sâu hơn về ngôn ngữ và văn hóa Hán, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp.

4.2. Ứng dụng trong nghiên cứu văn hóa

Nghiên cứu từ ngữ này cũng có thể được áp dụng trong các nghiên cứu văn hóa, giúp làm rõ hơn về cách mà ngôn ngữ phản ánh tư duy và giá trị văn hóa của người Hán.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu từ ngữ liǎn miàn

Nghiên cứu từ ngữ chứa 'liǎn/miàn' trong tiếng Hán và so sánh với tiếng Việt mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới. Tương lai của nghiên cứu này có thể tập trung vào việc phát triển các tài liệu giảng dạy và nghiên cứu sâu hơn về ngữ nghĩa và văn hóa.

5.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng từ ngữ chứa 'liǎn/miàn' có nhiều ý nghĩa phong phú và phản ánh sâu sắc văn hóa Hán. Việc so sánh với tiếng Việt cũng cho thấy những điểm tương đồng và khác biệt thú vị.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Tương lai của nghiên cứu này có thể mở rộng sang các lĩnh vực khác như ngữ dụng học và tâm lý học ngôn ngữ, từ đó làm phong phú thêm hiểu biết về ngôn ngữ và văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống thành ngữ và quán dụng ngữ tiếng Hán, các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người chiếm tỷ lệ đặc biệt cao, với 13,95% thành ngữ (1.021 trên tổng số 7.320 đơn vị) và hơn 20% các đơn vị tục ngữ, quán dụng ngữ phản ánh cơ thể người. Trong đó, nhóm từ ngữ chứa chữ "liǎn/miàn" (脸/面 - mặt/diện) là một trong những tiêu điểm phản ánh nhận thức không gian, tâm lý xã hội và văn hóa giao tiếp của người Hán. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ Hán tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội đã đi sâu khảo sát toàn diện đặc trưng ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng của nhóm từ ngữ này, đồng thời đối chiếu trực tiếp với các đơn vị tương đương chứa chữ "mặt/diện" trong tiếng Việt.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu bắt nguồn từ thực trạng người học tiếng Hán và giới dịch thuật thường gặp khó khăn trong việc nắm bắt các tầng nghĩa ẩn dụ và hàm ý văn hóa phức tạp của "liǎn/miàn". Mục tiêu cụ thể của luận văn là giải mã cơ chế phái sinh nghĩa từ nghĩa gốc (bản nghĩa) sang nghĩa mở rộng (dẫn thân nghĩa), thống kê cấu trúc ngữ pháp của 706 đơn vị từ ngữ chứa chữ "miàn", và phân tích sự tương đồng cùng dị biệt giữa hai ngôn ngữ. Nghiên cứu được triển khai dựa trên ngữ liệu chuẩn từ các từ điển quy chuẩn của Trung Quốc xuất bản giai đoạn 2005 - 2010 cùng tác phẩm văn học của Lỗ Tấn (với 54 lượt xuất hiện) và Ba Kim (với 112 lượt xuất hiện). Công trình mang lại giá trị thực tiễn to lớn khi giúp người học giảm thiểu khoảng 35% lỗi sai ngữ dụng và nâng cao đáng kể năng lực giao tiếp liên văn hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng ba trụ cột lý thuyết nền tảng trong ngôn ngữ học hiện đại và ngôn ngữ học tri nhận:

• Lý thuyết cấu tạo từ và cụm từ cố định tiếng Hán: Dựa trên các nghiên cứu ngữ pháp chuẩn mực của Lục Kiệm Minh và Thẩm Dương (2003), phân định rõ ranh giới giữa từ đơn, từ ghép và 5 mô hình cấu trúc cố định cơ bản gồm chủ vị, động tân, thiên chính, bổ sung và liên hợp.
• Ngữ nghĩa học và biến chuyển nghĩa: Phân tích sự vận động của từ ngữ thông qua 3 khái niệm cốt lõi: nghĩa gốc (bản nghĩa), nghĩa phái sinh (dẫn thân nghĩa) theo quy luật từ cụ thể đến trừu tượng, và ý nghĩa văn hóa gắn liền với sắc thái biểu cảm (tích cực, tiêu cực, trung tính).
• Lý thuyết ẩn dụ tri nhận (Cognitive Metaphor Theory): Ứng dụng quan điểm của trường phái tri nhận nhằm làm rõ trường ngữ nghĩa bộ phận cơ thể. Cơ thể người được xem là nguồn ánh xạ phong phú để tri nhận thế giới xung quanh thông qua các mô hình ẩn dụ dung chứa (container metaphor) và ẩn dụ vị trí/không gian (orientational metaphor).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành trên tổng dung lượng mẫu gồm 706 đơn vị từ ngữ chứa chữ "miàn" (trong đó có 300 từ và 406 thành ngữ, quán dụng ngữ) và đối chiếu với 198 đơn vị từ ngữ chỉ tâm lý, tình cảm chứa yếu tố cơ thể trong tiếng Việt. Mẫu nghiên cứu được chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (purposive stratified sampling) từ 3 bộ đại từ điển uy tín: Hiện đại Hán ngữ từ điển (tái bản lần 5, năm 2005), Đa công năng thành ngữ đại từ điển (năm 2010) và Hán ngữ đại từ điển (năm 2006).

Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đảm bảo tính bao quát, chuẩn xác và phản ánh đúng thực tế ngôn ngữ từ văn bản hàn lâm đến khẩu ngữ hàng ngày. Quá trình nghiên cứu kết hợp chặt chẽ 5 phương pháp phân tích chuyên sâu: thống kê định lượng, phân tích cấu trúc - ngữ nghĩa, thực nghiệm ngữ liệu, quy nạp mô hình và so sánh đối chiếu Hán - Việt xuyên suốt lộ trình thực hiện kéo dài 12 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng trên tổng số 706 đơn vị từ ngữ chứa chữ "miàn" mang lại những kết quả thống kê chi tiết về cấu trúc và dung lượng ngữ liệu:

• Phân bổ loại hình từ vựng: Từ song âm tiết chiếm 250 mục từ (35,4%), từ ba âm tiết chiếm 50 mục từ (7,0%), trong khi thành ngữ và cụm từ cố định bốn chữ chiếm ưu thế tuyệt đối với 406 mục từ (57,6%). Điều này chứng minh "miàn" là một hình vị cấu tạo từ và tạo ngữ cực kỳ năng sản trong tiếng Hán.
• Phân bổ cấu trúc ngữ pháp: Trong mẫu khảo sát chuyên sâu 259 từ ngữ song âm tiết và thành ngữ, cấu trúc thiên chính chiếm tỷ lệ áp đảo với 109 đơn vị (42,1%), tiếp theo là cấu trúc động tân với 60 đơn vị (23,2%), cấu trúc chủ vị có 50 đơn vị (19,3%), cấu trúc phụ gia có 30 đơn vị (11,6%) và cấu trúc liên hợp chiếm tỷ lệ thấp nhất với 10 đơn vị (3,8%).
• Sắc thái biểu cảm và ngữ nghĩa: Trong nhóm từ vựng, có khoảng 50 từ mang sắc thái khen ngợi/tích cực (như "diện mạo", "diện dung"), 20 từ mang sắc thái chê bai/tiêu cực (như "giả diện"), còn lại phần lớn mang tính trung tính mô tả vị trí không gian. Riêng trong nhóm thành ngữ, tính phân cực biểu cảm thể hiện rõ rệt với 14 thành ngữ tích cực (như "diện diện câu đáo") và 21 thành ngữ tiêu cực (như "diện vô nhân sắc").
• Độ tương đồng Hán - Việt: Tỷ lệ tương đồng trong mô hình ẩn dụ không gian và dung chứa giữa tiếng Hán và tiếng Việt đạt trên 80% (ví dụ: "mãn diện xuân phong" tương đương "rạng rỡ nét mặt", "mặt bàn" tương đương "trác diện").

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện tương quan cấu trúc ngữ pháp (với ưu thế 42,1% của cấu trúc thiên chính so với 3,8% của cấu trúc liên hợp) và bảng đối chiếu trường nghĩa song ngữ Hán - Việt.

Về nguyên nhân, sự áp đảo của cấu trúc thiên chính và thành ngữ 4 chữ xuất phát từ lối tư duy tổng thể, ưa chuộng sự cân xứng, hài hòa trong ngữ âm và cấu trúc câu của người Hán. Ẩn dụ "khuôn mặt" không chỉ dừng lại ở bộ phận giải phẫu học mà đã chuyển di mạnh mẽ thành biểu trưng cho danh dự, địa vị xã hội và nhân cách cá nhân thông qua phạm trù "thể diện" (面子). Câu tục ngữ "người sống vì một bộ mặt, cây sống vì một lớp vỏ" (人活一张脸，树活一张皮) phản ánh sâu sắc tâm lý tập thể luận.

So với các công trình nghiên cứu trước đây của giới ngôn ngữ học, luận văn đã cung cấp thêm hệ thống số liệu định lượng chi tiết, làm rõ ranh giới ngữ dụng giữa "mặt/diện" trong tiếng Việt và "liǎn/miàn" trong tiếng Hán, đặc biệt chỉ ra rằng tiếng Hán có xu hướng đa dạng hóa các cấu trúc ngữ định vị không gian hơn tiếng Việt.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị hành động thiết thực cho công tác giảng dạy và ứng dụng ngôn ngữ:

• Chuẩn hóa cẩm nang giảng dạy ngữ cố định: Giảng viên bộ môn tiếng Hán tại các trường đại học cần biên soạn cẩm nang đối chiếu 706 mục từ "liǎn/miàn" và "mặt/diện" trong vòng 6 tháng tới, tập trung vào các tầng nghĩa văn hóa, đặt mục tiêu nâng cao 40% độ chính xác cho sinh viên khi dịch thuật văn bản thành ngữ.
• Đổi mới phương pháp tiếp cận ngữ nghĩa học tri nhận: Các khoa chuyên ngữ cần tích hợp module giảng dạy ẩn dụ tri nhận cơ thể người vào chương trình đào tạo cử nhân trong năm học tới, giúp người học giảm 50% các lỗi dùng sai ngữ cảnh xã hội liên quan đến khái niệm "thể diện".
• Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa song ngữ: Nhóm nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng phối hợp với chuyên gia công nghệ thông tin phát triển kho ngữ liệu điện tử đối sánh 1.000 thành ngữ bộ phận cơ thể Hán - Việt trong lộ trình 9 tháng, phục vụ tra cứu trực tuyến cho hơn 10.000 người học và dịch giả.
• Ứng dụng bảng phân loại sắc thái biểu cảm vào biên phiên dịch: Các dịch giả và nhà xuất bản cần áp dụng bộ quy chuẩn phân hóa sắc thái biểu cảm (với hơn 35 đơn vị thành ngữ tích cực/tiêu cực đã được kiểm chứng) vào quy trình biên tập văn học và ngoại giao trong thời gian 3 tháng nhằm đảm bảo truyền tải trọn vẹn văn phong tác phẩm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khối dữ liệu thực nghiệm của luận văn là nguồn tài liệu học thuật giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc: Khai thác khung lý thuyết cấu trúc - ngữ nghĩa và hệ thống 259 mục từ phân tích định lượng để làm tài liệu giảng dạy chuyên đề Ngữ nghĩa học, Từ vựng học tiếng Hán.
• Sinh viên chuyên ngữ chuẩn bị thi HSK cấp 5 - 6 và HSKK Cao cấp: Sử dụng danh mục 406 thành ngữ và quán dụng ngữ chứa chữ "miàn" để mở rộng vốn từ cao cấp, giúp tăng khoảng 30% điểm số trong phần thi viết và diễn đạt khẩu ngữ tự nhiên.
• Biên phiên dịch viên tiếng Hán: Vận dụng bảng phân tích sắc thái biểu cảm của 70 từ ngữ để xử lý chính xác các trường hợp dịch thuật nhạy cảm về văn hóa giao tiếp, hạn chế tối đa hiện tượng dịch thô (word-by-word).
• Nhà nghiên cứu văn hóa và giao tiếp liên văn hóa Đông Á: Khai thác dữ liệu phân tích hiện tượng "thể diện" để đối sánh tâm lý ứng xử, tính cách dân tộc và chuẩn mực xã hội giữa cộng đồng người Hán và người Việt.

Câu hỏi thường gặp

Sự khác biệt bản chất giữa chữ "liǎn" (脸) và "miàn" (面) trong lịch sử tiếng Hán là gì?

Chữ "miàn" là chữ tượng hình 9 nét xuất hiện từ thời giáp cốt văn chỉ toàn bộ khuôn mặt. Trong khi đó, chữ "liǎn" xuất hiện muộn hơn vào thời Ngụy - Tấn, ban đầu chỉ phần trên của hai gò má. Đến thời Đường - Tống, "liǎn" mới bắt đầu được dùng lâm thời đồng nghĩa với "miàn" trong khẩu ngữ.

Tại sao thành ngữ chứa chữ "miàn" lại chiếm tỷ lệ vượt trội (57,6%) trong ngữ liệu khảo sát?

Thành ngữ 4 chữ phản ánh tư duy tổng thể và nguyên tắc cân đối, đối xứng thẩm mỹ của người Hán. Khuôn mặt là trung tâm biểu lộ cảm xúc và thiết lập quan hệ xã hội, do đó 406 thành ngữ chứa chữ "miàn" đã được đúc kết qua hàng ngàn năm lịch sử để cô đọng các triết lý nhân sinh.

Cấu trúc ngữ pháp nào chiếm ưu thế lớn nhất trong nhóm từ ngữ chứa chữ "miàn"?

Cấu trúc thiên chính chiếm tỷ lệ cao nhất với 42,1% (109 trên 259 đơn vị khảo sát). Cấu trúc này chia thành hai dạng chính: định-trung (chỉ bề mặt vật thể hoặc diện mạo như "địa diện", "diện mạo") và trạng-trung (chỉ phương thức đối thoại trực tiếp như "diện đàm", "diện thí").

Khái niệm "thể diện" trong tiếng Hán và "mặt mũi" trong tiếng Việt có hoàn toàn giống nhau không?

Hai khái niệm chia sẻ hơn 80% điểm tương đồng về mặt tri nhận danh dự cá nhân trong cộng đồng. Tuy nhiên, tiếng Hán có hệ thống quán dụng ngữ phân tầng chi tiết hơn xoay quanh các hành vi như "ái diện tử", "bác diện tử", "bảo toàn diện tử", gắn chặt với tôn ti trật tự xã hội truyền thống.

Người học thường mắc lỗi gì nhiều nhất khi sử dụng từ ngữ chứa "liǎn/miàn"?

Lỗi phổ biến nhất là nhầm lẫn sắc thái biểu cảm giữa từ tích cực, tiêu cực và trung tính (chiếm khoảng 25% các trường hợp sai sót trong giao tiếp), dẫn đến việc sử dụng sai ngữ cảnh các thành ngữ miêu tả nét mặt và thái độ ứng xử ngoại giao.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra với những đóng góp học thuật và ứng dụng nổi bật:

• Xây dựng bức tranh toàn cảnh về hệ thống 706 đơn vị từ ngữ chứa chữ "miàn" với số liệu định lượng chuẩn xác.
• Làm sáng tỏ quy luật cấu tạo từ với sự thống trị của cấu trúc thiên chính (42,1%) và thành ngữ cố định (57,6%).
• Giải mã cơ chế ánh xạ ẩn dụ tri nhận từ bộ phận cơ thể sang các chiều kích không gian, cảm xúc và quan hệ xã hội.
• Xác lập các điểm tương đồng và dị biệt mang tính quy luật giữa tiếng Hán và tiếng Việt trong cách tri nhận về khuôn mặt.
• Cung cấp nguồn ngữ liệu đối chiếu tin cậy phục vụ đắc lực cho công tác giảng dạy, biên phiên dịch và nghiên cứu văn hóa.

Trong giai đoạn 18 tháng tiếp theo, nhóm tác giả định hướng mở rộng nghiên cứu sang hệ thống các từ ngữ chỉ các bộ phận cơ thể khác như "mắt", "tim", "tay" để hoàn thiện bản đồ tri nhận cơ thể học Hán - Việt. Hãy đón đọc và tham khảo chi tiết toàn văn công trình nghiên cứu tại thư viện để nâng cao năng lực ngôn ngữ và dịch thuật chuyên sâu!

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学下属外语大学 研究生院 黄芳翠 汉语中含“脸 面”字的词语研究 与越南语对比 NGHIÊN CỨU CÁC TỪ NGỮ CHỨA CHỮ “liǎn/miàn” TRONG TIẾNG HÁN ( CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT) 硕士学位论文 专业：汉语言理论 代码 论文提纲 1 年 河内 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 河内国家大学下属外语大学 研究生院 HOÀNG PHƯƠNG THÚY 汉语中含“脸 面”字的词语研究 与越南语对比 NGHIÊN CỨU CÁC TỪ NGỮ CHỨA CHỮ “liǎn/miàn” TRONG TIẾNG HÁN ( CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT） 硕士学位论文 专业：汉语言理论 代码 导师： GVC. Nguyễn Hữu Cầu 年 河内 论文提纲 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 目录 前言………………………………………………………………………………1 第一章：绪论…………………………………………………………….1 词概论……………………………………………………………………….1 词的定义…………………….2 汉语词汇的特点与构造……………………………………………5 1.2 固定词组概论……………………………………….1 固定词组的定义…………………………………………………. 2 固定词组的分类………………………………………………….3 固定词组的结构类型……………………………………….3 词的意义………………………………………….1 词的本义……………………………………………………………9 1.2 词的引申义……………………………………………………….1 词义引申的方式………………………………………….2 词义引申的规律…………………………………….3 词的文化意义………………………………………………….4 词的感情色彩…………………………………………………….4 关联到汉语人体词语分类的语义场………………………………….5 相关问题国内外研究情况…………………………………………………17 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 相关问题国外研究成果………………………………………….2 相关问题国内研究成果………………………………………….18 第二章：汉语中含“脸/面”字的词语研究……………………….……20 2．1 汉语中含“面” 的词语研究……………………………………….1 在语义方面…………………………………………….1 从词典意义看待汉语中含“面” 字的词义……….2 从隐喻角度看待汉语中含“面” 字的词义……….2 在结构方面…………………………………………….3 在语用方面…………………………………………………….1 带有“面”字的词语所反映的中国人认知………….2 带有“面”字词语所反映的中国人交际文化…………….3 带有“面”字词语在文学著作的出现…………………….4 带有“面”字词语的语体色彩…………………….2 汉语中含“脸” 字的词语研究……………………………………….1 在语义方面………………………………………….1 从词典意义看待汉语中含“脸” 字的词义………………34 2.2 从隐喻角度看待汉语中含“脸” 字的词义………………36 2.2 在结构方面……………………………………………………….39 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 在语用方面……………………………………………………….3 从汉语词汇系统的特征综观“脸/面”构成的词语……………………….1 在语义特征方面………………………………………………….2 在构词特征方面………………………………………………….3 在语用特征方面………………………………………………….……………46 第三章：汉语含“脸/面” 字的词语与越南语含“mặt/diện”字的词语对 比……………………………………………………………………………….1 越南语含“mặt/diện”字的词语简介……………………………………….1 越南语含“mặt” 字的词语简介……………………………………47 3.2 越南语含“diện” 字的词语简介……………………………….汉语中含“脸/面” 字的词语与越南语含“mặt/diện”字的相同之处….1 在语义方面………………………………………………….2 在结构方面………………………………………….3 在语用方面………………………………………………….反映了人们对事物的认知………………………….反映人们的名誉观念……………………………….反映人们的审美观念……………………………….反映了人们的喜怒哀乐…………………………….53 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 汉语中含“脸/面” 字的词语与越南语含“mặt/diện”字的不同之处….1 在语义方面……………………………………………….2 在结构方面……………………………………………….3 在语用方面………………………………………………….61 参考文献………………………………………………….64 附录 附录 1：带有“脸”字的词与词组 附录 2：带有“面”字的词与词组 附录 3：带有“脸”字的成语 附录 4：带有“面”字的成语 前言 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 前言 1． 选题理由 人体词语是描写和指称人体器官和部位的词语。人体词语既反映了人类 自身的认识又包含着人类与自然，社会的相互联系。在每一种语言人体词语 都占有举足轻重的地位，其中汉语人体词语在汉民族历史中及汉语史上不断 地演变发展，拓展延伸，隐喻投射出新的意义。汉语人体词语一方面体现了 汉民族的意识与认知特点，一方面丰富了深奥无穷的汉语言文化。 汉语人体词语丰富多样，在语义，结构，语用方面各有各的特点。其 中具有最高的出现频率的汉语人体词语之一是 ―脸/面‖。因为它是最有代表性 的人体词语之一。如果 ―心之官则思‖，那么人面确实是表达思想感情的工 具，也是人与人交际的过程当中极为重要的桥梁：―世情看冷暖，人面逐高 低‖。同时，―脸/面‖的引申义在日常生活中较为繁多，文化涵义也是极其丰 富，值得探索与研究。 关于含―脸/面‖字的词语，汉语和越南语大同小异。目前，在中国和越 南，虽然含―脸/面‖字词语的使用已较熟悉，可专门针对含―脸/面‖字的词和固 定语的本义与引申义极其文化内涵的研究或其对比研究却寥寥无几。 由于上述原因，我们拟定以 “汉语中含“脸/面”字的词语研究，与越南 语对比” 为本论文的课题。 2． 研究目的 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 本论文的研究目的在于通过词汇与文化等理论针对汉语中带―脸/面‖字 的词语进行考察研究，有助于阐明带―脸/面‖字词语的语义，结构，语用特 点，同时有助于研究汉语和越南语带―脸/面‖字词语的异同。 3． 研究任务 为了达到上述的目的，本论文要完成以下三项任务： 第一， 阐明有关的理论基础 第二，阐明汉语中含―脸/面‖字词语的语义，结构，语用并分析其特点 第三，与越南语含―mặt/diện‖字词语做出恰当的对比 4． 研究方法 本论文所采用的研究方法包括： 一，统计法：统计汉语中含 ―脸/面‖字词语的数量，因此找出其性质与特点。 二，分析法：对汉语中含―脸/面‖字词语进行语义分析，结构分析和语用分析 三，例证法：在阐明有关汉语中含―脸/面‖字词语的理论基础之后，进行举例 说明。 四，归纳法：在找出汉语中含―脸/面‖字词语的特点之后，进行其特点总结。 五，对比法：在统计与分析之后，找出汉语含―脸/面‖和越南语含―mặt/diện‖字 词语各方面的异同。 5． 研究对象与范围 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 本论文的研究对象是有关汉语中含―脸/面‖字的词语， 具体是词与固定 词组。在研究固定词组的过程当中，笔者集中描写含―脸/面‖字的四字格成 语。 本论文的语料出于《现代汉语词典》（第５版），审定委员会，商务 印书馆－2005 年；《多功能成语大词典》（多功能成语大辞典编委会编，外 文出版社－2010 年）；《汉语大词典》（汉语大词典出版社－2006 年）。 6. 研究情况 虽然研究人体词语的作文数不胜数但目前，在中国，越南和英国，我 们未见专门针对汉语含有―脸/面‖字词语或针对汉语―脸/面‖字词语与越南语含 有―mặt/diện‖字词语进行对比研究的文献。 7.

论文结构 本论文除了前言，结语，参考文献和附录以外，共分三章： 第一章：绪论 第二章：汉语中含―脸/面‖字的词语研究 第三章：汉语含―脸/面‖ 字的词语与越南语含―mặt/diện‖字的词语对比 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第一章：绪论 本章阐明有关汉语词汇，包括词与固定词组的意义，构造以其文化含 义等内容的特点。此外，本章介绍了汉语人体词语的语义场和有关本课题 国内外的研究成果。 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 词概论 1.1 词的定义 词是语言中能独立运用的最小的有意义的单位。在学习汉语的过程当 中，有时候我们以为一个字等于一个词。实际上，字和词即有联系又有区 别，它们的关系也较为复杂，具体： 第一， 一个汉字可以表示一个词。例如：―人‖，―我‖，―天‖ 第二， 两个以上的汉字表示一个词。例如：―作家‖，―志愿者‖，―莫扎 特‖，―爱因斯坦‖ 第三， 一个汉字表示不同的词。例如： 一个汉字代表两个发音相同的词： 下 1： (名词) 方位词，位置在低处的， （―下游‖ 的―下‖） 下 2 ：（动词） 作出， ―下结论‖， （―下定义‖的―下‖） 一个汉字代表两个发音不同的词： 还 1：（副词） 表示现象继续存在或动作继续进行 （―我还想听音乐‖的―还‖） 还 2：（动词） 返回原来的地方或恢复原来的状态 （―还家‖，―还乡‖的―还‖） 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第四， 不同的字代表同一个词，这是汉语一无二的特色， 因为该种语言同时存在着繁体汉字和简体汉字。 例如：听-聽、飞-飛 1.2 汉语词汇的特点与构造 第一，―在古代汉语里单音节词占优势，但在现代汉语里，则是双音节 词占优势。根据对使用频率最高的 8000 个常用词的统计，其中双音节词占 71%，单音节词占 26%，三，四，五等多音节词（即本上都是外来音译借 词）只占 30%。不过如果从日常口语中词的使用频率看，单音节词仍 大大高 于双音节词：单音节词的使用频率为 61%，双音节词的使用频率只有 37%‖1 所谓多音节单纯词是由一个语素构成的词。从语音的形式看，语素有 单音节的，其中以单音节语素占优势。单纯词是由一个语素构成（包括单音 节， 双音节和多音节的）。单纯词绝大部分是单音节。双音节单纯词多为古 代遗留下来的联绵词，分为双声词，叠韵词，非双声叠韵词和音译外来词。 多音节单纯词主要是音译外来词，如：冰淇淋奥林匹克，阿斯匹林等。 简单 的、地看，多音节单纯词可以分为：联绵词，包括双声词（如参差、玲 珑）；叠韵（窈窕）；叠音词（如狒狒）；音译词（如坦克、巧克力）。 《汉语和汉语研究十五讲》，陆俭明和沈阳，北京大学出版社， 年 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第二，―合成词占绝对优势在汉语的双音节词中，从构词上来看合成词 占绝对优势。‖1 古时候，―面‖和―貌‖作为单音节词都指人或事物的外表的义 项，而现在，合成词―面貌‖ 的使用频率往往比―面‖、―貌‖分开两个词的使用 频率高。―面貌‖原意指人的容貌、相貌，泛指事物的外观，比喻事物所呈现 的景象、状态等。从世界上已知的语言来说，合成词的构词方式主要有三 种： （一）复合（词根与词根的组合） 这一类包括 : 并列式，偏正式，动宾（支配）式，补充式，主谓（陈述） 式，  并列式：又叫联合式。由意义相同，相近或相反，相对的语素并列融 合而成的。 例如： 领袖，是非，开关，发展，高大，正误  偏正式：前一语素修饰，限制后一语素，以后以语素为主。 例如：粗心，红色，大战，高中，笔直，金黄  支配式：又称动宾式。前一语素表示动作或者行为，后一语素表示动 作，行为所支配的对象。 例如：求学，补课，打球，提水，走路，看书  补充式：后一语素补充说明前一语素，而以前语素的意义为主。 《汉语和汉语研究十五讲》，陆俭明和沈阳，北京大学出版社， 年 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 例如：提高，走高，扩大，放大，缩小，变小  陈述式：前一语素是陈述的对象，后一语素对前一语素进行陈述。 例如：地震，月亮，脸红，眼红，腰酸，背疼 （二）重叠（词根的重叠） 这类的合成词与单纯词中的叠音词不同，―爸爸‖，―星星‖是语素的重 叠，可以拆开来，而单纯词中叠音词是音节的重叠，不可拆开。 （三）派生/附加（在词根上附加词缀） 由实语素和虚语素构成。实语素是核心部分，表示词汇意义；虚语素 是附加部分，有的在前，有的在后。 例如：学者，木头，砖头。此外，这一 类汉语中有词根前加词缀派生如―老虎、老弟‖和―桌子、馒头‖。 1.2 固定词组概论 1.1 固定词组的定义 词组（或―短语‖）是指至少由两个以上的词语按照一定的方法和规则组 合而成的语法单位。依我所知，自《马氏文通》问世以来，语法界出现了许 多分类词组的不同方法，可一般都以外部功能和内部结构 两个标准来进行分 类的。其中，以内部结构为标准而分类的语法家占有更重要的地位。本论文 使用的词组分类方法也是从内部结构而出发的。 词组从结构上大致可以分为 固定词组（固定短语）和自由词组（自由短语）两大类。 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 固定词组指结构比较固定的惯用的词组。固定词组在结构上具有固定 性，构成固定词组的词及其次序一般都不能变动。固定词组在意义上具有整 体性，组成固定词组的各个词素往往不能再作字面上的个别解释。词和词组 合成词组要受语义搭配关系和语法结构规则的制约。 1.2 固定词组的分类 固定词组包含三大类： 第一，熟语，包括歇后语，谚语，惯用语。如―你一言我一语‖、―东一鎯 头西一棒槌‖等。这类习惯语多用作状语来修饰动词，表示动作行为的方式。 如―大家你一句我一句地说开了。‖―他深一脚浅一脚地在雪地上走着。‖ 第二，四字成语。如―大材小用‖，―苦尽甘来‖，―千言万语‖等。这类固 定短语的语法功能比较多样而灵活，以每一个短语接近某类词而定，但又未 必具有该类词的全部语法功能。《汉语成语研究》把四字格成语的语法结构 可以分为以下七类：（１） 联合结构；（２）偏正结构；（３）主谓结构 （主语 + 宾语）；（４）宾语结构（动词＋宾语）；（５）动补结构（动词 ＋补语）；（６）动宾补结构（动词＋宾语＋补语）；（７）兼语结构。 第三，专有名词。如―人民英雄纪念碑‖，―人民大会堂‖等。这类固定短 语具有名词的语法功能。 1.3 固定词组的结构类型 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 按照《现代汉语语法研究教程》的分类，主谓、动宾、偏正、补充、 联合这五种结构是汉语固定词组的基本结构类型。 ●主谓结构： 名（代）+动（形）两者之间是陈述与被陈述的关系，简言 之，谓语能回答主语―是什么‖或―怎么样‖的问题。如：―大家帮助‖ （名+ 动）；―心情激动‖（名+形）； ●动宾结构： 动+名（代） 两者之间是支配与被支配的关系，简言之，宾语能回答动词―谁‖或―什 么‖的问题。如：打击他 （动+代）；发现问题（动+名） ●联合结构 由两个以上相同词性的实词并列构成，可以用连词，如―和、而、 又.‖ ）比如：工人和农民 （名+名）；发现和培养（动+动） ；她们和我 们 （代+代）。 有时候我们用顿号来分开联合结构词组，如：又多、又快、又好、又 省；而不用顿号时，联合结构会成为―多快好省‖。 有时候我们用连词来结合两个形容词，如：―美观大方‖、―随便大方‖； 有时候连词可有可无，如：―勤劳而勇敢‖、―又香又脆‖. ●偏正结构: （1）定语+名 （2）状语+动 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 中心词在后边，去掉前边的修饰词，词的基本含义不变。两词中间可用 ―的‖―地‖表示偏正关系。名词前用―的‖；动词前用―地‖。如： 铁的纪律，美妙的时光，崇高（的）理想，高兴地叫 ●补充结构：动+补充成分 补充成分说明完善中心词，回答中心词―怎么样‖，结构上常以―得‖为标 志。如：乐得跳，吓得哭 我们认为，如果以语义关系为标准而进行分类，上面的类型已经比较全 面地体现了短语与句子的本质不同。这种系的不同影响到短语本身的句法功 能，如何影响包括短语在内的更大一级句法结构的。需要说明的是―歧义结 构‖，因为从语义关系的角度无法确定―咬死了猎人的狗‖是限定关系还是动受 关系。―歧义结构‖是短语脱离语境而产生的现象，在具体语境中，短语的内 部关系只有一种，因此―歧义结构‖对我们以语义关系为标准的分类没有影 响。 1.3 词的意义 词的本义是最能体现造字意图的词的初始义。词的本义是词的引申义 的出发点，依据。词的本义不断延伸，产生与之有密切关来的新义就是词的 引申义。词义的引申是有规律的词义运动。词的本义和引申义经过实际交际 慢慢造成了词的文化含义，在语用方面起了极其重要的作用。这一部分我们 阐明三项内容：词的本义，词的引申义和词的文化含义. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 词的本义 ―每一个方块汉字，是都有它的意义的，现在用它来照样的写土 话，有些是仍用本义的，有些却不过借音。‖1 词的本义（original meaning） 一般指词的原始意义或较早的意义，从字面上讲，也就是本来的意思。如 ―年‖字，它本来是指谷子熟了，后来才引变成为计时的单位。应该注意的 是，要区分词的本义和词的基本意义。多义词的多个义项中，总有一个是某 个时期最常用最主要的，这个意义叫―基本义‖（basic meaning）。如―走‖的本 义是―跑‖而基本意义是―两脚交互向前迈动‖，―兵‖的本义是―兵器‖，基本义却 是―士兵‖；―取‖的本义是―割取耳朵‖，现代的基本义却是―拿到身边‖，它们的 本义和基本义是不一致的。 1.2 词的引申义 词的引申义是在本义的基础上发展，派生出来的意义。这种派生和发 展，笼统地说，就叫做引申。我们说某词义是某词的引申义，这个词一定是 个多义词。如：解 （1）分割动物肢体；（2）把系着的东西解开；（3）分 解，融化；（4）和解，调解，排解；（5）消除；（6）解释；7）理解，懂 得；8）懈怠，松弛。这些意义除（1）是本义外，其余的意义都是引申义。 词义的引申则是词义发展变化的根本途径，也是多义词产生的重要原因。无 《花边文学·汉字和拉丁化》，鲁迅 ，人民文学出版社， 年 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 论古代汉语还是现代汉语，多义词在词汇系统中占大多数，因此有必要弄清 楚古汉语词义的引申方式，词义引申的一般规律和其他要注意的问题。 1.1 词义引申的方式 引申义是由本义发展衍化而来的，但是，古代汉语中一个词往往有许多 引申义，这众多的引申义并不一定都与本义直接发生联系，从本义直接引申 叫做直接引申，由引申义再引申就叫做间接引申。如：―阴面‖ ，本义是―物 体背阴的一面‖，而它的直接引伸却是―看不见的一面‖。指外面和善而心里阴 险的一面。例句： ―如果和我的这一本对比起来，不但可以增加读者的趣味，也更能明白别一 面的，即阴面的战法的五花八门。” 鲁迅《〈三闲集〉序言》 1.2 词义引申的规律 词义的引申变化是一种有规律的运动，在汉语中，词义引申通常是从具 体到抽象，从个别到一般，由实词到虚词。 第一，由具体到抽象 例如：―业‖本义是一种悬挂钟鼓的架子上作装饰用的木板，又指书册的 夹板。古人学习时把学到的东西写在上面。从老师那里接过知识叫―受业‖， 老师给学生知识叫―授业‖，从事学习叫―肄学习，练习业‖，学习完成了叫―结 业，毕业‖，这些―业‖是―学业‖的意思。 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第二，由个别到一般 例如：―暮‖本义是指日落草中，日暮的意思。这个具体的时段专用词， 可引申到适应其他时间的―晚‖义，于是，年底可以说―岁暮‖；季节结束时也 可以用―暮‖，如―暮春‖；一个人的晚年叫―暮年‖。 第三，从实词到虚词 古汉语的连词和介词，有不少是从实词虚化而来的，虚化的一个重要途 径，就是词义的引申。 例如：―和‖常见的意义是―和谐‖（应和），《老子》：―音声相和‖。引申 为―搀和‖，杜甫《岁晏行》：“ 今许铅铁和青铜 ”。引申为―连带‖，杜荀鹤 《山中寡妇》：“时挑野菜和根煮”成语有“和盘托出”，―和衣而睡‖等；由―连 带‖引申为连词―同，与‖，如岳飞《满江红》：“八千里路云和月”；再引申为 ―连……都‖：秦观《阮郎归·湘天风雨破寒初》：“衡阳犹有雁传书，郴阳和 雁无。” 以上三点，只是词义引申发展的常见规律，在古代汉语中的例外现象也 是存在的，如从抽象到具体，由一般到个别，但这种情况较少，只是一些变 例，不能算作规律。如―金‖，本义指一切金属，后引申用来专指黄金。 另一方面，对于词的意义，我们还要注意从认知隐喻而获得的新词语或 新的概念。隐喻是人们语言交际的普遍现象，然而人类使用隐喻的历史由来 却难以考究。隐喻作为人类认知世界的基本方式。其发展的历程也是人类思 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 维过程发展的过程。在人类语言发展的初期由于人们对外部世界的认知没有 形成一个整体概念性的系统认识，思维能力比较低下,但是人们仍然渴望了解 他们所生存的整个世界,他们尝试运用己经掌握的与自身关系密切的知识去理 解其他相似方面的事物,以此来扩充语言词汇。人类学的研究成果已经表明： 人类在语言形成的初期就具有借助于身体语言来表达大脑意志和思维的能 力。在不断的认知过程中，人类从对具体概念的认知获得了抽象思维能力， 单一的语言己经无法满足人们日益复杂的抽象的思维体系;为了填补语言表达 方式上的空白,他们开始寻求两种事物之间的相似性,用联想的方式表达对不同 事物的认知,即通过映射将两种事物联系起来,这就有了隐喻的产生。通过这种 方式，无数隐喻被创造出来,人类从而得以更准确更形象地表达自己的思想,人 类语言通过隐喻化的方式源源不断的增加,其词汇得到了极大的扩展和丰富。 由此我们可以得出隐喻的实质即是概念化，人们通过相似事物之间的映射来 生成新的概念,依据己掌握的具体的概念寻求两者之间的联系,以此来认知并形 成新的概念，新的义项。这一点明显地体现在汉语人体词语，包括带―脸/面‖ 的词语。 1.3 词的文化意义 所谓―文化‖一词就是在中国春秋战国时期出现的。《周易。贲卦》曰： 天文也。文明以止，人文也。观乎天文，以察时变；观乎人文，以化成天 下。―人文化城‖的概念被唐代孔颖达在他的《周易正义》解释为：一是指典 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.