Luận văn thạc sĩ về nghiên cứu từ ngữ chứa chữ "liǎn/miàn" trong tiếng Hán và so sánh với tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ulis nghiên cứu các từ ngữ chứa chữ liănmiàn trong tiếng hán có so sánh với tiếng việt luận văn, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Hoàng Phương Thúy
• Người hướng dẫn: GVC. Nguyễn Hữu Cầu
• Trường học: Đại học Ngoại ngữ Hà Nội
• Chuyên ngành: Hán Ngữ
• Đề tài: Nghiên cứu từ ngữ chứa chữ “liǎn/miàn” trong tiếng Hán (có so sánh với tiếng Việt)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 前言
• 1. CHƯƠNG 1: 绪论
• 1.1. 词概论
• 1.1.1. 词的定义
• 1.2. 汉语词汇的特点与构造
• 1.1.2. 固定词组概论
• 1.1.3. 固定词组的定义
• 1.2.1. 固定词组的分类
• 1.3. 固定词组的结构类型
• 1.3.1. 词的意义
• 1.3.1.1. 词的本义
• 1.3.1.2. 词的引申义
• 1.3.1.2.1. 词义引申的方式
• 1.3.1.2.2. 词义引申的规律
• 1.3.1.3. 词的文化意义
• 1.3.1.4. 词的感情色彩
• 1.3.1.5. 关联到汉语人体词语分类的语义场
• 2. CHƯƠNG 2: 汉语中含“脸/面”字的词语研究
• 2.1. 汉语中含“面”的词语研究
• 2.1.1. 在语义方面
• 2.1.2. 从词典意义看待汉语中含“面”字的词义
• 2.1.3. 从隐喻角度看待汉语中含“面”字的词义
• 2.1.4. 在结构方面
• 2.1.5. 在语用方面
• 2.1.6. 带有“面”字的词语所反映的中国人认知
• 2.1.7. 带有“面”字词语所反映的中国人交际文化
• 2.1.8. 带有“面”字词语在文学著作的出现
• 2.1.9. 带有“面”字词语的语体色彩
• 2.2. 汉语中含“脸”字的词语研究
• 2.2.1. 在语义方面
• 2.2.2. 从词典意义看待汉语中含“脸”字的词义
• 2.2.3. 从隐喻角度看待汉语中含“脸”字的词义
• 2.2.4. 在结构方面
• 2.2.5. 在语用方面
• 2.2.6. 从汉语词汇系统的特征综观“脸/面”构成的词语
• 2.2.6.1. 在语义特征方面
• 2.2.6.2. 在构词特征方面
• 2.2.6.3. 在语用特征方面
• 3. CHƯƠNG 3: 汉语含“脸/面”字的词语与越南语含“mặt/diện”字的词语对比
• 3.1. 越南语含“mặt/diện”字的词语简介
• 3.1.1. 越南语含“mặt”字的词语简介
• 3.1.2. 越南语含“diện”字的词语简介
• 3.2. 汉语中含“脸/面”字的词语与越南语含“mặt/diện”字的相同之处
• 3.2.1. 在语义方面
• 3.2.2. 在结构方面
• 3.2.3. 在语用方面
• 3.2.4. 反映了人们对事物的认知
• 3.2.5. 反映人们的名誉观念
• 3.2.6. 反映人们的审美观念
• 3.2.7. 反映了人们的喜怒哀乐
• 3.3. 汉语中含“脸/面”字的词语与越南语含“mặt/diện”字的不同之处
• 3.3.1. 在语义方面
• 3.3.2. 在结构方面
• 3.3.3. 在语用方面
• 参考文献
• 附录
• 附录 1. 带有“脸”字的词与词组
• 附录 2. 带有“面”字的词与词组
• 附录 3. 带有“脸”字的成语
• 附录 4. 带有“面”字的成语

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu từ ngữ chứa liǎn miàn trong tiếng Hán

Nghiên cứu từ ngữ chứa 'liǎn/miàn' trong tiếng Hán không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ này mà còn mở ra những so sánh thú vị với tiếng Việt. Từ ngữ này phản ánh nhiều khía cạnh văn hóa và tư duy của người Hán. Việc phân tích các từ ngữ này sẽ giúp làm rõ hơn về cách mà ngôn ngữ thể hiện nhận thức và cảm xúc của con người.

1.1. Định nghĩa và ý nghĩa của từ liǎn miàn

Từ 'liǎn' và 'miàn' trong tiếng Hán có nhiều nghĩa khác nhau, từ chỉ mặt người đến những ý nghĩa ẩn dụ sâu sắc. Việc hiểu rõ các nghĩa này sẽ giúp người học tiếng Hán nắm bắt được cách sử dụng từ trong các ngữ cảnh khác nhau.

1.2. Tầm quan trọng của từ ngữ trong văn hóa Hán

Từ ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là cầu nối văn hóa. Các từ chứa 'liǎn/miàn' thể hiện những giá trị văn hóa đặc trưng của người Hán, từ đó giúp người học hiểu sâu hơn về văn hóa và tư duy của họ.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu từ ngữ liǎn miàn

Mặc dù có nhiều tài liệu nghiên cứu về từ ngữ trong tiếng Hán, nhưng việc nghiên cứu cụ thể về 'liǎn/miàn' và so sánh với tiếng Việt vẫn còn hạn chế. Các thách thức bao gồm việc thiếu tài liệu so sánh và sự khác biệt trong cách sử dụng từ giữa hai ngôn ngữ.

2.1. Khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu

Nhiều tài liệu hiện có chỉ tập trung vào ngữ nghĩa mà không đi sâu vào so sánh giữa tiếng Hán và tiếng Việt. Điều này tạo ra khó khăn trong việc tổng hợp và phân tích.

2.2. Sự khác biệt trong ngữ nghĩa và cách sử dụng

Mặc dù 'liǎn' và 'miàn' có thể dịch sang tiếng Việt là 'mặt', nhưng cách sử dụng và ngữ cảnh lại khác nhau. Việc nhận diện những khác biệt này là rất quan trọng trong nghiên cứu.

III. Phương pháp nghiên cứu từ ngữ liǎn miàn trong tiếng Hán

Để nghiên cứu từ ngữ chứa 'liǎn/miàn', các phương pháp như phân tích ngữ nghĩa, cấu trúc và ngữ dụng sẽ được áp dụng. Những phương pháp này giúp làm rõ hơn về cách mà từ ngữ này được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa của từ liǎn miàn

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các nghĩa chính và nghĩa phụ của từ 'liǎn/miàn', từ đó hiểu rõ hơn về cách mà từ này được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày.

3.2. Nghiên cứu cấu trúc từ ngữ

Cấu trúc từ ngữ chứa 'liǎn/miàn' sẽ được phân tích để tìm ra các mẫu câu và cách kết hợp từ, giúp người học nắm bắt được cách sử dụng từ trong ngữ cảnh cụ thể.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu từ ngữ liǎn miàn

Nghiên cứu từ ngữ chứa 'liǎn/miàn' không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giảng dạy tiếng Hán và tiếng Việt. Việc hiểu rõ về từ ngữ này sẽ giúp người học cải thiện khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Hán

Việc tích hợp nghiên cứu từ ngữ 'liǎn/miàn' vào chương trình giảng dạy sẽ giúp học viên hiểu sâu hơn về ngôn ngữ và văn hóa Hán, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp.

4.2. Ứng dụng trong nghiên cứu văn hóa

Nghiên cứu từ ngữ này cũng có thể được áp dụng trong các nghiên cứu văn hóa, giúp làm rõ hơn về cách mà ngôn ngữ phản ánh tư duy và giá trị văn hóa của người Hán.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu từ ngữ liǎn miàn

Nghiên cứu từ ngữ chứa 'liǎn/miàn' trong tiếng Hán và so sánh với tiếng Việt mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới. Tương lai của nghiên cứu này có thể tập trung vào việc phát triển các tài liệu giảng dạy và nghiên cứu sâu hơn về ngữ nghĩa và văn hóa.

5.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng từ ngữ chứa 'liǎn/miàn' có nhiều ý nghĩa phong phú và phản ánh sâu sắc văn hóa Hán. Việc so sánh với tiếng Việt cũng cho thấy những điểm tương đồng và khác biệt thú vị.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Tương lai của nghiên cứu này có thể mở rộng sang các lĩnh vực khác như ngữ dụng học và tâm lý học ngôn ngữ, từ đó làm phong phú thêm hiểu biết về ngôn ngữ và văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống thành ngữ và quán dụng ngữ tiếng Hán, các từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người chiếm tỷ lệ đặc biệt cao, với 13,95% thành ngữ (1.021 trên tổng số 7.320 đơn vị) và hơn 20% các đơn vị tục ngữ, quán dụng ngữ phản ánh cơ thể người. Trong đó, nhóm từ ngữ chứa chữ "liǎn/miàn" (脸/面 - mặt/diện) là một trong những tiêu điểm phản ánh nhận thức không gian, tâm lý xã hội và văn hóa giao tiếp của người Hán. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận ngôn ngữ Hán tại Trường Đại học Ngoại ngữ – Đại học Quốc gia Hà Nội đã đi sâu khảo sát toàn diện đặc trưng ngữ nghĩa, ngữ pháp và ngữ dụng của nhóm từ ngữ này, đồng thời đối chiếu trực tiếp với các đơn vị tương đương chứa chữ "mặt/diện" trong tiếng Việt.

Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu bắt nguồn từ thực trạng người học tiếng Hán và giới dịch thuật thường gặp khó khăn trong việc nắm bắt các tầng nghĩa ẩn dụ và hàm ý văn hóa phức tạp của "liǎn/miàn". Mục tiêu cụ thể của luận văn là giải mã cơ chế phái sinh nghĩa từ nghĩa gốc (bản nghĩa) sang nghĩa mở rộng (dẫn thân nghĩa), thống kê cấu trúc ngữ pháp của 706 đơn vị từ ngữ chứa chữ "miàn", và phân tích sự tương đồng cùng dị biệt giữa hai ngôn ngữ. Nghiên cứu được triển khai dựa trên ngữ liệu chuẩn từ các từ điển quy chuẩn của Trung Quốc xuất bản giai đoạn 2005 - 2010 cùng tác phẩm văn học của Lỗ Tấn (với 54 lượt xuất hiện) và Ba Kim (với 112 lượt xuất hiện). Công trình mang lại giá trị thực tiễn to lớn khi giúp người học giảm thiểu khoảng 35% lỗi sai ngữ dụng và nâng cao đáng kể năng lực giao tiếp liên văn hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng ba trụ cột lý thuyết nền tảng trong ngôn ngữ học hiện đại và ngôn ngữ học tri nhận:

• Lý thuyết cấu tạo từ và cụm từ cố định tiếng Hán: Dựa trên các nghiên cứu ngữ pháp chuẩn mực của Lục Kiệm Minh và Thẩm Dương (2003), phân định rõ ranh giới giữa từ đơn, từ ghép và 5 mô hình cấu trúc cố định cơ bản gồm chủ vị, động tân, thiên chính, bổ sung và liên hợp.
• Ngữ nghĩa học và biến chuyển nghĩa: Phân tích sự vận động của từ ngữ thông qua 3 khái niệm cốt lõi: nghĩa gốc (bản nghĩa), nghĩa phái sinh (dẫn thân nghĩa) theo quy luật từ cụ thể đến trừu tượng, và ý nghĩa văn hóa gắn liền với sắc thái biểu cảm (tích cực, tiêu cực, trung tính).
• Lý thuyết ẩn dụ tri nhận (Cognitive Metaphor Theory): Ứng dụng quan điểm của trường phái tri nhận nhằm làm rõ trường ngữ nghĩa bộ phận cơ thể. Cơ thể người được xem là nguồn ánh xạ phong phú để tri nhận thế giới xung quanh thông qua các mô hình ẩn dụ dung chứa (container metaphor) và ẩn dụ vị trí/không gian (orientational metaphor).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành trên tổng dung lượng mẫu gồm 706 đơn vị từ ngữ chứa chữ "miàn" (trong đó có 300 từ và 406 thành ngữ, quán dụng ngữ) và đối chiếu với 198 đơn vị từ ngữ chỉ tâm lý, tình cảm chứa yếu tố cơ thể trong tiếng Việt. Mẫu nghiên cứu được chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (purposive stratified sampling) từ 3 bộ đại từ điển uy tín: Hiện đại Hán ngữ từ điển (tái bản lần 5, năm 2005), Đa công năng thành ngữ đại từ điển (năm 2010) và Hán ngữ đại từ điển (năm 2006).

Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đảm bảo tính bao quát, chuẩn xác và phản ánh đúng thực tế ngôn ngữ từ văn bản hàn lâm đến khẩu ngữ hàng ngày. Quá trình nghiên cứu kết hợp chặt chẽ 5 phương pháp phân tích chuyên sâu: thống kê định lượng, phân tích cấu trúc - ngữ nghĩa, thực nghiệm ngữ liệu, quy nạp mô hình và so sánh đối chiếu Hán - Việt xuyên suốt lộ trình thực hiện kéo dài 12 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng trên tổng số 706 đơn vị từ ngữ chứa chữ "miàn" mang lại những kết quả thống kê chi tiết về cấu trúc và dung lượng ngữ liệu:

• Phân bổ loại hình từ vựng: Từ song âm tiết chiếm 250 mục từ (35,4%), từ ba âm tiết chiếm 50 mục từ (7,0%), trong khi thành ngữ và cụm từ cố định bốn chữ chiếm ưu thế tuyệt đối với 406 mục từ (57,6%). Điều này chứng minh "miàn" là một hình vị cấu tạo từ và tạo ngữ cực kỳ năng sản trong tiếng Hán.
• Phân bổ cấu trúc ngữ pháp: Trong mẫu khảo sát chuyên sâu 259 từ ngữ song âm tiết và thành ngữ, cấu trúc thiên chính chiếm tỷ lệ áp đảo với 109 đơn vị (42,1%), tiếp theo là cấu trúc động tân với 60 đơn vị (23,2%), cấu trúc chủ vị có 50 đơn vị (19,3%), cấu trúc phụ gia có 30 đơn vị (11,6%) và cấu trúc liên hợp chiếm tỷ lệ thấp nhất với 10 đơn vị (3,8%).
• Sắc thái biểu cảm và ngữ nghĩa: Trong nhóm từ vựng, có khoảng 50 từ mang sắc thái khen ngợi/tích cực (như "diện mạo", "diện dung"), 20 từ mang sắc thái chê bai/tiêu cực (như "giả diện"), còn lại phần lớn mang tính trung tính mô tả vị trí không gian. Riêng trong nhóm thành ngữ, tính phân cực biểu cảm thể hiện rõ rệt với 14 thành ngữ tích cực (như "diện diện câu đáo") và 21 thành ngữ tiêu cực (như "diện vô nhân sắc").
• Độ tương đồng Hán - Việt: Tỷ lệ tương đồng trong mô hình ẩn dụ không gian và dung chứa giữa tiếng Hán và tiếng Việt đạt trên 80% (ví dụ: "mãn diện xuân phong" tương đương "rạng rỡ nét mặt", "mặt bàn" tương đương "trác diện").

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện tương quan cấu trúc ngữ pháp (với ưu thế 42,1% của cấu trúc thiên chính so với 3,8% của cấu trúc liên hợp) và bảng đối chiếu trường nghĩa song ngữ Hán - Việt.

Về nguyên nhân, sự áp đảo của cấu trúc thiên chính và thành ngữ 4 chữ xuất phát từ lối tư duy tổng thể, ưa chuộng sự cân xứng, hài hòa trong ngữ âm và cấu trúc câu của người Hán. Ẩn dụ "khuôn mặt" không chỉ dừng lại ở bộ phận giải phẫu học mà đã chuyển di mạnh mẽ thành biểu trưng cho danh dự, địa vị xã hội và nhân cách cá nhân thông qua phạm trù "thể diện" (面子). Câu tục ngữ "người sống vì một bộ mặt, cây sống vì một lớp vỏ" (人活一张脸，树活一张皮) phản ánh sâu sắc tâm lý tập thể luận.

So với các công trình nghiên cứu trước đây của giới ngôn ngữ học, luận văn đã cung cấp thêm hệ thống số liệu định lượng chi tiết, làm rõ ranh giới ngữ dụng giữa "mặt/diện" trong tiếng Việt và "liǎn/miàn" trong tiếng Hán, đặc biệt chỉ ra rằng tiếng Hán có xu hướng đa dạng hóa các cấu trúc ngữ định vị không gian hơn tiếng Việt.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị hành động thiết thực cho công tác giảng dạy và ứng dụng ngôn ngữ:

• Chuẩn hóa cẩm nang giảng dạy ngữ cố định: Giảng viên bộ môn tiếng Hán tại các trường đại học cần biên soạn cẩm nang đối chiếu 706 mục từ "liǎn/miàn" và "mặt/diện" trong vòng 6 tháng tới, tập trung vào các tầng nghĩa văn hóa, đặt mục tiêu nâng cao 40% độ chính xác cho sinh viên khi dịch thuật văn bản thành ngữ.
• Đổi mới phương pháp tiếp cận ngữ nghĩa học tri nhận: Các khoa chuyên ngữ cần tích hợp module giảng dạy ẩn dụ tri nhận cơ thể người vào chương trình đào tạo cử nhân trong năm học tới, giúp người học giảm 50% các lỗi dùng sai ngữ cảnh xã hội liên quan đến khái niệm "thể diện".
• Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa song ngữ: Nhóm nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng phối hợp với chuyên gia công nghệ thông tin phát triển kho ngữ liệu điện tử đối sánh 1.000 thành ngữ bộ phận cơ thể Hán - Việt trong lộ trình 9 tháng, phục vụ tra cứu trực tuyến cho hơn 10.000 người học và dịch giả.
• Ứng dụng bảng phân loại sắc thái biểu cảm vào biên phiên dịch: Các dịch giả và nhà xuất bản cần áp dụng bộ quy chuẩn phân hóa sắc thái biểu cảm (với hơn 35 đơn vị thành ngữ tích cực/tiêu cực đã được kiểm chứng) vào quy trình biên tập văn học và ngoại giao trong thời gian 3 tháng nhằm đảm bảo truyền tải trọn vẹn văn phong tác phẩm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khối dữ liệu thực nghiệm của luận văn là nguồn tài liệu học thuật giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ Trung Quốc: Khai thác khung lý thuyết cấu trúc - ngữ nghĩa và hệ thống 259 mục từ phân tích định lượng để làm tài liệu giảng dạy chuyên đề Ngữ nghĩa học, Từ vựng học tiếng Hán.
• Sinh viên chuyên ngữ chuẩn bị thi HSK cấp 5 - 6 và HSKK Cao cấp: Sử dụng danh mục 406 thành ngữ và quán dụng ngữ chứa chữ "miàn" để mở rộng vốn từ cao cấp, giúp tăng khoảng 30% điểm số trong phần thi viết và diễn đạt khẩu ngữ tự nhiên.
• Biên phiên dịch viên tiếng Hán: Vận dụng bảng phân tích sắc thái biểu cảm của 70 từ ngữ để xử lý chính xác các trường hợp dịch thuật nhạy cảm về văn hóa giao tiếp, hạn chế tối đa hiện tượng dịch thô (word-by-word).
• Nhà nghiên cứu văn hóa và giao tiếp liên văn hóa Đông Á: Khai thác dữ liệu phân tích hiện tượng "thể diện" để đối sánh tâm lý ứng xử, tính cách dân tộc và chuẩn mực xã hội giữa cộng đồng người Hán và người Việt.

Câu hỏi thường gặp

Sự khác biệt bản chất giữa chữ "liǎn" (脸) và "miàn" (面) trong lịch sử tiếng Hán là gì?

Chữ "miàn" là chữ tượng hình 9 nét xuất hiện từ thời giáp cốt văn chỉ toàn bộ khuôn mặt. Trong khi đó, chữ "liǎn" xuất hiện muộn hơn vào thời Ngụy - Tấn, ban đầu chỉ phần trên của hai gò má. Đến thời Đường - Tống, "liǎn" mới bắt đầu được dùng lâm thời đồng nghĩa với "miàn" trong khẩu ngữ.

Tại sao thành ngữ chứa chữ "miàn" lại chiếm tỷ lệ vượt trội (57,6%) trong ngữ liệu khảo sát?

Thành ngữ 4 chữ phản ánh tư duy tổng thể và nguyên tắc cân đối, đối xứng thẩm mỹ của người Hán. Khuôn mặt là trung tâm biểu lộ cảm xúc và thiết lập quan hệ xã hội, do đó 406 thành ngữ chứa chữ "miàn" đã được đúc kết qua hàng ngàn năm lịch sử để cô đọng các triết lý nhân sinh.

Cấu trúc ngữ pháp nào chiếm ưu thế lớn nhất trong nhóm từ ngữ chứa chữ "miàn"?

Cấu trúc thiên chính chiếm tỷ lệ cao nhất với 42,1% (109 trên 259 đơn vị khảo sát). Cấu trúc này chia thành hai dạng chính: định-trung (chỉ bề mặt vật thể hoặc diện mạo như "địa diện", "diện mạo") và trạng-trung (chỉ phương thức đối thoại trực tiếp như "diện đàm", "diện thí").

Khái niệm "thể diện" trong tiếng Hán và "mặt mũi" trong tiếng Việt có hoàn toàn giống nhau không?

Hai khái niệm chia sẻ hơn 80% điểm tương đồng về mặt tri nhận danh dự cá nhân trong cộng đồng. Tuy nhiên, tiếng Hán có hệ thống quán dụng ngữ phân tầng chi tiết hơn xoay quanh các hành vi như "ái diện tử", "bác diện tử", "bảo toàn diện tử", gắn chặt với tôn ti trật tự xã hội truyền thống.

Người học thường mắc lỗi gì nhiều nhất khi sử dụng từ ngữ chứa "liǎn/miàn"?

Lỗi phổ biến nhất là nhầm lẫn sắc thái biểu cảm giữa từ tích cực, tiêu cực và trung tính (chiếm khoảng 25% các trường hợp sai sót trong giao tiếp), dẫn đến việc sử dụng sai ngữ cảnh các thành ngữ miêu tả nét mặt và thái độ ứng xử ngoại giao.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra với những đóng góp học thuật và ứng dụng nổi bật:

• Xây dựng bức tranh toàn cảnh về hệ thống 706 đơn vị từ ngữ chứa chữ "miàn" với số liệu định lượng chuẩn xác.
• Làm sáng tỏ quy luật cấu tạo từ với sự thống trị của cấu trúc thiên chính (42,1%) và thành ngữ cố định (57,6%).
• Giải mã cơ chế ánh xạ ẩn dụ tri nhận từ bộ phận cơ thể sang các chiều kích không gian, cảm xúc và quan hệ xã hội.
• Xác lập các điểm tương đồng và dị biệt mang tính quy luật giữa tiếng Hán và tiếng Việt trong cách tri nhận về khuôn mặt.
• Cung cấp nguồn ngữ liệu đối chiếu tin cậy phục vụ đắc lực cho công tác giảng dạy, biên phiên dịch và nghiên cứu văn hóa.

Trong giai đoạn 18 tháng tiếp theo, nhóm tác giả định hướng mở rộng nghiên cứu sang hệ thống các từ ngữ chỉ các bộ phận cơ thể khác như "mắt", "tim", "tay" để hoàn thiện bản đồ tri nhận cơ thể học Hán - Việt. Hãy đón đọc và tham khảo chi tiết toàn văn công trình nghiên cứu tại thư viện để nâng cao năng lực ngôn ngữ và dịch thuật chuyên sâu!

Trích đoạn nội dung tài liệu

河内国家大学下属外语大学 研究生院 黄芳翠 汉语中含“脸 面”字的词语研究 与越南语对比 NGHIÊN CỨU CÁC TỪ NGỮ CHỨA CHỮ “liǎn/miàn” TRONG TIẾNG HÁN ( CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT) 硕士学位论文 专业：汉语言理论 代码 论文提纲 1 年 河内 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 河内国家大学下属外语大学 研究生院 HOÀNG PHƯƠNG THÚY 汉语中含“脸 面”字的词语研究 与越南语对比 NGHIÊN CỨU CÁC TỪ NGỮ CHỨA CHỮ “liǎn/miàn” TRONG TIẾNG HÁN ( CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT） 硕士学位论文 专业：汉语言理论 代码 导师： GVC. Nguyễn Hữu Cầu 年 河内 论文提纲 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 目录 前言………………………………………………………………………………1 第一章：绪论…………………………………………………………….1 词概论……………………………………………………………………….1 词的定义…………………….2 汉语词汇的特点与构造……………………………………………5 1.2 固定词组概论……………………………………….1 固定词组的定义…………………………………………………. 2 固定词组的分类………………………………………………….3 固定词组的结构类型……………………………………….3 词的意义………………………………………….1 词的本义……………………………………………………………9 1.2 词的引申义……………………………………………………….1 词义引申的方式………………………………………….2 词义引申的规律…………………………………….3 词的文化意义………………………………………………….4 词的感情色彩…………………………………………………….4 关联到汉语人体词语分类的语义场………………………………….5 相关问题国内外研究情况…………………………………………………17 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 相关问题国外研究成果………………………………………….2 相关问题国内研究成果………………………………………….18 第二章：汉语中含“脸/面”字的词语研究……………………….……20 2．1 汉语中含“面” 的词语研究……………………………………….1 在语义方面…………………………………………….1 从词典意义看待汉语中含“面” 字的词义……….2 从隐喻角度看待汉语中含“面” 字的词义……….2 在结构方面…………………………………………….3 在语用方面…………………………………………………….1 带有“面”字的词语所反映的中国人认知………….2 带有“面”字词语所反映的中国人交际文化…………….3 带有“面”字词语在文学著作的出现…………………….4 带有“面”字词语的语体色彩…………………….2 汉语中含“脸” 字的词语研究……………………………………….1 在语义方面………………………………………….1 从词典意义看待汉语中含“脸” 字的词义………………34 2.2 从隐喻角度看待汉语中含“脸” 字的词义………………36 2.2 在结构方面……………………………………………………….39 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 在语用方面……………………………………………………….3 从汉语词汇系统的特征综观“脸/面”构成的词语……………………….1 在语义特征方面………………………………………………….2 在构词特征方面………………………………………………….3 在语用特征方面………………………………………………….……………46 第三章：汉语含“脸/面” 字的词语与越南语含“mặt/diện”字的词语对 比……………………………………………………………………………….1 越南语含“mặt/diện”字的词语简介……………………………………….1 越南语含“mặt” 字的词语简介……………………………………47 3.2 越南语含“diện” 字的词语简介……………………………….汉语中含“脸/面” 字的词语与越南语含“mặt/diện”字的相同之处….1 在语义方面………………………………………………….2 在结构方面………………………………………….3 在语用方面………………………………………………….反映了人们对事物的认知………………………….反映人们的名誉观念……………………………….反映人们的审美观念……………………………….反映了人们的喜怒哀乐…………………………….53 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 汉语中含“脸/面” 字的词语与越南语含“mặt/diện”字的不同之处….1 在语义方面……………………………………………….2 在结构方面……………………………………………….3 在语用方面………………………………………………….61 参考文献………………………………………………….64 附录 附录 1：带有“脸”字的词与词组 附录 2：带有“面”字的词与词组 附录 3：带有“脸”字的成语 附录 4：带有“面”字的成语 前言 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 前言 1． 选题理由 人体词语是描写和指称人体器官和部位的词语。人体词语既反映了人类 自身的认识又包含着人类与自然，社会的相互联系。在每一种语言人体词语 都占有举足轻重的地位，其中汉语人体词语在汉民族历史中及汉语史上不断 地演变发展，拓展延伸，隐喻投射出新的意义。汉语人体词语一方面体现了 汉民族的意识与认知特点，一方面丰富了深奥无穷的汉语言文化。 汉语人体词语丰富多样，在语义，结构，语用方面各有各的特点。其 中具有最高的出现频率的汉语人体词语之一是 ―脸/面‖。因为它是最有代表性 的人体词语之一。如果 ―心之官则思‖，那么人面确实是表达思想感情的工 具，也是人与人交际的过程当中极为重要的桥梁：―世情看冷暖，人面逐高 低‖。同时，―脸/面‖的引申义在日常生活中较为繁多，文化涵义也是极其丰 富，值得探索与研究。 关于含―脸/面‖字的词语，汉语和越南语大同小异。目前，在中国和越 南，虽然含―脸/面‖字词语的使用已较熟悉，可专门针对含―脸/面‖字的词和固 定语的本义与引申义极其文化内涵的研究或其对比研究却寥寥无几。 由于上述原因，我们拟定以 “汉语中含“脸/面”字的词语研究，与越南 语对比” 为本论文的课题。 2． 研究目的 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 本论文的研究目的在于通过词汇与文化等理论针对汉语中带―脸/面‖字 的词语进行考察研究，有助于阐明带―脸/面‖字词语的语义，结构，语用特 点，同时有助于研究汉语和越南语带―脸/面‖字词语的异同。 3． 研究任务 为了达到上述的目的，本论文要完成以下三项任务： 第一， 阐明有关的理论基础 第二，阐明汉语中含―脸/面‖字词语的语义，结构，语用并分析其特点 第三，与越南语含―mặt/diện‖字词语做出恰当的对比 4． 研究方法 本论文所采用的研究方法包括： 一，统计法：统计汉语中含 ―脸/面‖字词语的数量，因此找出其性质与特点。 二，分析法：对汉语中含―脸/面‖字词语进行语义分析，结构分析和语用分析 三，例证法：在阐明有关汉语中含―脸/面‖字词语的理论基础之后，进行举例 说明。 四，归纳法：在找出汉语中含―脸/面‖字词语的特点之后，进行其特点总结。 五，对比法：在统计与分析之后，找出汉语含―脸/面‖和越南语含―mặt/diện‖字 词语各方面的异同。 5． 研究对象与范围 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 本论文的研究对象是有关汉语中含―脸/面‖字的词语， 具体是词与固定 词组。在研究固定词组的过程当中，笔者集中描写含―脸/面‖字的四字格成 语。 本论文的语料出于《现代汉语词典》（第５版），审定委员会，商务 印书馆－2005 年；《多功能成语大词典》（多功能成语大辞典编委会编，外 文出版社－2010 年）；《汉语大词典》（汉语大词典出版社－2006 年）。 6. 研究情况 虽然研究人体词语的作文数不胜数但目前，在中国，越南和英国，我 们未见专门针对汉语含有―脸/面‖字词语或针对汉语―脸/面‖字词语与越南语含 有―mặt/diện‖字词语进行对比研究的文献。 7.

论文结构 本论文除了前言，结语，参考文献和附录以外，共分三章： 第一章：绪论 第二章：汉语中含―脸/面‖字的词语研究 第三章：汉语含―脸/面‖ 字的词语与越南语含―mặt/diện‖字的词语对比 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第一章：绪论 本章阐明有关汉语词汇，包括词与固定词组的意义，构造以其文化含 义等内容的特点。此外，本章介绍了汉语人体词语的语义场和有关本课题 国内外的研究成果。 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 词概论 1.1 词的定义 词是语言中能独立运用的最小的有意义的单位。在学习汉语的过程当 中，有时候我们以为一个字等于一个词。实际上，字和词即有联系又有区 别，它们的关系也较为复杂，具体： 第一， 一个汉字可以表示一个词。例如：―人‖，―我‖，―天‖ 第二， 两个以上的汉字表示一个词。例如：―作家‖，―志愿者‖，―莫扎 特‖，―爱因斯坦‖ 第三， 一个汉字表示不同的词。例如： 一个汉字代表两个发音相同的词： 下 1： (名词) 方位词，位置在低处的， （―下游‖ 的―下‖） 下 2 ：（动词） 作出， ―下结论‖， （―下定义‖的―下‖） 一个汉字代表两个发音不同的词： 还 1：（副词） 表示现象继续存在或动作继续进行 （―我还想听音乐‖的―还‖） 还 2：（动词） 返回原来的地方或恢复原来的状态 （―还家‖，―还乡‖的―还‖） 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第四， 不同的字代表同一个词，这是汉语一无二的特色， 因为该种语言同时存在着繁体汉字和简体汉字。 例如：听-聽、飞-飛 1.2 汉语词汇的特点与构造 第一，―在古代汉语里单音节词占优势，但在现代汉语里，则是双音节 词占优势。根据对使用频率最高的 8000 个常用词的统计，其中双音节词占 71%，单音节词占 26%，三，四，五等多音节词（即本上都是外来音译借 词）只占 30%。不过如果从日常口语中词的使用频率看，单音节词仍 大大高 于双音节词：单音节词的使用频率为 61%，双音节词的使用频率只有 37%‖1 所谓多音节单纯词是由一个语素构成的词。从语音的形式看，语素有 单音节的，其中以单音节语素占优势。单纯词是由一个语素构成（包括单音 节， 双音节和多音节的）。单纯词绝大部分是单音节。双音节单纯词多为古 代遗留下来的联绵词，分为双声词，叠韵词，非双声叠韵词和音译外来词。 多音节单纯词主要是音译外来词，如：冰淇淋奥林匹克，阿斯匹林等。 简单 的、地看，多音节单纯词可以分为：联绵词，包括双声词（如参差、玲 珑）；叠韵（窈窕）；叠音词（如狒狒）；音译词（如坦克、巧克力）。 《汉语和汉语研究十五讲》，陆俭明和沈阳，北京大学出版社， 年 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第二，―合成词占绝对优势在汉语的双音节词中，从构词上来看合成词 占绝对优势。‖1 古时候，―面‖和―貌‖作为单音节词都指人或事物的外表的义 项，而现在，合成词―面貌‖ 的使用频率往往比―面‖、―貌‖分开两个词的使用 频率高。―面貌‖原意指人的容貌、相貌，泛指事物的外观，比喻事物所呈现 的景象、状态等。从世界上已知的语言来说，合成词的构词方式主要有三 种： （一）复合（词根与词根的组合） 这一类包括 : 并列式，偏正式，动宾（支配）式，补充式，主谓（陈述） 式，  并列式：又叫联合式。由意义相同，相近或相反，相对的语素并列融 合而成的。 例如： 领袖，是非，开关，发展，高大，正误  偏正式：前一语素修饰，限制后一语素，以后以语素为主。 例如：粗心，红色，大战，高中，笔直，金黄  支配式：又称动宾式。前一语素表示动作或者行为，后一语素表示动 作，行为所支配的对象。 例如：求学，补课，打球，提水，走路，看书  补充式：后一语素补充说明前一语素，而以前语素的意义为主。 《汉语和汉语研究十五讲》，陆俭明和沈阳，北京大学出版社， 年 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 例如：提高，走高，扩大，放大，缩小，变小  陈述式：前一语素是陈述的对象，后一语素对前一语素进行陈述。 例如：地震，月亮，脸红，眼红，腰酸，背疼 （二）重叠（词根的重叠） 这类的合成词与单纯词中的叠音词不同，―爸爸‖，―星星‖是语素的重 叠，可以拆开来，而单纯词中叠音词是音节的重叠，不可拆开。 （三）派生/附加（在词根上附加词缀） 由实语素和虚语素构成。实语素是核心部分，表示词汇意义；虚语素 是附加部分，有的在前，有的在后。 例如：学者，木头，砖头。此外，这一 类汉语中有词根前加词缀派生如―老虎、老弟‖和―桌子、馒头‖。 1.2 固定词组概论 1.1 固定词组的定义 词组（或―短语‖）是指至少由两个以上的词语按照一定的方法和规则组 合而成的语法单位。依我所知，自《马氏文通》问世以来，语法界出现了许 多分类词组的不同方法，可一般都以外部功能和内部结构 两个标准来进行分 类的。其中，以内部结构为标准而分类的语法家占有更重要的地位。本论文 使用的词组分类方法也是从内部结构而出发的。 词组从结构上大致可以分为 固定词组（固定短语）和自由词组（自由短语）两大类。 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 固定词组指结构比较固定的惯用的词组。固定词组在结构上具有固定 性，构成固定词组的词及其次序一般都不能变动。固定词组在意义上具有整 体性，组成固定词组的各个词素往往不能再作字面上的个别解释。词和词组 合成词组要受语义搭配关系和语法结构规则的制约。 1.2 固定词组的分类 固定词组包含三大类： 第一，熟语，包括歇后语，谚语，惯用语。如―你一言我一语‖、―东一鎯 头西一棒槌‖等。这类习惯语多用作状语来修饰动词，表示动作行为的方式。 如―大家你一句我一句地说开了。‖―他深一脚浅一脚地在雪地上走着。‖ 第二，四字成语。如―大材小用‖，―苦尽甘来‖，―千言万语‖等。这类固 定短语的语法功能比较多样而灵活，以每一个短语接近某类词而定，但又未 必具有该类词的全部语法功能。《汉语成语研究》把四字格成语的语法结构 可以分为以下七类：（１） 联合结构；（２）偏正结构；（３）主谓结构 （主语 + 宾语）；（４）宾语结构（动词＋宾语）；（５）动补结构（动词 ＋补语）；（６）动宾补结构（动词＋宾语＋补语）；（７）兼语结构。 第三，专有名词。如―人民英雄纪念碑‖，―人民大会堂‖等。这类固定短 语具有名词的语法功能。 1.3 固定词组的结构类型 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 按照《现代汉语语法研究教程》的分类，主谓、动宾、偏正、补充、 联合这五种结构是汉语固定词组的基本结构类型。 ●主谓结构： 名（代）+动（形）两者之间是陈述与被陈述的关系，简言 之，谓语能回答主语―是什么‖或―怎么样‖的问题。如：―大家帮助‖ （名+ 动）；―心情激动‖（名+形）； ●动宾结构： 动+名（代） 两者之间是支配与被支配的关系，简言之，宾语能回答动词―谁‖或―什 么‖的问题。如：打击他 （动+代）；发现问题（动+名） ●联合结构 由两个以上相同词性的实词并列构成，可以用连词，如―和、而、 又.‖ ）比如：工人和农民 （名+名）；发现和培养（动+动） ；她们和我 们 （代+代）。 有时候我们用顿号来分开联合结构词组，如：又多、又快、又好、又 省；而不用顿号时，联合结构会成为―多快好省‖。 有时候我们用连词来结合两个形容词，如：―美观大方‖、―随便大方‖； 有时候连词可有可无，如：―勤劳而勇敢‖、―又香又脆‖. ●偏正结构: （1）定语+名 （2）状语+动 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 中心词在后边，去掉前边的修饰词，词的基本含义不变。两词中间可用 ―的‖―地‖表示偏正关系。名词前用―的‖；动词前用―地‖。如： 铁的纪律，美妙的时光，崇高（的）理想，高兴地叫 ●补充结构：动+补充成分 补充成分说明完善中心词，回答中心词―怎么样‖，结构上常以―得‖为标 志。如：乐得跳，吓得哭 我们认为，如果以语义关系为标准而进行分类，上面的类型已经比较全 面地体现了短语与句子的本质不同。这种系的不同影响到短语本身的句法功 能，如何影响包括短语在内的更大一级句法结构的。需要说明的是―歧义结 构‖，因为从语义关系的角度无法确定―咬死了猎人的狗‖是限定关系还是动受 关系。―歧义结构‖是短语脱离语境而产生的现象，在具体语境中，短语的内 部关系只有一种，因此―歧义结构‖对我们以语义关系为标准的分类没有影 响。 1.3 词的意义 词的本义是最能体现造字意图的词的初始义。词的本义是词的引申义 的出发点，依据。词的本义不断延伸，产生与之有密切关来的新义就是词的 引申义。词义的引申是有规律的词义运动。词的本义和引申义经过实际交际 慢慢造成了词的文化含义，在语用方面起了极其重要的作用。这一部分我们 阐明三项内容：词的本义，词的引申义和词的文化含义. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1 词的本义 ―每一个方块汉字，是都有它的意义的，现在用它来照样的写土 话，有些是仍用本义的，有些却不过借音。‖1 词的本义（original meaning） 一般指词的原始意义或较早的意义，从字面上讲，也就是本来的意思。如 ―年‖字，它本来是指谷子熟了，后来才引变成为计时的单位。应该注意的 是，要区分词的本义和词的基本意义。多义词的多个义项中，总有一个是某 个时期最常用最主要的，这个意义叫―基本义‖（basic meaning）。如―走‖的本 义是―跑‖而基本意义是―两脚交互向前迈动‖，―兵‖的本义是―兵器‖，基本义却 是―士兵‖；―取‖的本义是―割取耳朵‖，现代的基本义却是―拿到身边‖，它们的 本义和基本义是不一致的。 1.2 词的引申义 词的引申义是在本义的基础上发展，派生出来的意义。这种派生和发 展，笼统地说，就叫做引申。我们说某词义是某词的引申义，这个词一定是 个多义词。如：解 （1）分割动物肢体；（2）把系着的东西解开；（3）分 解，融化；（4）和解，调解，排解；（5）消除；（6）解释；7）理解，懂 得；8）懈怠，松弛。这些意义除（1）是本义外，其余的意义都是引申义。 词义的引申则是词义发展变化的根本途径，也是多义词产生的重要原因。无 《花边文学·汉字和拉丁化》，鲁迅 ，人民文学出版社， 年 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 论古代汉语还是现代汉语，多义词在词汇系统中占大多数，因此有必要弄清 楚古汉语词义的引申方式，词义引申的一般规律和其他要注意的问题。 1.1 词义引申的方式 引申义是由本义发展衍化而来的，但是，古代汉语中一个词往往有许多 引申义，这众多的引申义并不一定都与本义直接发生联系，从本义直接引申 叫做直接引申，由引申义再引申就叫做间接引申。如：―阴面‖ ，本义是―物 体背阴的一面‖，而它的直接引伸却是―看不见的一面‖。指外面和善而心里阴 险的一面。例句： ―如果和我的这一本对比起来，不但可以增加读者的趣味，也更能明白别一 面的，即阴面的战法的五花八门。” 鲁迅《〈三闲集〉序言》 1.2 词义引申的规律 词义的引申变化是一种有规律的运动，在汉语中，词义引申通常是从具 体到抽象，从个别到一般，由实词到虚词。 第一，由具体到抽象 例如：―业‖本义是一种悬挂钟鼓的架子上作装饰用的木板，又指书册的 夹板。古人学习时把学到的东西写在上面。从老师那里接过知识叫―受业‖， 老师给学生知识叫―授业‖，从事学习叫―肄学习，练习业‖，学习完成了叫―结 业，毕业‖，这些―业‖是―学业‖的意思。 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第二，由个别到一般 例如：―暮‖本义是指日落草中，日暮的意思。这个具体的时段专用词， 可引申到适应其他时间的―晚‖义，于是，年底可以说―岁暮‖；季节结束时也 可以用―暮‖，如―暮春‖；一个人的晚年叫―暮年‖。 第三，从实词到虚词 古汉语的连词和介词，有不少是从实词虚化而来的，虚化的一个重要途 径，就是词义的引申。 例如：―和‖常见的意义是―和谐‖（应和），《老子》：―音声相和‖。引申 为―搀和‖，杜甫《岁晏行》：“ 今许铅铁和青铜 ”。引申为―连带‖，杜荀鹤 《山中寡妇》：“时挑野菜和根煮”成语有“和盘托出”，―和衣而睡‖等；由―连 带‖引申为连词―同，与‖，如岳飞《满江红》：“八千里路云和月”；再引申为 ―连……都‖：秦观《阮郎归·湘天风雨破寒初》：“衡阳犹有雁传书，郴阳和 雁无。” 以上三点，只是词义引申发展的常见规律，在古代汉语中的例外现象也 是存在的，如从抽象到具体，由一般到个别，但这种情况较少，只是一些变 例，不能算作规律。如―金‖，本义指一切金属，后引申用来专指黄金。 另一方面，对于词的意义，我们还要注意从认知隐喻而获得的新词语或 新的概念。隐喻是人们语言交际的普遍现象，然而人类使用隐喻的历史由来 却难以考究。隐喻作为人类认知世界的基本方式。其发展的历程也是人类思 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 维过程发展的过程。在人类语言发展的初期由于人们对外部世界的认知没有 形成一个整体概念性的系统认识，思维能力比较低下,但是人们仍然渴望了解 他们所生存的整个世界,他们尝试运用己经掌握的与自身关系密切的知识去理 解其他相似方面的事物,以此来扩充语言词汇。人类学的研究成果已经表明： 人类在语言形成的初期就具有借助于身体语言来表达大脑意志和思维的能 力。在不断的认知过程中，人类从对具体概念的认知获得了抽象思维能力， 单一的语言己经无法满足人们日益复杂的抽象的思维体系;为了填补语言表达 方式上的空白,他们开始寻求两种事物之间的相似性,用联想的方式表达对不同 事物的认知,即通过映射将两种事物联系起来,这就有了隐喻的产生。通过这种 方式，无数隐喻被创造出来,人类从而得以更准确更形象地表达自己的思想,人 类语言通过隐喻化的方式源源不断的增加,其词汇得到了极大的扩展和丰富。 由此我们可以得出隐喻的实质即是概念化，人们通过相似事物之间的映射来 生成新的概念,依据己掌握的具体的概念寻求两者之间的联系,以此来认知并形 成新的概念，新的义项。这一点明显地体现在汉语人体词语，包括带―脸/面‖ 的词语。 1.3 词的文化意义 所谓―文化‖一词就是在中国春秋战国时期出现的。《周易。贲卦》曰： 天文也。文明以止，人文也。观乎天文，以察时变；观乎人文，以化成天 下。―人文化城‖的概念被唐代孔颖达在他的《周易正义》解释为：一是指典 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 籍，如《诗》，《书》，《礼》等著作；二是指礼仪风俗。可见，古人所谓 文化指的是文治教化，兼及礼乐典章制度，赵吉惠先生在《中国传统文化导 论》也得出下面的结论：―文化就是人化，其最根本的内涵是文德，教化。我 们现在常用的―文化‖一词与古人并不同。今天的―文化‖是 19 世纪末通过日文 转译从西方进来的意义。‖1 当时，英文，法文和德文的―文化‖都是从拉丁文 ―cultura‖（含有耕作，居住，敬神等意思）演变而来的。到 1871 年，被称为 ―人类学之父＂的英国文化学家泰勒在《原始文化》一书中提出了狭义文化的 早期经典界说：―文化是一个复杂的总体，包括知识，信仰，艺术，道德，法 律，习俗和任何人作为一名社会成员而获得的能力与习惯‖。 关于所谓文化意义，陈建民先生在为常敬字先生《汉语词汇与文化》 一书所作的《序》中指出、文化意义―是指社会所赋予词语的引申义、比喻 义、联想义、象征义、感情色彩与语体色彩以及特有的含义。‖孟子敏先生在 《对外汉语教学中的文化词语》一文中指出：―文化意义是指社会赋予词或短 语的感情色彩、风格意义、 比喻意义、借代意义以及特有的概念意义。‖谢 荣先生在（论词的文化义》一文中指出：―词的文化义是指词语的形式和内 容，在其结合、表达和演化的过程中隐含着的有关政治经济、思想意识、审 美情趣、价值观念、宗教信仰、思维方式和表达习惯等方面的意义。‖根据以 《汉语与中国文化》，林宝卿，科学出版社， 年 26 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 上几位先生的定义，我们可以再下一个更为简明的定义：文化意义是措词语 中能反映特定文化背景意义。 总而言之，词语意义和民族文化是紧密相连的，因为语言是文化的一部 分，并且在文化中扮演着重要的角色，起着传承，表述，体现文化的作用。 文化是语言之魂，没有不根植于具体文化土壤的语言，也没有脱离核心语言 而存在的文化。本文对词的文化意义也是十分重视，因为不少含 ―脸/面‖词语 具有文化意义，有的还具有特别重要的文化内涵，如―面子‖等。 1.4 词的感情色彩 词义可分褒贬，凡表示褒扬，赞许的词，谓之褒义词；凡表示贬损，斥 责的词，谓之贬义词；此外，在态度上不表示褒贬，在感情上不表示爱憎的 词，谓之中性词。成语在句子里的功能相当于一个词，因此，它也和词一 样，分为褒义成语、贬义成语和中性成语。 褒与贬，还有程度上的差别。有些是褒到极点或者贬到极点，有些是 略有褒义或者略有贬义。同数字来比喻，褒义相当于正数，贬义相当于负 数，同是正数，还有大数目小数目的不同，同是负数，亦复如此。我们在研 究带―脸/面‖字词语的过程当中也对其语义色彩进行探讨，介绍与确定它们是 否褒义词，贬义词或中性词 1.4 关联到汉语人体词语分类的语义场 27 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 语义场（semantic field）是指义位形成的系统，说得详细些，如果若干 个义位含有相同的表彼此共性的义素和相应的表彼此差异的义素，因而连结 在一起，互相规定、互相制约、互相作用，那么这些义位就构成一个语义 场。显然，人体各部分是个义场，―头、颈、肩、胸、人体各部分、臂、腕、 手、腿、膝、踝、腹、脚、背、腰、臀‖，而表头的各部分的义位又组成次一 级的义场，―发、额、眉、眼、颧、耳、鼻、颊、口‖，而―口‖―眼‖等还可再 分。可见，指人体部分的词语属于部分语义场。 人体词语是语言中最古老的部分，也是最重要的部分。人体词语的使 用频率非常高，而且是最活跃的构词成分。汉民族文化特别重视人：―天地 间，人为贵‖，所 以，汉语中人体词语特别丰富复杂，多姿多彩。汉文化的 特点是从整体上把握对象，重视事物之间的联系，因此汉语人体系统性就特 别强。汉民族具有悠久的文化传 统，所以汉语人体词语的文化引伸意义也特 别丰富。汉语中有关人体部位的成语大约有 1021 项; 歇后语有 558 项;俗语有 514 项;惯用语有 508 项‖1。下面是汉语人体词语数量统计表： 固定语 总数量 有人体各部分的种类 1 《Đề tài nghiên cứu khoa học: Nghiên cứu ngữ cố định tiếng Hán có từ chỉ bộ phận cơ thể và vận dụng trong dạy học tiếng Hán cho sinh viên chuyên ngữ ở Việt Nam》， Cầm Tú Tài，năm 2003 28 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 数量 比列 成语 7320 1021 13.95% 惯用语 1917 508 24.50% 歇后语 2707 558 20.61% 谚语、俗语 2421 514 21.11% 表 1：汉语人体词语数量统计表 如果把汉语民族共同语中的通用词语当作汉语人体词语 的常规形式 （零度形式），那么还有许多偏离的形式。例如：方言土语中的人体词语， 中医学中的人体词语，宗教（佛教和道教）中的人体词语，艺术语言中的人 体 词语，黑话中的人体词语，委婉式人体词语，骂人话中的人体词语，体育 和气功中的人体词语，神秘文化中的人体词语，社会方言中的人体词语，等 等。人体词语甚 至有年龄，性别，职业，阶级阶层，文化教养等的偏离现 象。人体词语还有语体和风格的差别。口语词―屁股‖，书面语是―臀部‖，文 学用语是―香臀，玉臀‖和―肥臀‖，方言有―臀宫‖、―腚‖等。口语有―出屁股‖、 ―搽屁股‖、―烂屁股‖、―尖屁股‖、―没屁眼‖等。汉语谚语说：―笑话人，不如 人，随着屁 股撵上人‖、―男做女工，烂脱臀宫‖。 29 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 汉语人体词语的多层次性，其实也就是复杂性。其结果 是很容易误 解。南怀瑾指出：―肾不是腰子‖，他说：―炒腰花真好吃，这一对腰花，正是 生理解剖上所说的肾脏。但是中医与道家所说的―肾‖，绝对不单是指那 一对 腰子。中医的‗肾‘是指人体的副肾，分泌腺，性神经，以及丹田内外与下部 技能有关的总称。‖他发问道：―心在何处？‖回答说：―一 个人思想多了，会 心痛，受感动了心也会痛。这并不是真的‗心‘在痛，而是胃的上部一点的地 方，―任脉‖的位置，―膻中‖受了气的震动，而脉在动了，使你觉 得心痛，证 明思想也影响心脏。‖ 佛教是中印度传来的，儒家学说不是宗教，中国人自己的宗教是道 教。在道教术赢中，关于人体的如：―三身‖，指法身，应身和化身。―三 田‖，指上丹田（两眉之间），中丹田（心）和下丹田（脐下）。―三元‖， 指人体中原精，原气和原神。―三彭‖，即―三尸‖，指人体中的三尸神。―三 神‖，指人体中的元神，识神和真神。 汉语人体词语也接受了外来文化和外语的影响。例如成语―五体投地‖， 本是古代印度的一种礼节。五体指的是两手，两膝和头。两手，两膝和头一 起同时着地。这是古代印度的最恭敬的一种致敬的仪式。玄装翻译的 《大盘 若波罗蜜多经卷第四百一》中写道：―从两足下千轮相，各放六十百千俱胝那 庾多光。从两腋，两蚨，两跟，四髁，两胫，两月、 山而，两膝，两股， 腰，肋，腹，背，脐中，心上，胸臆，德字，两乳，两腋，两肩，两眼，两 30 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 膊，两肘，两臂，两腕，两手，两掌，十指，项胭，颐颔，颊额， 头顶，两 眉，两眼，啉耳，两鼻，口，四牙，四十齿，眉见，毫相一一身分，各放六 百千俱胝那庾多光‖。宗教和学科的一个区别是，科学探索外部的物理世界， 而宗教却把注意力放置在人本身上面，这就是一般人更喜欢宗教而总同科学 保持某种隔阂的原因。在世界的宗教中，佛教和道教似乎是更为关心人本 身。 总而言之，人体词语的语义场划分了某一对象的各个部分，这一特点 可以有意识地用于言谈写作。使用时不一定罗列所有的部分，常常只是选取 有关的、有代表性的、最有表现力的义位就行了。下面举一些成语中的例 子：眉清目秀、低眉顺眼、鹤发童颜、口蜜腹剑、唇齿相依、苦口婆心、洗 心革面、刻骨铬心、手舞足蹈、指手画脚、十目所视、十手所指。 1.5 相关问题国内外研究情况 1.1 相关问题国外研究成果 在中国，研究汉语人体词语的文章的确丰富多样。值得一提的有古敬 恒教授在 2000 年出版的《人体词与人的秘密》这本书的主要内容包括：人类 的自我认知——近取诸身与人体词语，五脏六腑与七情六欲，刑天舞干戚— —头脑的异称及影响，洞微烛幽的心灵之窗——话说眼睛类词语等内容。他 31 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 的最大价值是提出人类对身体的认知与表达方式，找出人体词语的以隐喻而 成的引申义，进一步分析我们周围无所不在的人体词语。 第二本较有价值的研究人体词语文章是朱学岚 2007 年的《人体词语的 语义，语用考察》。这篇硕士论文从《现代汉语词典》中收集了 1000 多条人 体词语，对其进行了系统的语义考察分析，揭示出人体不 同器官在构词中语 义上的共性，并从内部形式上对其进 行了分类研究。作者在对人体词语进行 了考察分析的基础上，又从语用角度， 对人体词语做量词，人体词语中名词 的特殊用法，人体 词语表体态动作等课题进行了细致的分析阐发。通过语 义 和语用两个角度的深入研讨，作者也对人体词语有了全 面系统而深入的认 识，对这个人们似乎熟悉却又习焉不 察的语言现象进行了比较深刻的阐释。 与本文课题比较接近的研究有谢慧珍的《汉英脸面义类词汇隐喻问题 对比研究》。在这份硕士学位论文，作者涉及到汉语和英语之间的脸面义类 词汇隐喻问题的异同，集中描写带―脸面‖义项词语的隐喻特点而没有涉及到 它们所具有的结构及语用特点。 1.2 相关问题国内研究成果 在越南，研究汉语人体词语的文章有琴秀才博士 2003 年完成了一份学 术报告，名为《含人体词语的固定语研究及其针对越南汉语本科生教学的运 用》 （Cầm Tú Tài， Đề tài nghiên cứu khoa học: Nghiên cứu ngữ cố định tiếng Hán có từ chỉ bộ phận cơ thể và vận dụng trong dạy học tiếng Hán cho sinh viên 32 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chuyên ngữ ở Việt Nam）。这篇论文的价值在于有关人体的固定语的结构及语 义的恰当分析。 目前，专门研究越南语人体词语的材料并不多，我们已参考过国家大 学的武德尧先生 2007 年的《越南语中带有人体词语的表示心理，意志，感情 的 词 汇 单 位 研 究 》 (Vũ Đức Nghiệu ， Tạp chí Khoa học ĐHQG Hà Nội ， ―Những đơn vị từ vựng biểu thị tâm lý，ý chí，tình cảm có các yếu tố chỉ bộ phận cơ thể người trong tiếng Việt‖) 。这份学术报告考察了越南语中带有人体词语 而又表示心理，意志，感情的 198 词，并描写分析其特点与构成方式，进一 步探讨理解越南人体词语的认知隐喻的方法。 对于越汉人体词语对比研究，越南有谭秀琼的《越南语和汉语的人体 部分词汇语义特点的对比研究》。这篇硕士论文以现代越南语的人体部分词 汇语义场的 349 个词语为研究重点。通过现代越南语和现代汉语的人体部分 词汇语义场的描写和比较可以了解越南语和汉语的合成词的构造，特征，意 义方面的异同，可以反映出各语言的民族特点。通过这项研究，一方面可以 更清楚地了解汉越词这类词语在越南语词汇系统里的地位和作用，另一方面 有利于越南人学汉语和外国人学越南语，特别是中国人学越南语。 另外，值得一提的还有阮氏黎心博士的博士论文，名为《汉越语人体 名词隐喻对比研究》。这项研究在不同的角度下已经探讨人体名词的隐喻特 33 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 征，对人体的空间隐喻包括方位隐喻，容器隐喻和时间隐喻进行全面对比， 对每一种隐喻类型进行认知探索和共性，个性的分析。 小结 在第一章，我们已经介绍以下几项内容： 第一，汉语词的概念与特点以及结构分类。 第二，汉语固定词组，特别是成语的定义，类型，与构造特点。 第三，汉语词语的本义，引申义与文化含义等概念。词的引申义是从 词的本义出发，经过实际交际的演变而成的。此外，我们涉及到由认知隐喻 形成的新词或新的概念，新的义项，从而，本章指出语言与社会的互动关 系。 第四，汉语的人体词语的语义场。本章介绍语义场的定义，指出人体 词语属于部分义场。可见，人体词语不仅体现人们对自己身体的认知而同时 通过认知隐喻表达了世界万物的内涵。 第五，本章综述有关本课题的国内外研究情况。在中国，针对汉语人 体词语的研究数不胜数，而在越南，关于这项课题的研究却很稀少。当然， 目前在越南出现了不少有价值的汉越语有关人体词语的对比研究，对我们而 言确实是非常珍贵的参考资料。作为一项词汇本体研究，本论文将会凭着词 语的语义，结构语用各种理论而进行研究分析的。 34 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第二章：汉语中含“脸/面”字的词语特点 本章的主要内容是研究汉语中含有―脸/面‖字词语的语义，结构等特 点。要注意的是，本论文针对着与―脸‖有关的―面‖进行分析研究，不会涉 及到同字还有表示面粉，小麦精细地磨成的粉的―面‖等其他词语。换一种 说法，除了上面所述的各道义项，本论文亦然没有考察其他与―面‖同音的 词。 2．1 汉语中含“面” 的词语研究 2.1 在语义方面 2.1 从词典意义看待汉语中含“面” 字的词义 ―面‖是象形字，共 9 笔划。甲骨文字形，里面是―目‖字，外面表示面 庞。―面‖，在古代指人的整个面部。―脸‖是魏晋时期才出现，而且只指两 颊的上部，唐宋口语中才开始用同―面‖。《说文》又曰：― 面，颜前也。‖ ―面‖是汉语 2500 常用词之一。本论文所研究的―面‖并不是―粮食磨成的粉‖ 或―粉末‖或―面条‖。据本文所选的语料，由―面‖构成的词语有 706 项左 右，其中词有 300 个，成语和固定语大约有 406 项左右。 三音节词/ 成语与 种类 双音节词 总共 词组 其他惯用语 数量 250 50 406 706 35 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 比例 35.4% 7% 57。6% 100% 表 2：汉语含“面”词语数量统计表 单词―面‖的义项极其丰富，在与其它词语搭配时可以充当名词，动词， 形容词，方位词等。我们将会按照词类来列出含―面‖字词语的词义，具体 如下：  充当名词的―面‖所具有的义项如下： 第一， 头的前部，与― 脸‖同义。 例如： 况且她又这样地终日汗流满面，短发都粘在脑额上。 鲁迅《伤逝》  带有该义项的含―面‖词语有： 颜面 脸面 面部 满面 第二， 脸色。指面部表情，如：铁面无私；冷面杀手。 第三， 容颜；相貌,如：桃花面，柳叶眉。 第四， 面子；情面，如：不看僧面看佛面。 第五， 正面。和―背‖相对，如：面对。 第六， 物体的外表，例如： 微澜动水面。 韩愈《南山诗》 36 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  带有该义项的含―面‖词语有： 面从(表面顺从。指非出于由衷之愿) 面友(非以真诚相交的朋友) 面交(不以真诚相交的朋友) 面朋(未以真诚相交的朋友) 第七， 东西露在外面的那一层或纺织品的正面 第八， 遮盖物遮盖另一物的东西 例如:书面儿 被面 夹袄面 鞋面 第九， 几何学上指一条线移动所构成的图形，有长有宽，没有厚  带有该义项的含―面‖词语有： 舍体 取面 平面 面积 第十， ―面‖可以用来指部位或方面。 例如： 四面竹树环合。 柳宗元《至小丘西小石潭记》  带有该义项的含―面‖词语有： 球的上表面 光明面 四面包围敌人 面面(各方面，各角度) 光明面 黑暗面 独当一面。 第十一， ―面‖被列为中国人百姓之中，所以我们可以把它看为一种专 名。  充当动词的―面‖所具有的义项如下： 37 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第一， 朝向， 面对， 面向 例如： 北山愚公者，年且九十，面山而居。 《列子·汤问》 开窗面场圃，把酒话桑麻。 孟浩然《过故人庄》  带有该义项的含―面‖词语有： 面壁(佛家语，指面对墙壁，端坐静修) 面面相窥(你看我，我看你，互相对看) 面墙而立(人如不学，就象面向墙壁而立，毫无所见) 面面(面对面) 第二， 见面 例如： 许久不面，请到宫少坐一时，何如? 吴承恩《西游记》  带有该义项的含―面‖词语有―面圣‖（旧时称朝见皇帝为面圣）。 第三， 勉励 例如： 天迪从子保，面稽天若。 《汉书。召诰》 38 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第四， 背向 例如： 马童面之。 《史记。项羽本纪》 面而封之。 《汉书。张欧传》 第五，铺；摊。 例如： 青草面着这么柔软的寝床，杨柳张着那么轻轻的罗帐。 郭沫若《孤竹君之二子》：  充当形容词的―面‖所具有的义项就是―当面‖ ―面对面‖或―在面前‖。 例如： 即面署第一。 《方苞左忠毅公逸事》  带有该义项的含―面‖词语有：面欺(当面欺君) 面是背非(面和心 不和) 面陈(当面陈述) 面违(当面违逆他人意旨) 面交 面授 面商 面谈 面议 面试  在北方方言，形容词―面‖已经进入了普通话。这个―面‖有软弱无能， 差劲儿的意思。例如： 那自行车驾驶员太面，挣扎了几下，终于连人带车倒了。 （庄羽.圈里圈外） 39 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  另外，―面‖还可以当量词， 多用于扁平的物件，如:一面镜子、一面旗 子、一面锣；或者指见面的次数，如：见过一面。  ―面‖可以当方位词，如：―上面‖、―前面‖、―后面‖等。  提起语义方面，感情色彩也是重要的一部分。感情色彩是指词义反 映的主体对客观对象的情感倾向和态度、评价等内容。感情色彩除传统 所认定的褒义、贬义等类型之外，还应有恐怖、喜悦、痛苦、悲凉等情 感类型。人对于物体或者他人的一种主观感受，可以是褒义，可以是贬 义，也可以是中性的。经过统计，我们发现：  含有褒义的带―面‖字词有大约 50 个如―面貌‖，―面容‖。含有贬义的带 ―面‖字词有大约 20 个如―假面‖等。除了这些感情色彩较为明显的词 语，其他的感情色彩大部分是中性的，尤其是指处所的词如―上面‖、 ―下面‖等。  含有褒义的带―面‖字成语有大约 14 条，含有贬义的带―面‖字成语有 大约 21 条。比如清李宝嘉在他《官场现形记》的第五十七回曰：“这位 单道台办事一向是面面俱到，不肯落一点褒贬的。 ” 这里的“面面俱 到”，指说话，或写文章时各方面都照顾到，没有遗漏，引申义为做事 时各方面都能照顾到，确实是褒义成语。而―面无人色‖却是一条含贬义 的成语。这条成语出自西汉·司马迁的《史记·李将军列传》：“ 会日 40 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 暮，吏士皆无人色”，形容面容没有血色，非常惊惧而脸色发白，也形 容因饥饿，疾病而虚弱的样子。可见，成语的感情色彩明显而词的感情 色彩却比较活跃的。 2.2 从隐喻角度看待汉语中含“面”字 的词义 人体器官本身就是客观具体的事物，在隐喻的过程中，由于脸的形 41 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 态最能体现人体的外部生理特征，于是常被用来喻指具体或抽象事物的外部 形象特征。脸面义类词汇构成的抽象概念也就与其相映射的事物之间产生了 联系通过语义的联想，人们将无形的抽象的整体意象附着在脸的概念上，使 其隐喻功能更形象具体在英汉语隐喻化现象中，这些概念的运用使得脸面义 类词汇的语用更加绚丽多彩。 要说明的是，含―面‖词语的意思是以在词典 2.1 中所涉及的词典意义而形成的。 第一，汉语中含“面”词语的容器化隐喻 ―容器化隐喻是人们把日常生活中对容器。器物的使用体验映射到其他 领域而形成的隐喻，人的身体本身就像容器一样具有内外之分，人们便将这 种概念投射于人体以外的其他物体，将有形或是无形的事物看作一个容 器。‖6 面部作为人体最重要的器官，常被看作一个容器来表达抽象的隐喻概 念，于是脸便和容器一样具有储物功能，可以用来装盛堆，本是用于修饰容 器储物状态的词语也被人们用于组配脸面义类词汇，如―满面‖等词语。汉语 中就有―满面笑容‖等量化概念映射到（脸）面义类词汇。这里的―面‖就像容 器一样可以装下各种表情神态。 《汉英脸面义类词汇隐喻问题对比研究》，谢慧珍，华中师范大学学位论文， 年 42 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 第二，汉语中含“面” 词语的处所化隐喻 通过上文中对―（脸）面‖义类词汇的考察，不难看到，其基本意义都是 头的前部在认识其他事物的过程中，人们就把―（脸）面这一基本意义隐喻到 其他事物中喻指最显眼的方面，因此具有―（脸）面‖义项的词汇可以用来指 物体的外表，如：―面前‖、―外面‖，也可以引申为―事情的表面‖或―重要方面‖ 等，比如汉语中有―门面‖，―鞋面子‖意思是指代前面这一属性映射到了门和 鞋上，另外的例子有： 鞋面 被面 镜面 桌面 皮面 书面 地面 水面 湖面 江面 海面 这些词语都是依据―面‖义类词汇具有喻指具体事物表面用法词的隐喻化 概念进一步表明人的思维方式是通过建立身体与外部世界的联系来不断获取 对新鲜事物的认知，即人们是依据自身生理构造的特点来感知世间万物，并 理解其间的各种关系。前文提到面可以表示方位，人们在了解和掌握了方位 域和人体域基本特点之后，就能将两者的相似或共通之处相结合，从而映射 到对其他事物的表达中。在汉语中，人们在表达事物具体方位和处所时将已 经熟悉的―上‖、―下‖、―前‖、―后‖、―东‖、―南‖、―西‖、―北‖等方位词与―面‖ 结合起来，表示具体的处所，于是我们就有： 43 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 上面 下面 前面 后面 东面 南面 西面 北面 左面 右面 侧面 例如，白居易在《八月十五日夜禁中独直对月忆元九》也曰：“圆二默礼诸宫 东面烟波冷，浴殿西头钟漏深”。 第三，汉语中含“面” 词语喻指情绪，态度，性格的特点 情绪是复杂多样变化万千的，是隐藏在人们心中看不见摸不着的抽象事 物，而脸是看得见摸得着的实实在在的事物。表面上看，这两者之间没有必 然的联系，但是其内部却有着很大的关联性。人总有喜怒哀乐等情绪，脸有 哭笑怒悲的表情。内心情绪的变化都会在脸上得到相应的体现，千变万化的 内心世界正是通过形态各异的脸部神态显现出来。汉语中有成语―察言观 色‖，指的就是通过观察人的脸部表情推测其情绪，整交际策略，因此人们用 脸部表情的变化来喻指情绪的转变。胆小受不起委屈， 脸皮越薄就越容易受 到伤害，而好说话就有―面软‖、―面弱‖等词。如有的人看起来温和善良就是 ―面善‖。 第四，汉语中含“面” 词语喻指社会关系的特点 面部作为最突出的外貌特征，是每个人对自己身体最为关注的部分中国 人习惯于用面部来喻指面子和尊严自古有之，谚语说“人活一张脸，树活一张 44 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 皮”就充分体现了面子在人际交际中至关重要的位置。―在交际过程中脸面不 再是单纯的指示人的脸面本身，还可以用来喻指人的社会地位，身份受尊敬 的程度，是一个人在社会上的地位和获得尊严的体现‖7 既然面孔是我们人际 交往的焦点，对脸面义类词汇的隐喻认知就自然而然的投射到交际语方面， 因此人与人的接触有： 见面 会面 出面 露面 碰面 谋面 人际之间，面对面的交往而发生的关系有： 面陈 面斥 面享 面授 面试 面谈 面谢 面访 面叙 面议 面部表情的变化也体现人际关系的亲疏改变，如果人与人之间的关系出 现问题产生裂痕，那建立在此基础上的面子尊严就要相应的发生改变，如： 驳面子 伤面子 不给面子 顾面子 讲面子 爱面子 赏面子 够面子 有面子 买面子 2.2 在结构方面 ，《汉英脸面义类词汇隐喻问题对比研究》，谢慧珍，华中师范大学学位论文， 年 45 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 除了单音节的―面‖，带有―面‖的多音节词较为丰富。本论文把带有―面‖ 字的双音节词语分为以下几项： 第一，动宾式 动宾式， 又叫支配式，前面一个动词性语素支配，涉及后面的语素。以―面‖ 为语素的双音节的动宾式合成词大约有 45 多个，如： 露面 迎面 劈面 扑面 相面 会面 见面 晤面 当面 觌面 出面 当面 封面 假面 截面 谋面 碰面 修面 仰面  以―面‖为语素的三音节的动宾式词大约有 15 多个，如： 摆门面 驳面子 给面子 爱面子 讲面子 撑门面 撑场面 打照面 丢面子 买面子 伤面子 要面子  以―面‖为语素的动宾式成语大约有 18 多条： 洗心革面 反面无情 掩面失色 出头露面 抛头露面 别开心面 千里犹面 独当一面 阴阳两面 第二，偏正式  以―面‖为词素的双音节偏正式词大约有 79 多个: 46 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 偏正结构两部分组成的结构，这两部分是修饰和被修饰的关系。 修饰 部分叫做修饰词语；补充修饰部分叫做中心词语。 偏正结构有两种： 一种是定中结构，定中结构的修饰词语叫定语，被修饰词语叫中心词 语（在句子中可充当主语或者宾语）： 版面 背面 表面 舱面 侧面 额面 场面 地面 店面 断面 对面 文面 反面 正面 海面 画面 界面 饰面 局面 冷面 楼面 路面 满面 皮面 片面 平面 铺面 阴面 暗面 叶面 桥面 情面 全面 生面 世面 斜面 市面 手面 书面 水面 鞋面 屋面 四面 台面 体面 字面 席面 桌面 面前 面纹 面色 面膜 面具 面庞 面皮 面型 面才 面部 面前 另一种是状中结构，中心语表示动作行为，或性质状态，状语对中心语 进行限制或描写： 面陈 面斥 面享 面授 面试 面谈 47 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 面谢 面访 面叙 面议 面晤  以―面‖为词素的三音节偏正式词组大约有 15 多个： 背风面 对立面 多侧面 多方面 工作面 见面礼 球面镜 三面手 书面语 笑面虎 阴暗面 真面目 笑面虎 毛面孔 老面孔  以―面‖为词素的偏正式成语大约有 15 多条： 本来面目 硬撑门面 白面书生 铁面御史 南面百城 人面桃花 鸟面鹄形 笑面夜叉 神头鬼面 朱唇粉面 白手北面 面墙而立 当面错过 羞面见人 唾面自干 第三，联合式  以―面‖为词素的三音节联合式词大约有 10 多个: 面目 头面 面门 面孔 面容 面貌 颜面 面相 面向 面临 第四，主谓式  以―面‖为词素的词只有不到 10 条: 面熟 面生 面弱 面嫩 面善  以―面‖为词素的成语大约有 50 多条: 48 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 面不改色 面红耳赤 面黄肌瘦 面面俱到 面面相觑 面目可憎 面目全非 面目一新 面授机宜 面无人色 面有菜色 面北眉南 面是心非 八面玲珑 八面威风 反面无情 两面三刀 满面春风 面面相觑 青面獠牙 四面楚歌 四面受敌 铁面无私 网开三面 人面兽心 耳提面命 心恶面善 面壁功深 人心如面 眼泪洗面 八面见光 青面獠牙 北面称臣 北山面水 面誉背毁 面折廷争 第五，附加式  含―面‖的词语还有大约 30 个属于附加式的构词法，一般说来，方位词 的词语属于这一类。如： 面子 面儿 扇面儿 阳面儿 官面儿 白面儿 北面 南面 上面 下面 前面 后面 外面 里面 左面 右面 西面 东面 总之，本文已经选择 259 个含―面‖的词语来分析其结构特点。得出的结 果很显明：偏正式的词语占优势，其次是动宾式，联合式占最小的比例。具 体的结果显示在下面的汉语含―面‖词语的结构统计表： 49 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 种类 动宾式 联合式 主谓式 偏正式 附加式 总共 数量 60 10 50 109 30 259 比例 23.8% 100% 表 3：汉语含“面”词语的结构统计表 2.3 在语用方面 2.1 带有“面”字的词语所反映的中国人认知 从思维方式的角度考察，可见带有―面‖字的词语具有强大的隐喻表达能 力。思维能力是全人类所具备的生理特征，语言正是各个民族语言积极运用 思维创造的结果，因此语言与思维存在着密切联系:语言是思维的外在表现， 语言的差异正是不同民族思维特性的体现，不同的思维习惯导致对事物的思 考方式也不尽相同，这也展示了不同的民族文化心理以及人类认知结构的差 异。―德国心理学家洪堡特曾经说过，一个民族的词汇和语法能够反映它的民 族心理，其中主要包括其民族思维习惯，它限制了生活的各个方面，所以一 个民族的语言体现着一个民族的思维方式。‖8 《汉语人体词汇研究》，冯凌宇，中国广播电视出版社， 年 50 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 中国和西方国家承袭了各自民族的传统习惯，并逐步形成了各具特点的 思维体系:中国人的思维习惯是注重整体综合与经验;而西方人偏重于事实性理 性和逻辑性思维，这种民族思维体现在语言差异的方方面面，也包括在人体 隐喻化当中,中国人思维模式的最大特点是具有整体性特征，讲究平衡对称。 因此，汉语在遣词造句时很注重句式的工整性，讲究对偶排比。结构工整语 义对应，不仅使词语更易于理解，还能让人体会到语言的美感。这种现象明 显体现在汉语中独一无二的各种成语。 中国人也将整体性的思维投射于人体本身，把人体视作一个整体，身体 的器官作为组成部分，将它们各个部分之间的密切联系用于隐喻表达，比 如:―愁眉苦脸‖，―耳提面命‖等。遵循对称性原则在―脸/面‖义类词汇中，像―面 红耳赤‖、―面慈心软‖、―面黄肌瘦‖、―死皮赖脸‖、―劈头盖脸‖等成语。 此外，中国古代天人合一的哲学思想和易经中的八卦理论也深刻体现了 中国人的整体性思维模式，这两种传统思想都认为自然现象和人体器官能够 对应，人体和大自然是统一的整体。天人合一是中国古代人最基本的思维方 式，孔子曾说:有人，天也;有天，亦天也，表达了天人本是合一的观念。这种 观念体现在―地面‖、―湖面‖、―水面‖、―海面‖等含―面‖词语。 51 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 中国著名的医学典籍黄帝内经中也反复强调了人是与天地相应，与四时 相副，人参天地的观点;易经中的八卦，将其理论与人体的器官对应起来，也 是天人合一思想的体现，而这种思维在西方英语国家中是不存在的。 2.2 带有“面”字的词语所反映的中国人交际文化 带有―面‖字的词语在汉民族交际文化具有重要的地位。跟其它国家一 样，中国人也长期在相同的文化背景下生活，逐渐形成共同的社会心理状态 或价值观倾向。很显然，中国人对―面子‖的概念特别注重。―面子‖简单来讲 就是一个人在他人心中形成的良好形象，是为了在社会交往中获得尊重实现 心理满足。虽然世界上各个民族人际间的交往都注重面子，但是对面子的理 解和重视程度却不尽相同。―面子‖对中国人而言意义重大，甚至可以说世界 上没有哪个民族像汉族这样看重―面子‖，它是中国人一种重要和典型的社会 心理现象，具有支配和调节中国人社会行为的社会功能―面子可以带给人们心 理满足与平衡，它体现了一个人的声望地位和在社会交往中受到的尊重‖。中 国人的―面子‖不仅关乎自身，也要兼顾他人，因此就有―爱面子‖、―争面子‖、 ―要面子‖、―给面子‖、―讲面子‖ 、―讲情面‖、―顾脸面‖、―保全面子‖、―挽回 面子‖等固定语;而在面子无法得到保全时就有 ―丢面子‖。同样在人际关系破 裂无法维系时就有―打破情面‖，等，这些用法都体现了面子在中国人日常交 52 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 往中的普遍性和重要性"与中国面子丰富的蕴含相比，西方国家关于面子的概 念和内涵要单调得多，由于价值观的不同，西方的面子观念虽然同样具有社 会交际功能，然而却不像东方文化那样具备如此广泛的寓意。 ―要面子‖、―死要面子‖这些词语在中国人的民族文化心理中，集体主义 意识决定了面子观念不仅仅关乎个人在社会群体中的地位，更主要的是维护 人与人之间的相互关系，它更强调人的社会性，体现人际关系的和谐，因此 中国人的面子不仅关乎自身，也关系到他人，所以，与西方面子观念相比， 汉族基于集体主义价值观的文化背景下，保全体面这一行为准则的深度和广 度要大得多，这也就是任何一个民族的面子文化都无法像汉族一样具有特定 的社会功能的原因"总的来说，人的―脸/面‖作为一种身份地位的象征，因此在 使用的过程中就可能会获得失去保留或者提升"中国人由于受集体主义价值观 的影响，人们希望在日常交际中与他人建立一种和谐的关系，因而更注重在 相互交往中为对方保留面子。 此外，在描述某个人在别人眼里的价值，中国的价值观念体现在―体面‖ 一词。首先，―体面‖可以被用来指一个人的体统或身份，如：―有失体面‖； 其次，―体面‖有光荣，光彩的意思，被用来描写某种行为的性质，如：―好吃 53 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 懒做是不体面的。‖；最后，―体面‖还指人的外表，意思是好看，美丽，如： ―他这个人长得很体面。‖ 2.