Luận Án Tiến Sĩ Về Từ Ngữ Chỉ Bộ Phận Cơ Thể Trong Tục Ngữ, Ca Dao Tiếng Hán Và Tiếng Việt

Tài liệu nghiên cứu Từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ ca dao tiếng hán và tiếng việt dưới góc nhìn ngôn ngữ, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Liêu Thị Thanh Nhàn
• Người hướng dẫn: PGS. Trương Thị Nhàn
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Từ Ngữ Chỉ Bộ Phận Cơ Thể Trong Tục Ngữ, Ca Dao Tiếng Hán Và Tiếng Việt Dưới Góc Nhìn Ngôn Ngữ Học Tri Nhận
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Từ Ngữ Chỉ Bộ Phận Cơ Thể Người

Nghiên cứu từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt là một lĩnh vực thú vị, kết hợp giữa ngôn ngữ học đối chiếu và văn hóa Hán Việt. Tục ngữ và ca dao là kho tàng kinh nghiệm sống, tư duy, tình cảm của con người. Mỗi quốc gia, mỗi nền văn hóa lại có những cách diễn đạt riêng, phản ánh đặc trưng văn hóa và lịch sử phát triển. Nghiên cứu này tập trung vào cách bộ phận cơ thể người được sử dụng trong tục ngữ để biểu đạt ý nghĩa sâu xa hơn, thông qua các cơ chế như ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm. Việc so sánh giữa tiếng Hán và tiếng Việt giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong cách hai nền văn hóa này tri nhận và diễn đạt thế giới.

1.1. Ý nghĩa biểu tượng của bộ phận cơ thể trong tục ngữ

Các bộ phận cơ thể người không chỉ mang ý nghĩa vật lý mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Ví dụ, 'đầu' có thể tượng trưng cho trí tuệ, 'tay' cho hành động, 'tim' cho tình cảm. Tục ngữ thường sử dụng những hình ảnh ẩn dụ này để truyền đạt những bài học, kinh nghiệm sống một cách ngắn gọn và dễ hiểu. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích những ý nghĩa biểu tượng này trong cả tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt.

1.2. Ngôn ngữ học tri nhận và vai trò của ẩn dụ hoán dụ

Ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN) đóng vai trò quan trọng trong việc giải thích cách con người hiểu và sử dụng ngôn ngữ. Hai cơ chế chính được sử dụng là ẩn dụ ý niệm (ADYN) và hoán dụ ý niệm (HDYN). ADYN giúp chúng ta hiểu một khái niệm trừu tượng thông qua một khái niệm cụ thể, ví dụ, hiểu 'tình yêu' thông qua 'ngọn lửa'. HDYN sử dụng một phần để đại diện cho toàn thể, ví dụ, 'bàn tay' để chỉ 'công việc'. Nghiên cứu này sẽ áp dụng NNHTN để phân tích cách ADYN và HDYN hoạt động trong tục ngữ liên quan đến bộ phận cơ thể.

II. Vấn Đề Thiếu Nghiên Cứu So Sánh Tục Ngữ Hán Việt Chi Tiết

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt riêng lẻ, nhưng số lượng nghiên cứu phân tích so sánh chi tiết về cách sử dụng từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể còn hạn chế. Điều này dẫn đến việc chưa khai thác hết những điểm tương đồng và khác biệt tinh tế trong tư duy và văn hóa của hai dân tộc. Nghiên cứu này nhằm giải quyết vấn đề này bằng cách cung cấp một cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về quan hệ Hán Việt thông qua lăng kính ngôn ngữ.

2.1. Hạn chế trong việc giải thích ý nghĩa văn hóa sâu xa

Nhiều nghiên cứu hiện tại tập trung vào việc dịch nghĩa tục ngữ mà chưa đi sâu vào giá trị văn hóa và triết lý nhân sinh ẩn chứa bên trong. Việc thiếu phân tích ngữ nghĩa và biểu đạt văn hóa khiến người đọc khó nắm bắt được toàn bộ ý nghĩa và thông điệp mà tục ngữ muốn truyền tải. Nghiên cứu này sẽ khắc phục hạn chế này bằng cách kết hợp phân tích ngôn ngữ với nghiên cứu văn hóa.

2.2. Khó khăn trong việc ứng dụng vào giảng dạy và dịch thuật

Việc thiếu nghiên cứu so sánh cũng gây khó khăn cho việc giảng dạy và dịch thuật tục ngữ. Người học và người dịch cần hiểu rõ ý nghĩa biểu tượng và ngữ cảnh văn hóa để có thể sử dụng và chuyển ngữ tục ngữ một cách chính xác và hiệu quả. Nghiên cứu này sẽ cung cấp những kiến thức và công cụ hữu ích cho việc giáo dục và dịch thuật liên quan đến tục ngữ Hán Việt.

III. Phương Pháp Phân Tích Ẩn Dụ Hoán Dụ Bộ Phận Cơ Thể Người

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích so sánh kết hợp với lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận để khám phá cách ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm được sử dụng trong tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt. Phương pháp này bao gồm việc xác định các miền ý niệm nguồn và đích, xây dựng mô hình ánh xạ, và phân tích ngữ cảnh tri nhận và văn hóa dân tộc. Mục tiêu là làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong cách hai nền văn hóa này tri nhận và diễn đạt thế giới thông qua từ vựng chỉ bộ phận cơ thể.

3.1. Xây dựng mô hình ánh xạ ẩn dụ và hoán dụ

Việc xây dựng mô hình ánh xạ là một bước quan trọng trong việc phân tích ẩn dụ và hoán dụ. Mô hình này giúp chúng ta hiểu rõ cách các thuộc tính của miền ý niệm nguồn được chuyển sang miền ý niệm đích. Ví dụ, trong câu 'mặt dày', thuộc tính 'dày' của 'mặt' (bộ phận cơ thể) được chuyển sang ý nghĩa 'trơ trẽn, không biết xấu hổ'. Nghiên cứu này sẽ xây dựng các mô hình ánh xạ chi tiết cho từng bộ phận cơ thể trong cả tiếng Hán và tiếng Việt.

3.2. Phân tích ngữ cảnh tri nhận và yếu tố văn hóa

Ngữ cảnh tri nhận và yếu tố văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc giải thích ý nghĩa của tục ngữ. Một câu tục ngữ có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh và văn hóa sử dụng. Ví dụ, một câu tục ngữ liên quan đến 'mắt' có thể mang ý nghĩa khác nhau trong văn hóa phương Đông và phương Tây. Nghiên cứu này sẽ xem xét kỹ lưỡng ngữ cảnh và văn hóa để giải thích chính xác ý nghĩa của tục ngữ.

IV. Ứng Dụng So Sánh Ẩn Dụ Tim Trong Tục Ngữ Hán Việt

Một ví dụ điển hình cho việc so sánh văn hóa thông qua ngôn ngữ là phân tích ẩn dụ liên quan đến 'tim' trong tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt. 'Tim' thường được coi là trung tâm của cảm xúc, tình cảm, và ý chí. Tuy nhiên, cách 'tim' được sử dụng trong tục ngữ có thể khác nhau, phản ánh những khác biệt trong tâm lý học văn hóa và quan niệm về cơ thể của hai dân tộc.

4.1. Tim là trung tâm tình cảm Điểm tương đồng văn hóa

Cả trong văn hóa Hán và văn hóa Việt, 'tim' đều được coi là trung tâm của tình cảm, đặc biệt là tình yêu và lòng trung thành. Các thành ngữ như 'tận đáy lòng', 'một lòng một dạ' đều thể hiện điều này. Tuy nhiên, cách diễn đạt cụ thể có thể khác nhau, ví dụ, tục ngữ tiếng Hán có thể sử dụng những hình ảnh ẩn dụ khác so với tục ngữ tiếng Việt để diễn tả cùng một ý nghĩa.

4.2. Sự khác biệt trong biểu đạt sự dũng cảm và ý chí

Mặc dù 'tim' đều liên quan đến ý chí, nhưng cách hai nền văn hóa biểu đạt sự dũng cảm và quyết tâm có thể khác nhau. Tục ngữ tiếng Hán có thể tập trung vào sự kiên định và bền bỉ, trong khi tục ngữ tiếng Việt có thể nhấn mạnh sự gan dạ và liều lĩnh. Việc phân tích những khác biệt này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc.

V. Kết Luận Giá Trị Nghiên Cứu và Hướng Phát Triển Tương Lai

Nghiên cứu về từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể trong tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt không chỉ có giá trị về mặt ngôn ngữ học mà còn đóng góp vào việc hiểu sâu sắc hơn về văn hóa và tư duy của hai dân tộc. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực, từ giáo dục và dịch thuật đến nghiên cứu văn hóa và giao lưu quốc tế. Hướng phát triển tương lai có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các thể loại văn học dân gian khác và các ngôn ngữ khác trong khu vực.

5.1. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống

Nghiên cứu này góp phần vào việc bảo tồn văn hóa và phát huy văn hóa bằng cách làm nổi bật những giá trị truyền thống được thể hiện trong tục ngữ. Việc hiểu rõ ý nghĩa văn hóa của tục ngữ giúp chúng ta trân trọng và gìn giữ những tinh hoa văn hóa của dân tộc.

5.2. Thúc đẩy giao lưu và hội nhập văn hóa quốc tế

Hiểu biết về văn hóa của các quốc gia khác là yếu tố quan trọng trong giao lưu văn hóa và hội nhập quốc tế. Nghiên cứu này cung cấp những kiến thức hữu ích cho việc giao tiếp và hợp tác với người Hán, giúp xây dựng mối quan hệ tốt đẹp và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 của luận án trình bày tổng quan vấn đề nghiên cứu về ADYN, HDYN “BPCTN” trên thế giới và ở Việt Nam; cơ sở lý thuyết của đề tài, bao gồm: khái niệm cơ thể người, tính nghiệm thân, phạm trù và phạm trù hóa; khái niệm, đặc điểm, cấu trúc và cách phân loại của ADYN, HDYN; NNHTN về BPCTN; ngữ cảnh tri nhận; đặc trưng văn hóa dân tộc liên quan đến từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Việt. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ẩn dụ tri nhận về BPCTN Ở nước ngoài, ẩn dụ đã trở thành một khu vực khảo sát chính của ngữ nghĩa học tri nhận. Trên tất cả, ẩn dụ là một cơ chế hạng nhất dành cho việc nhìn một sự vật này thông qua từ ngữ chỉ sự vật khác.

Vào những năm 1980 đã có một sự quan tâm nghiên cứu rộng rãi về ẩn dụ, nhưng lực đẩy chủ yếu của sự quan tâm này lại đến từ George Lakoff và Mark Johnson với “Metaphors We Live by” (Chúng ta sống cùng các ẩn dụ) (1980) [29], một ấn phẩm nền tảng trong ngữ nghĩa học tri nhận. Nó được xem như là sự mở đường cho một thế hệ các nhà ngôn ngữ học mới. Trong tác phẩm của mình, hai tác giả đã đưa ra quan niệm mới về bản chất và chức năng của NNHTN nói chung và ẩn dụ tri nhận nói riêng là nghiên cứu cách con người nhìn và nhận biết thế giới qua lăng kính ngôn ngữ và văn hóa dân tộc. Điều này đã tạo tiền đề cho NNHTN có những bước phát triển mới về lượng và chất.

Lakoff xuất bản cuốn “Women, Fire and Dangerous Things” (Đàn bà, lửa và những thứ nguy hiểm) [30]. Đây là cuốn sách mà tác giả đã nói đến tầm quan trọng của sự phạm trù hóa trong thế giới khách quan của con người. Tác giả đã chỉ ra rằng nếu không có năng lực phạm trù hóa, chúng ta chẳng thể hoạt động được gì cả, trong thế giới vật chất cũng như trong đời sống xã hội và trí óc của chúng ta. Johnson tiếp tục xuất bản cuốn “Philosophy in Flesh – The Embodied Mind and its Challenge to Western Thought” (Trải nghiệm triết học 10 – tư duy nghiệm thân và thách thức đối với tư tưởng phương Tây) [32].

Cuốn sách này đã trình bày một cách hệ thống về nền tảng triết học của NNHTN, đó chính là “triết học trải nghiệm”. Cơ sở lý thuyết về NNHTN đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước vận dụng vào việc phân tích tiếng mẹ đẻ hoặc đối chiếu giữa ngôn ngữ mẹ đẻ và một ngôn ngữ khác. Trong đó, các công trình, bài viết liên quan đến ADYN về từ ngữ chỉ BPCTN chiếm số lượng đáng kể. Hướng vận dụng lí thuyết NNHTN trong việc phân tích ADYN và HDYN từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng mẹ đẻ có các bài viết và công trình sau: Bài viết “A Cognitive Approach to Metaphor and Metonymy Related to the Human Body” (Một cách tiếp cận tri nhận đến ẩn dụ và hoán dụ có liên quan đến cơ thể người) của Wei (2010) [48] đã tổng kết lại hai mô hình ánh xạ ADYN và HDYN.

Trong đó, tác giả đã chỉ ra được sự ánh xạ từ miền con người sang miền không phải là con người, ví dụ: He lives in the head of the river (Anh ấy sống ở đầu sông). Đây là kiểu ánh xạ dựa vào vị trí. Tác giả còn chỉ ra hai sơ đồ hình ảnh của ADYN BPCTN, như con người liên quan đến sơ đồ hình ảnh UP- DOWN (LÊN – XUỐNG), ví dụ: My heart sank (Trái tim tôi đã chìm/ Tôi đã buồn.)-> VUI LÀ HƯỚNG LÊN và KHÔNG VUI LÀ HƯỚNG XUỐNG, He came down with the flu (Anh ấy đã xuống dốc do bệnh cúm) -> MẠNH KHỎE LÀ HƯỚNG LÊN và ỐM YẾU LÀ HƯỚNG XUỐNG; con người liên quan đến sơ đồ hình ảnh PATH (LỐI/ NGUỒN LỐI ĐÍCH), ví dụ: I ran my eyes over those pictures (Tôi đã đưa mắt tôi đến những bức tranh đằng kia). Bài viết còn phân tích HDYN BPCTN như bộ phận – toàn thể, ví dụ: We need some new blood in the organization (Chúng tôi cần vài dòng máu mới trong tổ chức/ Chúng tôi cần vài người mới trong tổ chức), bộ phận - bộ phận, ví dụ: She likes reading Shakespeare (Cô ấy thích đọc Shakespeare ).

Tác giả này cũng nhấn mạnh đến điểm giống và điểm khác nhau giữa ADYN và HDYN. Bằng cách phân loại và phân tích các biểu thức ẩn dụ, hoán dụ tác giả có thể kết luận rằng các phạm trù là các hệ thống và kết nối tự nhiên với nhận thức của con người và tính nghiệm thân đối với thế giới bên ngoài. Đây là công trình đã vận dụng thành công lý thuyết NNHTN để chỉ ra hai mô hình tri nhận ẩn dụ và hai sơ đồ hình ảnh từ miền nguồn là từ ngữ chỉ BPCTN. Nguồn ngữ liệu của công trình là các câu được dẫn ra từ các cuốn từ điển như Oxford Advanced Learner’s Dictionaries of 11 Current English và Longman English Dictionaries online.

Công trình này đã định hướng cho chúng tôi có ý tưởng nghiên cứu về sơ đồ hình ảnh "BPCTN" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Với bài nghiên cứu “Idiom of body parts in English – A cognitive perspective (Thành ngữ BPCTN trong tiếng Anh – Một quan điểm tri nhận)”, Takács (2014) [45] đã phân tích hai cơ chế tri nhận ADYN và HDYN trong thành ngữ có từ ngữ chỉ BPCTN tiếng Anh và đưa ra một số giải pháp trong việc ứng dụng thành ngữ loại này vào việc dạy dịch. Trong công trình “From human body parts to the embodiment of spatial conceptualization in English idioms” (Từ BPCTN đến thuyết nghiệm thân của tri nhận không gian trong thành ngữ tiếng Anh), Manerko (2014) [34] đã chỉ ra rằng ngôn ngữ được kết nối chặt chẽ với quá trình tri nhận. Tri nhận không gian đã đóng vai trò quan trọng trong mã hóa kiến thức của con người về không gian, suy nghĩ và cách xử lý ngôn ngữ của con người.

Những kiến thức này đòi hỏi kinh nghiệm tâm lý và kinh nghiệm xã hội của chúng ta. Hướng vận dụng lí thuyết NNHTN trong việc so sánh đối chiếu ngôn ngữ mẹ đẻ và một ngôn ngữ khác có các bài viết và công trình sau: Công trình “Czech and English Idioms of Body Parts: A view from cognitive semantics” (BPCTN trong thành ngữ tiếng Séc và tiếng Anh) của tác giả Bislková (2000) [24] là công trình nghiên cứu theo hướng đối chiếu hai ngôn ngữ. Bislková đã phân tích và tìm ra sự tương đồng, dị biệt của hai cơ chế tri nhận (ADYN và HDYN) trong thành ngữ có từ ngữ chỉ BPCTN của tiếng Séc và tiếng Anh. Tác giả này cũng đã cho biết, hai cơ chế tri nhận (ADYN và HDYN) và cách thức biểu đạt của người nói trong hoàn cảnh cụ thể rất có khả năng kết hợp với nhau để giúp người nói phán đoán được ý nghĩa thành ngữ trong việc biểu đạt.

Theo hướng nghiên cứu này còn có bài “Cognitive Analysis of Chinese- English Metaphors of Animal and Human Body Part Words” (Phân tích tri nhận của ẩn dụ từ chỉ động vật và BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh ) của Song (2009) [41]. Tác giả đã tìm ra điểm giống nhau trong cấu trúc và và nghĩa ẩn dụ của BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh như: “horse back (mǎ bēi)”(lưng ngựa),“horse-faced (mǎ liǎn)”(mặt ngựa), “horse hair (mǎ zōng)”(bờm ngựa), “cat’s eye (māo yǎn)”(mắt mèo), “sheep skin (yáng pí)”(da cừu). 12 Các nghiên cứu về đối tượng này cũng đã mở rộng trong mối quan hệ với văn hóa. Công trình “Culture, Body, and Language: Conceptualizations of Internal Body Organs across Cultures and Languages” (Văn hóa, cơ thể và ngôn ngữ: Tri nhận BPCTN qua văn hóa và ngôn ngữ ) của Yu Ning và cộng sự (2008) [50], “From Body to Meaning in Culture” (Từ cơ thể đến nghĩa trong văn hóa) của Yu Ning (2009) [51] và là hai công trình trình bày về mối quan hệ mật thiết giữa ADYN, cơ thể và văn hóa.

Chúng giống như quan hệ ba cạnh của một hình tam giác. Ẩn dụ ý niệm thường bắt nguồn từ kinh nghiệm cơ thể, mô hình văn hóa thường được cấu trúc bởi những ADYN. Một từ ngữ nào đó tác động lên một từ ngữ khác thì chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến từ ngữ thứ ba. Không có cơ thể sẽ không có thế giới quan.

Tuy nhiên ống kính của thế giới quan chính là “màu sắc văn hóa”và “khung ẩn dụ”. Nó được xuyên qua như “thấu kính” để chúng ta tri nhận thế giới.