Luận Án Tiến Sĩ Về Từ Ngữ Chỉ Bộ Phận Cơ Thể Trong Tục Ngữ, Ca Dao Tiếng Hán Và Tiếng Việt

Tài liệu nghiên cứu Từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ ca dao tiếng hán và tiếng việt dưới góc nhìn ngôn ngữ, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Liêu Thị Thanh Nhàn
• Người hướng dẫn: PGS. Trương Thị Nhàn
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Từ Ngữ Chỉ Bộ Phận Cơ Thể Trong Tục Ngữ, Ca Dao Tiếng Hán Và Tiếng Việt Dưới Góc Nhìn Ngôn Ngữ Học Tri Nhận
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC MÔ HÌNH
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Ngữ liệu nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Về thực tiễn
• Cấu trúc luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ẩn dụ tri nhận về BPCTN
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến hoán dụ ý niệm về từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 1.2. Cơ sở lí thuyết cho việc nghiên cứu
• 1.2.1. Khái niệm cơ thể người
• 1.2.2. Khái quát về nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 1.2.3. Khái quát về tục ngữ, ca dao của tiếng Hán và tiếng Việt
• 1.2.4. Tính nghiệm thân (embodiment)
• 1.2.5. Ẩn dụ ý niệm (cognitive metaphor)
• 1.2.6. Hoán dụ ý niệm (conceptual metonymy)
• 1.2.7. Sơ đồ tâm lan tỏa
• 1.2.8. Ngôn ngữ học tri nhận và cơ thể con người
• 1.2.9. Ngữ cảnh tri nhận
• 1.2.10. Văn hóa dân tộc liên quan đến từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người
• 2. Chương 2: ẨN DỤ Ý NIỆM VÀ HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TRONG TỤC NGỮ VÀ CA DAO TIẾNG HÁN
• 2.1. Sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.1.1. Nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.1.2. Nhóm từ ngữ kết hợp với danh từ chỉ bộ phận cơ thể người trong việc tạo nên ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm
• 2.1.3. Mô hình tổng quát về sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích
• 2.2. Thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.2.1. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 2.2.2. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán
• 3. Chương 3: ẨN DỤ Ý NIỆM VÀ HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN "BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI" TRONG TỤC NGỮ VÀ CA DAO TIẾNG VIỆT
• 3.1. Sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.1.1. Nhóm từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.1.2. Nhóm từ ngữ kết hợp với các danh từ chỉ bộ phận cơ thể người trong việc tạo nên ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm
• 3.1.3. Mô hình tổng quát về sự chọn lọc và phân bố các thuộc tính bộ phận cơ thể người điển dạng trong hai miền ý niệm nguồn và đích trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.2. Thiết lập sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm miền “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.2.1. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của ẩn dụ ý niệm “bộ phận cơ thể người” trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 3.2.2. Sự ánh xạ của mô hình tri nhận của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người "trong tục ngữ, ca dao tiếng Việt
• 4. Chương 4: NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG VÀ DỊ BIỆT CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM, HOÁN DỤ Ý NIỆM MIỀN “ BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI” TRONG TỤC NGỮ, CA DAO TIẾNG HÁN VÀ TIẾNG VIỆT
• 4.1. Những điểm tương đồng và dị biệt của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.1.1. Những điểm tương đồng của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.1.2. Những điểm dị biệt của ẩn dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2. Những điểm tương đồng và dị biệt của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2.1. Những điểm tương đồng của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• 4.2.2. Những điểm dị biệt của hoán dụ ý niệm "bộ phận cơ thể người" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TỪ ĐIỂN TRA CỨU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Từ Ngữ Chỉ Bộ Phận Cơ Thể Người

Nghiên cứu từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt là một lĩnh vực thú vị, kết hợp giữa ngôn ngữ học đối chiếu và văn hóa Hán Việt. Tục ngữ và ca dao là kho tàng kinh nghiệm sống, tư duy, tình cảm của con người. Mỗi quốc gia, mỗi nền văn hóa lại có những cách diễn đạt riêng, phản ánh đặc trưng văn hóa và lịch sử phát triển. Nghiên cứu này tập trung vào cách bộ phận cơ thể người được sử dụng trong tục ngữ để biểu đạt ý nghĩa sâu xa hơn, thông qua các cơ chế như ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm. Việc so sánh giữa tiếng Hán và tiếng Việt giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt trong cách hai nền văn hóa này tri nhận và diễn đạt thế giới.

1.1. Ý nghĩa biểu tượng của bộ phận cơ thể trong tục ngữ

Các bộ phận cơ thể người không chỉ mang ý nghĩa vật lý mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Ví dụ, 'đầu' có thể tượng trưng cho trí tuệ, 'tay' cho hành động, 'tim' cho tình cảm. Tục ngữ thường sử dụng những hình ảnh ẩn dụ này để truyền đạt những bài học, kinh nghiệm sống một cách ngắn gọn và dễ hiểu. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích những ý nghĩa biểu tượng này trong cả tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt.

1.2. Ngôn ngữ học tri nhận và vai trò của ẩn dụ hoán dụ

Ngôn ngữ học tri nhận (NNHTN) đóng vai trò quan trọng trong việc giải thích cách con người hiểu và sử dụng ngôn ngữ. Hai cơ chế chính được sử dụng là ẩn dụ ý niệm (ADYN) và hoán dụ ý niệm (HDYN). ADYN giúp chúng ta hiểu một khái niệm trừu tượng thông qua một khái niệm cụ thể, ví dụ, hiểu 'tình yêu' thông qua 'ngọn lửa'. HDYN sử dụng một phần để đại diện cho toàn thể, ví dụ, 'bàn tay' để chỉ 'công việc'. Nghiên cứu này sẽ áp dụng NNHTN để phân tích cách ADYN và HDYN hoạt động trong tục ngữ liên quan đến bộ phận cơ thể.

II. Vấn Đề Thiếu Nghiên Cứu So Sánh Tục Ngữ Hán Việt Chi Tiết

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt riêng lẻ, nhưng số lượng nghiên cứu phân tích so sánh chi tiết về cách sử dụng từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể còn hạn chế. Điều này dẫn đến việc chưa khai thác hết những điểm tương đồng và khác biệt tinh tế trong tư duy và văn hóa của hai dân tộc. Nghiên cứu này nhằm giải quyết vấn đề này bằng cách cung cấp một cái nhìn sâu sắc và toàn diện hơn về quan hệ Hán Việt thông qua lăng kính ngôn ngữ.

2.1. Hạn chế trong việc giải thích ý nghĩa văn hóa sâu xa

Nhiều nghiên cứu hiện tại tập trung vào việc dịch nghĩa tục ngữ mà chưa đi sâu vào giá trị văn hóa và triết lý nhân sinh ẩn chứa bên trong. Việc thiếu phân tích ngữ nghĩa và biểu đạt văn hóa khiến người đọc khó nắm bắt được toàn bộ ý nghĩa và thông điệp mà tục ngữ muốn truyền tải. Nghiên cứu này sẽ khắc phục hạn chế này bằng cách kết hợp phân tích ngôn ngữ với nghiên cứu văn hóa.

2.2. Khó khăn trong việc ứng dụng vào giảng dạy và dịch thuật

Việc thiếu nghiên cứu so sánh cũng gây khó khăn cho việc giảng dạy và dịch thuật tục ngữ. Người học và người dịch cần hiểu rõ ý nghĩa biểu tượng và ngữ cảnh văn hóa để có thể sử dụng và chuyển ngữ tục ngữ một cách chính xác và hiệu quả. Nghiên cứu này sẽ cung cấp những kiến thức và công cụ hữu ích cho việc giáo dục và dịch thuật liên quan đến tục ngữ Hán Việt.

III. Phương Pháp Phân Tích Ẩn Dụ Hoán Dụ Bộ Phận Cơ Thể Người

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp phân tích so sánh kết hợp với lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận để khám phá cách ẩn dụ ý niệm và hoán dụ ý niệm được sử dụng trong tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt. Phương pháp này bao gồm việc xác định các miền ý niệm nguồn và đích, xây dựng mô hình ánh xạ, và phân tích ngữ cảnh tri nhận và văn hóa dân tộc. Mục tiêu là làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong cách hai nền văn hóa này tri nhận và diễn đạt thế giới thông qua từ vựng chỉ bộ phận cơ thể.

3.1. Xây dựng mô hình ánh xạ ẩn dụ và hoán dụ

Việc xây dựng mô hình ánh xạ là một bước quan trọng trong việc phân tích ẩn dụ và hoán dụ. Mô hình này giúp chúng ta hiểu rõ cách các thuộc tính của miền ý niệm nguồn được chuyển sang miền ý niệm đích. Ví dụ, trong câu 'mặt dày', thuộc tính 'dày' của 'mặt' (bộ phận cơ thể) được chuyển sang ý nghĩa 'trơ trẽn, không biết xấu hổ'. Nghiên cứu này sẽ xây dựng các mô hình ánh xạ chi tiết cho từng bộ phận cơ thể trong cả tiếng Hán và tiếng Việt.

3.2. Phân tích ngữ cảnh tri nhận và yếu tố văn hóa

Ngữ cảnh tri nhận và yếu tố văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc giải thích ý nghĩa của tục ngữ. Một câu tục ngữ có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh và văn hóa sử dụng. Ví dụ, một câu tục ngữ liên quan đến 'mắt' có thể mang ý nghĩa khác nhau trong văn hóa phương Đông và phương Tây. Nghiên cứu này sẽ xem xét kỹ lưỡng ngữ cảnh và văn hóa để giải thích chính xác ý nghĩa của tục ngữ.

IV. Ứng Dụng So Sánh Ẩn Dụ Tim Trong Tục Ngữ Hán Việt

Một ví dụ điển hình cho việc so sánh văn hóa thông qua ngôn ngữ là phân tích ẩn dụ liên quan đến 'tim' trong tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt. 'Tim' thường được coi là trung tâm của cảm xúc, tình cảm, và ý chí. Tuy nhiên, cách 'tim' được sử dụng trong tục ngữ có thể khác nhau, phản ánh những khác biệt trong tâm lý học văn hóa và quan niệm về cơ thể của hai dân tộc.

4.1. Tim là trung tâm tình cảm Điểm tương đồng văn hóa

Cả trong văn hóa Hán và văn hóa Việt, 'tim' đều được coi là trung tâm của tình cảm, đặc biệt là tình yêu và lòng trung thành. Các thành ngữ như 'tận đáy lòng', 'một lòng một dạ' đều thể hiện điều này. Tuy nhiên, cách diễn đạt cụ thể có thể khác nhau, ví dụ, tục ngữ tiếng Hán có thể sử dụng những hình ảnh ẩn dụ khác so với tục ngữ tiếng Việt để diễn tả cùng một ý nghĩa.

4.2. Sự khác biệt trong biểu đạt sự dũng cảm và ý chí

Mặc dù 'tim' đều liên quan đến ý chí, nhưng cách hai nền văn hóa biểu đạt sự dũng cảm và quyết tâm có thể khác nhau. Tục ngữ tiếng Hán có thể tập trung vào sự kiên định và bền bỉ, trong khi tục ngữ tiếng Việt có thể nhấn mạnh sự gan dạ và liều lĩnh. Việc phân tích những khác biệt này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc.

V. Kết Luận Giá Trị Nghiên Cứu và Hướng Phát Triển Tương Lai

Nghiên cứu về từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể trong tục ngữ tiếng Hán và tục ngữ tiếng Việt không chỉ có giá trị về mặt ngôn ngữ học mà còn đóng góp vào việc hiểu sâu sắc hơn về văn hóa và tư duy của hai dân tộc. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực, từ giáo dục và dịch thuật đến nghiên cứu văn hóa và giao lưu quốc tế. Hướng phát triển tương lai có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các thể loại văn học dân gian khác và các ngôn ngữ khác trong khu vực.

5.1. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống

Nghiên cứu này góp phần vào việc bảo tồn văn hóa và phát huy văn hóa bằng cách làm nổi bật những giá trị truyền thống được thể hiện trong tục ngữ. Việc hiểu rõ ý nghĩa văn hóa của tục ngữ giúp chúng ta trân trọng và gìn giữ những tinh hoa văn hóa của dân tộc.

5.2. Thúc đẩy giao lưu và hội nhập văn hóa quốc tế

Hiểu biết về văn hóa của các quốc gia khác là yếu tố quan trọng trong giao lưu văn hóa và hội nhập quốc tế. Nghiên cứu này cung cấp những kiến thức hữu ích cho việc giao tiếp và hợp tác với người Hán, giúp xây dựng mối quan hệ tốt đẹp và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và trải nghiệm thể chất của con người đã đánh dấu bước chuyển mình mang tính thời đại từ ngôn ngữ học cấu trúc thuần túy sang Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics). Luận án tiến sĩ ngôn ngữ học của nghiên cứu sinh Liêu Thị Thanh Nhàn với đề tài "Từ ngữ chỉ bộ phận cơ thể người trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt dưới góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận" (Chuyên ngành: Ngôn ngữ học, Mã số: 62220240, Đại học Huế - Trường Đại học Khoa học) là một công trình tiên phong tiếp cận kho tàng văn hóa dân gian phương Đông thông qua lăng kính của Khoa học tri nhận thế hệ thứ hai (Second-generation cognitive science).

Trong lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ, bộ phận cơ thể người (BPCTN) là ngọn nguồn tiên khởi để con người ý niệm hóa thế giới khách quan. Tuy nhiên, phần lớn các công trình trước đây chỉ dừng lại ở việc miêu tả ngữ nghĩa học so sánh bề mặt hoặc khảo sát thành ngữ đơn lẻ giữa các ngôn ngữ Tây phương (Bislková, 2000; Takács, 2014). Một khoảng trống nghiên cứu sâu sắc (research gap) tồn tại là sự thiếu vắng các công trình mô hình hóa toàn diện hệ thống Ánh xạ Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor - ADYN) và Hoán dụ ý niệm (Conceptual Metonymy - HDYN) trên ngữ liệu văn học dân gian truyền khẩu (tục ngữ, ca dao) của hai dân tộc có bề dày giao lưu văn hóa đặc thù là Việt Nam và Trung Quốc.

Luận án xác lập 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Hệ thống danh từ chỉ BPCTN trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt được chọn lọc và phân bố như thế nào trong các miền ý niệm nguồn (source domain) và miền ý niệm đích (target domain)?
2. RQ2: Các mô hình ánh xạ tri nhận, sơ đồ hình ảnh (image schema) và sơ đồ tâm lan tỏa (radial category network) của các biểu thức ẩn dụ và hoán dụ BPCTN trong hai ngôn ngữ vận hành theo những cơ chế nào?
3. RQ3: Những điểm tương đồng và dị biệt trong các mô hình tri nhận BPCTN giữa tiếng Hán và tiếng Việt phản ánh những đặc trưng gì về tính phổ quát nghiệm thân và căn tính văn hóa dân tộc?

Đồng thời, ba giả thuyết nghiên cứu được kiểm chứng chặt chẽ:

• H1: Bản chất của quá trình tri nhận BPCTN trong hai ngôn ngữ đều bắt nguồn từ tính nghiệm thân (embodiment), tạo nên sự đồng quy về các sơ đồ hình ảnh và mô hình ý niệm phổ quát.
• H2: Sự dị biệt trong việc lựa chọn miền đích và cơ chế kích hoạt ý niệm bị chi phối sâu sắc bởi điều kiện tự nhiên, nhân sinh quan, cấu trúc xã hội và tư duy triết học đặc thù của từng dân tộc.
• H3: Ẩn dụ và hoán dụ không chỉ là phương thức tu từ học thi ca mà là công cụ tư duy bản chất, cấu trúc hóa trải nghiệm văn hóa dân gian.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng vững chắc trên nền tảng Thuyết Nghiệm thân và Ẩn dụ ý niệm của George Lakoff & Mark Johnson (1980, 1999), Thuyết Phân loại Hoán dụ ý niệm của Günter Radden & Zoltán Kövecses (1999), Thuyết Điển mẫu (Prototype Theory) của Eleanor Rosch (1976), và mô hình tương tác Văn hóa - Thân thể - Ngôn ngữ của Yu Ning (2008, 2009). Luận án khảo sát quy mô dữ liệu đồ sộ gồm 952 đơn vị tục ngữ, ca dao tiếng Hán và 652 đơn vị tục ngữ, ca dao tiếng Việt, phân tích chi tiết 56 danh từ BPCTN tiếng Hán và 53 danh từ BPCTN tiếng Việt. Tác động mang tính đột phá của công trình là cung cấp một bản đồ tri nhận đối chiếu định lượng và định tính chuẩn xác đầu tiên về hệ thuật ngữ BPCTN trong văn hóa dân gian Hán - Việt.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước cho thấy sự phân hóa rõ rệt giữa hai dòng khuynh hướng tiếp cận ẩn dụ và hoán dụ. Ở giai đoạn tiền tri nhận (pre-cognitive linguistics), ẩn dụ và hoán dụ bị quy giản thành các biện pháp tu từ trang trí văn phong, tách rời khỏi tư duy và sinh lý học con người. Bước ngoặt xuất hiện khi George Lakoff và Mark Johnson (1980) công bố tác phẩm kinh điển "Metaphors We Live By", khẳng định: "Ẩn dụ là một công cụ tri nhận, nghĩa là nó không chỉ là một phương cách biểu thị các tư tưởng bằng ngôn ngữ mà còn là một phương cách để tư duy về các sự vật; rằng hệ thống ý niệm đời thường của chúng ta, mà trong khuôn khổ của nó chúng ta suy nghĩ và hành động, về bản chất là ẩn dụ". Tiếp đó, công trình "Philosophy in the Flesh" (Lakoff & Johnson, 1999) đã đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện thực trải nghiệm (experiential realism), xác lập luận điểm trung tâm: tâm trí người mang tính nghiệm thân sâu sắc, tư duy trừu tượng được phóng chiếu từ các trải nghiệm vận động - cảm giác của cơ thể.

Trong dòng chảy nghiên cứu quốc tế về từ ngữ BPCTN:

• Wei (2010) khảo sát ẩn dụ và hoán dụ cơ thể trong tiếng Anh, định hình các sơ đồ hình ảnh căn bản như UP-DOWN ("My heart sank") và PATH ("I ran my eyes over those pictures").
• Bislková (2000) tiến hành đối chiếu thành ngữ BPCTN giữa tiếng Séc và tiếng Anh dưới góc độ ngữ nghĩa học tri nhận, làm nổi bật vai trò của ngữ cảnh trong việc kích hoạt ý nghĩa thành ngữ.
• Manerko (2014) và Takács (2014) nghiên cứu sự nghiệm thân của tri nhận không gian và ứng dụng thành ngữ cơ thể vào dịch thuật học.
• Yu Ning (2008, 2009) mở rộng nghiên cứu sang mối quan hệ tam giác "Văn hóa - Thân thể - Ngôn ngữ", chứng minh rằng văn hóa hoạt động như một thấu kính khúc xạ các trải nghiệm nghiệm thân thành các khung ẩn dụ đặc thù.

Tại Trung Quốc, các tác giả như Trương Kiến Lý (2005) khi nghiên cứu mạng lưới đa nghĩa của từ "心 (tâm/tim)", Hứa Dĩnh Hân (2007) khảo sát từ "口 (khẩu/miệng)", hay Lưu Mạn (2011) đối chiếu HEAD - HEART trong tiếng Anh và tiếng Hán đã cung cấp nhiều luận cứ giá trị về cơ chế ánh xạ ngữ nghĩa. Tại Việt Nam, các tác giả như Nguyễn Ngọc Vũ (2008), Hai Tran Ngoc (2010), Trịnh Thị Thanh Huệ (2012), Trần Trung Hiếu (2012), và Nguyễn Thị Hiền (2017) đã tiếp cận BPCTN qua thành ngữ hoặc cụm từ tự do.

Tuy nhiên, cuộc tranh luận học thuật (scholarly debate) vẫn chưa ngã ngũ ở hai điểm mấu chốt:

1. Mức độ chi phối của tính phổ quát sinh học so với tính biến dị văn hóa: Trường phái duy nghiệm thân thuần túy có xu hướng tuyệt đối hóa các sơ đồ hình ảnh chung của loài người, trong khi trường phái nhân học ngôn ngữ lại nhấn mạnh tính dị biệt văn hóa.
2. Khoảng trống về loại thể văn bản: Các công trình đi trước chủ yếu phân tích các ngữ cố định tách rời ngữ cảnh hoặc thành ngữ văn tự. Rất ít nghiên cứu khảo sát tục ngữ và ca dao – nơi tích hợp mật thiết giữa tri nhận kinh nghiệm lao động và tâm thức dân gian.

Luận án của Liêu Thị Thanh Nhàn định vị chính xác vào khoảng trống này. Khắc phục hạn chế của Trịnh Thị Thanh Huệ (2012) (chỉ dừng ở liệt kê sự tương đồng bề mặt về vị trí, hình dáng) và Nguyễn Thị Hiền (2017) (chưa đối chiếu đa ngữ hệ), luận án thiết lập hệ thống ánh xạ tri nhận tường minh, dựng sơ đồ tâm lan tỏa của các từ ngữ then chốt và đối chiếu song song hai hệ thống văn hóa Hán - Việt trên quy mô ngữ liệu folklore lớn.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án có những đóng góp đột phá trong việc làm giàu và mở rộng lý thuyết Ngôn ngữ học tri nhận, cụ thể:

• Kiểm chứng và mở rộng Thuyết Nghiệm thân (Embodiment Theory): Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm phong phú từ hai ngôn ngữ phương Đông để củng cố luận điểm của Lakoff & Johnson (1999): "Ý niệm của con người không phải chỉ là một phản ánh của thực tại bên ngoài mà chúng còn được tạo thành hình dạng quan trọng bởi cơ thể và bộ não của chúng ta, đặc biệt là bởi hệ thống thần kinh của chúng ta". Luận án chứng minh rằng các cơ quan sinh học bên trong (tim, gan, ruột, mật, phổi) và bên ngoài (đầu, mắt, tay, chân, mặt, miệng) đều được phóng chiếu có hệ thống thành các công cụ tư duy trừu tượng.
• Xây dựng mô hình tương tác Ẩn - Hoán dụ phức hợp (Metaphtonymy): Không nhìn nhận ẩn dụ và hoán dụ như hai địa hạt phân mảnh, luận án chứng minh cơ chế tương tác đa tầng giữa chúng: hoán dụ thường đóng vai trò là điểm kích hoạt (trigger) hoặc cơ sở nền tảng để tạo sinh các bước nhảy ẩn dụ xuyên miền.
• Hệ thống hóa Sơ đồ tâm lan tỏa (Radial Category Network): Kế thừa quan điểm của George Lakoff (1987) và Evans & Green (2006), luận án đã mô hình hóa cấu trúc đa nghĩa của các thực thể tri nhận trung tâm như "心 (tim)", "Tay", "Lòng", "Dạ", "Bụng" thành các mạng lưới tỏa tròn từ nghĩa gốc điển mẫu (prototype) đến các nghĩa phái sinh trừu tượng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp chặt chẽ giữa ba trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (CMT): Phân tích các mô hình ánh xạ cấu trúc (structural), định hướng (orientational) và bản thể (ontological - đặc biệt là ẩn dụ vật chứa Container Schema).
2. Lý thuyết Hoán dụ ý niệm đa quan hệ: Ứng dụng mô hình của Radden & Kövecses (1999) bao gồm hai trục chính: Hoán dụ giữa Bộ phận và Toàn thể (Sự vật - Bộ phận, Đại lượng, Cấu thành, Sự kiện, Phạm trù - Đặc trưng) và Hoán dụ giữa các bộ phận trong một chỉnh thể (Hành vi, Tri cảm, Nhân quả, Sản xuất, Khống chế, Sở thuộc, Chứa đựng, Địa điểm).
3. Thuyết Điển mẫu và Triết học Ngữ cảnh: Kết hợp thuyết tương tự gia tộc (Wittgenstein, 1953), thuyết điển mẫu (Rosch, 1976) và lý thuyết về Ngữ cảnh tri nhận (Cognitive Context) để phân tích sự xung đột ngữ nghĩa nội tại (Semantic Clash) giữa Tiêu điểm (Focus) và Khung (Frame) theo mô hình của Max Black (1962).

Điều kiện biên (Boundary Conditions) được xác lập rõ: Khung phân tích tập trung khảo sát các danh từ chỉ BPCTN có tần số xuất hiện cao, đóng vai trò nguyên tố ngữ nghĩa; các vị từ và tính từ đi kèm chỉ được khảo sát trong tư cách là yếu tố cấu tạo nên biểu thức ẩn dụ/hoán dụ; chỉ khảo sát ánh xạ xuôi từ miền nguồn "BPCTN" đến các miền đích khác trong tục ngữ và ca dao truyền thống.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án quán triệt lập trường nhận thức luận Hiện thực trải nghiệm (Experiential Realism Epistemology) của khoa học tri nhận. Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa phương pháp (Mixed-methods design), đan kết hữu cơ giữa miêu tả định tính chuyên sâu (phục hồi cấu trúc tri nhận chìm dưới văn bản) và thống kê định lượng nghiêm ngặt (đo lường tần suất xuất hiện, tỷ lệ phần trăm phân bố của các miền nguồn và miền đích).

Thiết kế đối chiếu hai chiều (Two-way contrastive design) cho phép nhận diện các chiều kích tương đồng mang tính phổ quát nhân loại cũng như các nét dị biệt mang tính văn hóa - dân tộc học.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được thực hiện qua 4 bước chuẩn hóa:

1. Tuyển chọn ngữ liệu nguồn chuẩn mực:
   • Ngữ liệu tiếng Hán: Trích xuất từ Từ điển tục ngữ (俗语词典, 2006) của Từ Tông Tài (Nxb Thương Vụ, Bắc Kinh) và Ca dao dân gian toàn tập (民间歌谣全集, 2014) của Chu Vũ Tôn (Nxb Tam Liên Thượng Hải).
   • Ngữ liệu tiếng Việt: Trích xuất từ Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam (2016) của Vũ Ngọc Phan (Nxb Văn học) và bộ ba công trình Kho tàng ca dao tiếng Việt (2001), Kho tàng tục ngữ tiếng Việt (Tập 1, Tập 2, 2002) của Nguyễn Xuân Kính và cộng sự (Nxb Văn hóa Thông tin).
2. Quy trình lọc và nhận diện 3 pha:
   • Pha 1: Tra cứu nghĩa nguyên mẫu của từ ngữ BPCTN trong các từ điển tiêu chuẩn (Từ điển tiếng Hán hiện đại 2012, Từ điển tiếng Việt 2016).
   • Pha 2: Xác định sự kết hợp cú pháp tạo nên xung đột ngữ nghĩa với ngữ cảnh (chẳng hạn: "头 (đầu)" kết hợp với "里 (trong)" tạo nên cấu trúc Ẩn dụ vật chứa).
   • Pha 3: Phân loại biểu thức vào mô hình ADYN hoặc HDYN tương ứng.
3. Triangulation (Tam giác đạc): Luận án thực hiện đa kiểm chứng dữ liệu qua đối chiếu chéo giữa từ điển dân gian và các công trình nhân học văn hóa; tam giác đạc lý thuyết giữa CMT, ICM và Ngữ nghĩa học nhân văn.
4. Độ tin cậy và giá trị: Mọi đơn vị ngữ liệu đều được quy mã (coded) theo bảng định danh 56 bộ phận (tiếng Hán) và 53 bộ phận (tiếng Việt), triệt tiêu tính chủ quan của người nghiên cứu.

Data và phân tích

Tập dữ liệu khảo sát gồm 1.604 đơn vị ngữ liệu (952 đơn vị tiếng Hán, 652 đơn vị tiếng Việt).

Bảng tổng hợp phân bố danh từ BPCTN khảo sát:

Phương pháp phân tích ngữ nghĩa kết hợp khôi phục ánh xạ xuyên miền (Cross-domain mapping) được ký hiệu hóa chuẩn xác: quan hệ tương đương MIỀN ĐÍCH LÀ MIỀN NGUỒN, quan hệ hoán dụ BỘ PHẬN THAY CHO TOÀN THỂ, hoặc quan hệ tương tác hai chiều >< (ví dụ: KINH TẾ >< TAY, KỸ NĂNG CỦA CON NGƯỜI >< TAY).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được 5 phát hiện mang tính đột phá với hệ thống minh chứng thực nghiệm xác thực:

1. Tính tương đồng phổ quát trong các Sơ đồ hình ảnh Nghiệm thân: Cả người Hán và người Việt đều tri nhận cơ thể như một vật chứa hoàn chỉnh có ranh giới bên trong - bên ngoài (VẬT CHỨA LÀ ĐẦU, VẬT CHỨA LÀ BỤNG/TIM/LÒNG). Ví dụ, trong tiếng Hán: câu tục ngữ “被头里做事终晓得” (Làm việc trong đầu nhưng cuối cùng cũng bị phát hiện) biểu thị đầu là vật chứa suy nghĩ kín đáo; trong tiếng Việt: “Con mắt là ngọc” hay “Trong bụng bảo dạ” thể hiện cơ chế nghiệm thân tương đồng. Bộ phận "Tay" trong cả hai ngôn ngữ đều ánh xạ đến các miền đích: Kỹ năng, Quyền lực, Sự sở hữu, Kinh tế (Mô hình: KINH TẾ KHÔNG RA GÌ LÀ TRONG TAY KHÔNG CÓ GÌ).

2. Sự dị biệt sâu sắc trong cấu trúc tri nhận Tạng phủ: Hiện tượng "心 (Tim)" đối lập "Lòng - Dạ - Bụng": Trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán, danh từ "心 (tim/tâm)" chiếm vị trí thống soái tuyệt đối, đóng vai trò là cơ quan chủ quản của cả tư duy lý tính, trí tuệ lẫn cảm xúc (ví dụ mô hình hoán dụ: “心肠掉在肚皮外” - Ruột gan rơi ra ngoài bụng, chỉ sự sơ suất, vô tâm). Ngược lại, trong tiếng Việt, có sự phân công tri nhận độc đáo: ý niệm "Lòng", "Dạ", "Bụng" đảm nhiệm chức năng biểu trưng cho tình cảm, ý chí, tâm tư sâu kín, tạo nên sự hoán vị linh hoạt qua phép thế từ ngữ:

   • "Lòng" biểu trưng cho chiều sâu cảm xúc, đạo đức ("Lòng lang dạ thú", "Gái thương chồng đương đông buổi chợ, trai thương vợ trật trợ lòng đong").
   • "Bụng" biểu trưng cho suy nghĩ, toan tính, lòng dạ ("Bụng làm dạ chịu", "Ăn thật làm giả, vào dạ đi buôn").
   • "Dạ" biểu trưng cho sự ghi nhớ, tâm can ("Sống để dạ, chết mang đi").

3. Cơ chế Ẩn hoán dụ phức hợp (Metaphtonymy) trong diễn ngôn hành vi: Nhiều biểu thức ngôn ngữ không vận hành đơn lẻ mà tích hợp đồng thời cả ẩn dụ và hoán dụ. Minh chứng trong tiếng Hán: ví dụ “抽了腿、缩了脖儿” (Co đùi, thụt cổ) sử dụng hoán dụ hành vi thể chất để ánh xạ ẩn dụ sang thái độ hèn nhát, thoái thác trách nhiệm. Trong tiếng Việt: câu tục ngữ “Mất miếng ăn lộn gan lên đầu” kích hoạt sơ đồ định hướng không gian UP-DOWN kết hợp hoán dụ biến đổi sinh lý ("gan lộn lên đầu") để ẩn dụ hóa trạng thái giận dữ tột độ.

4. Sự dị biệt trong cách tri nhận "Mặt" và "Chân":

   • Trong tiếng Hán, "脸/面 (mặt)" gắn chặt với thể diện xã hội, danh dự và thang bậc tôn ty luân lý Nho giáo một cách nghiêm ngặt.
   • Trong tiếng Việt, "Mặt" gắn liền mật thiết với thái độ giao tiếp trực tiếp, tính chân thật và sự đối đãi đời thường ("Mặt sưng mày sỉa", "Trông mặt mà bắt hình dong").
   • Biểu thức "Chân" trong tiếng Hán phản ánh sự dịch chuyển, tiếp xúc vật lý mang tính kết quả (“Mô hình ánh xạ: KẾT QUẢ CỦA MỘT SỰ VIỆC LÀ SỰ TIẾP XÚC VẬT LÍ CỦA CHÂN” qua câu “东踢一脚、西踢一脚”); trong khi tiếng Việt nhấn mạnh tư thế lao động và sự vững vàng (“Chân lấm tay bùn”, "Đói thì đầu gối phải bò").

5. Đặc trưng tri nhận văn hóa Nông nghiệp lúa nước đối chiếu với Văn hóa Nông nghiệp lục địa: Sự xuất hiện dày đặc của các từ ngữ "Máu", "Thịt", "Ruột", "Gan" trong ca dao Việt Nam phản ánh mối quan hệ huyết thống gắn bó của cấu trúc làng xã tiểu nông và lối tư duy trọng tình, trực cảm; trong khi tục ngữ, ca dao tiếng Hán phản ánh đậm nét tư tưởng triết học hợp nhất Tâm - Vật và cấu trúc gia tộc phụ quyền phong kiến.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa Lý luận: Luận án khẳng định tính đúng đắn của thuyết Hiện thực trải nghiệm, đồng thời bổ sung luận điểm quan trọng: Tính nghiệm thân mang tính phổ quát về mặt sinh học, nhưng cấu trúc biểu đạt của nó luôn bị quy định và điều chỉnh bởi bộ lọc văn hóa (Cultural filter).
• Đổi mới Phương pháp luận: Cung cấp quy trình thao tác hóa chuẩn mực để phân tích, giải mã các đơn vị thành ngữ, tục ngữ, ca dao bằng việc kết hợp giữa phân tích ngữ nghĩa học tri nhận và thống kê định lượng.
• Ứng dụng Thực tiễn và Sư phạm:
  • Đổi mới phương pháp giảng dạy tiếng Hán cho người Việt và tiếng Việt cho người nước ngoài: giúp người học nắm bắt bản chất ngữ nghĩa thông qua cơ chế tri nhận thay vì học vẹt từ vựng.
  • Cung cấp cơ sở khoa học cho công tác Dịch thuật văn học: nâng cao độ chính xác khi chuyển dịch các biểu thức ẩn dụ/hoán dụ dân gian giữa hai ngôn ngữ Hán - Việt.
  • Biên soạn từ điển thành ngữ - tục ngữ đối chiếu theo trường tri nhận.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn phạm vi từ loại: Luận án chủ yếu tập trung vào các danh từ chỉ BPCTN có tần số xuất hiện cao, chưa khảo sát độc lập hệ thống tính từ chỉ đặc trưng (dài, ngắn, to, nhỏ) và động từ chỉ hoạt động sinh học (cúi, ôm, nghe, nhìn) với tư cách là các ý niệm riêng biệt.
2. Giới hạn chiều ánh xạ: Nghiên cứu chỉ tập trung vào chiều ánh xạ xuôi từ miền nguồn "BPCTN" đến các miền đích khác, chưa khảo sát chiều ánh xạ ngược từ các miền ý niệm tự nhiên/xã hội vào cơ thể người.
3. Phạm vi thể loại: Dữ liệu giới hạn trong tục ngữ, ca dao truyền thống trích xuất từ các bộ từ điển chuẩn mực, chưa mở rộng sang khẩu ngữ đương đại, diễn ngôn truyền thông số hay văn học hiện đại.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

• Mở rộng khảo sát chiều ánh xạ ngược (Target: Human Body Parts) trong văn học trung đại và hiện đại.
• Ứng dụng Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và Ngôn ngữ học ngữ lượng (Corpus Linguistics) để xây dựng kho ngữ liệu số hóa tự động nhận diện ẩn dụ tri nhận Hán - Việt.
• Mở rộng phạm vi đối chiếu sang các ngôn ngữ khác trong khu vực Đông Nam Á (Thái, Khmer, Lào) để làm sáng tỏ thêm bức tranh tri nhận khu vực học.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng Học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo mẫu mực cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, Việt học và Hán học. Luận án mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa Ngôn ngữ học, Nhân học văn hóa và Khoa học tri nhận tại Việt Nam.
• Chuyển đổi Sư phạm và Giáo dục: Cung cấp tài liệu giảng dạy chuyên đề cho các trường đại học ngoại ngữ, định hướng biên soạn giáo trình đối chiếu văn hóa - ngôn ngữ học.
• Giao lưu Văn hóa Quốc tế: Làm sâu sắc thêm hiểu biết về tâm thức dân tộc và tư duy văn hóa của hai cộng đồng láng giềng Việt Nam - Trung Quốc, thúc đẩy đối thoại liên văn hóa trên cơ sở tôn trọng sự tương đồng và dị biệt.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ: Tiếp cận một khung phân tích phương pháp luận hoàn chỉnh, hệ thống tiêu chí phân loại ADYN và HDYN chặt chẽ, cùng kho ngữ liệu đã được xử lý và mã hóa chuẩn xác.
• Giảng viên & Sinh viên Ngoại ngữ (Tiếng Hán / Tiếng Việt): Sở hữu công cụ tư duy trực quan để giải mã ngữ nghĩa hàm ẩn của các thành ngữ, tục ngữ, ca dao, nâng cao năng lực giao tiếp liên văn hóa.
• Chuyên gia Dịch thuật & Biên soạn Từ điển: Nắm vững bản chất của các phép ánh xạ xuyên miền để tìm kiếm các phương án dịch thuật tương đương động (dynamic equivalence), tránh lỗi dịch thô nghĩa đen.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mô hình hóa thành công mạng lưới đa nghĩa và sơ đồ tâm lan tỏa của nhóm từ tạng phủ, đặc biệt là việc làm sáng tỏ cơ chế phân công tri nhận giữa "Lòng - Dạ - Bụng" trong tiếng Việt đối chiếu với "心 (Tim)" trong tiếng Hán, qua đó bổ sung luận chứng thực nghiệm Đông phương xác đáng cho Thuyết Hiện thực trải nghiệm của Lakoff & Johnson.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: Khác với Wei (2010) hay Trịnh Thị Thanh Huệ (2012) vốn chỉ khảo sát các từ ngữ rời rạc hoặc so sánh đối ứng bề mặt, luận án tích hợp phương pháp miêu tả định tính phục hồi ánh xạ tri nhận với thống kê định lượng trên quy mô 1.604 đơn vị ngữ liệu folklore, kết hợp phân tích tương tác đa tầng giữa Ẩn dụ và Hoán dụ (Metaphtonymy) trong ngữ cảnh tri nhận văn hóa.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là sự tương phản trong tri nhận đạo đức và tình cảm: trong khi người Hán duy trì sự tập quyền tri nhận vào "心 (tim)" (gắn với tư duy lý tính và quy chuẩn luân lý), người Việt lại phi tập trung hóa tri nhận sang các khoang chứa mềm của ổ bụng ("Lòng", "Dạ", "Bụng"), phản ánh lối tư duy duy tình, thiên về cảm xúc trực giác và tính linh hoạt trong ứng xử xã hội.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Trả lời: Có. Luận án xây dựng quy trình 4 bước tường minh: tiêu chí định danh 56/53 bộ phận cơ thể chuẩn hóa, phương pháp tra cứu nghĩa từ điển để lọc nghĩa nguyên mẫu, thuật toán xác định xung đột ngữ nghĩa tạo ẩn dụ/hoán dụ, và hệ thống ký hiệu quy ước ánh xạ miền nguồn - miền đích nhất quán.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm được đề xuất từ luận án? Trả lời: Lộ trình tập trung vào việc số hóa kho ngữ liệu thành ngữ - tục ngữ tri nhận Hán - Việt, tích hợp công nghệ AI để phân tích sắc thái ngữ nghĩa tự động, mở rộng mạng lưới nghiên cứu sang các ngôn ngữ Nam Á và Nam Đảo, và xuất bản bộ từ điển tường giải ẩn dụ tri nhận đối chiếu.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Liêu Thị Thanh Nhàn là một công trình khoa học công phu, nghiêm cẩn và có giá trị học thuật xuất sắc. Tác phẩm đã hoàn thành trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và chuẩn hóa cơ sở lý thuyết Ngôn ngữ học tri nhận về Ẩn dụ ý niệm, Hoán dụ ý niệm và Tính nghiệm thân trên ngữ liệu văn học dân gian phương Đông.
2. Xây dựng bản phân loại và thống kê định lượng toàn diện 56 danh từ BPCTN tiếng Hán (trên 952 ngữ liệu) và 53 danh từ BPCTN tiếng Việt (trên 652 ngữ liệu).
3. Thiết lập hệ thống mô hình ánh xạ tri nhận, sơ đồ hình ảnh vật chứa, định hướng và sơ đồ tâm lan tỏa của các từ ngữ trung tâm ("心", "Tay", "Mắt", "Lòng", "Dạ", "Bụng").
4. Luận giải sâu sắc căn nguyên văn hóa - xã hội tạo nên sự tương đồng phổ quát và dị biệt đặc thù giữa bức tranh ngôn ngữ về thế giới của người Hán và người Việt.
5. Mở ra hướng ứng dụng thiết thực cho công tác giảng dạy ngôn ngữ, dịch thuật học và nghiên cứu nhân học văn hóa so sánh.

Công trình khẳng định bước tiến vững chắc của chuyên ngành Ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam, minh chứng rằng ngôn ngữ dân gian chính là tấm gương phản chiếu sống động nhất tâm trí, thể xác và nền văn hóa của mỗi dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 của luận án trình bày tổng quan vấn đề nghiên cứu về ADYN, HDYN “BPCTN” trên thế giới và ở Việt Nam; cơ sở lý thuyết của đề tài, bao gồm: khái niệm cơ thể người, tính nghiệm thân, phạm trù và phạm trù hóa; khái niệm, đặc điểm, cấu trúc và cách phân loại của ADYN, HDYN; NNHTN về BPCTN; ngữ cảnh tri nhận; đặc trưng văn hóa dân tộc liên quan đến từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Việt. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến ẩn dụ tri nhận về BPCTN Ở nước ngoài, ẩn dụ đã trở thành một khu vực khảo sát chính của ngữ nghĩa học tri nhận. Trên tất cả, ẩn dụ là một cơ chế hạng nhất dành cho việc nhìn một sự vật này thông qua từ ngữ chỉ sự vật khác.

Vào những năm 1980 đã có một sự quan tâm nghiên cứu rộng rãi về ẩn dụ, nhưng lực đẩy chủ yếu của sự quan tâm này lại đến từ George Lakoff và Mark Johnson với “Metaphors We Live by” (Chúng ta sống cùng các ẩn dụ) (1980) [29], một ấn phẩm nền tảng trong ngữ nghĩa học tri nhận. Nó được xem như là sự mở đường cho một thế hệ các nhà ngôn ngữ học mới. Trong tác phẩm của mình, hai tác giả đã đưa ra quan niệm mới về bản chất và chức năng của NNHTN nói chung và ẩn dụ tri nhận nói riêng là nghiên cứu cách con người nhìn và nhận biết thế giới qua lăng kính ngôn ngữ và văn hóa dân tộc. Điều này đã tạo tiền đề cho NNHTN có những bước phát triển mới về lượng và chất.

Lakoff xuất bản cuốn “Women, Fire and Dangerous Things” (Đàn bà, lửa và những thứ nguy hiểm) [30]. Đây là cuốn sách mà tác giả đã nói đến tầm quan trọng của sự phạm trù hóa trong thế giới khách quan của con người. Tác giả đã chỉ ra rằng nếu không có năng lực phạm trù hóa, chúng ta chẳng thể hoạt động được gì cả, trong thế giới vật chất cũng như trong đời sống xã hội và trí óc của chúng ta. Johnson tiếp tục xuất bản cuốn “Philosophy in Flesh – The Embodied Mind and its Challenge to Western Thought” (Trải nghiệm triết học 10 – tư duy nghiệm thân và thách thức đối với tư tưởng phương Tây) [32].

Cuốn sách này đã trình bày một cách hệ thống về nền tảng triết học của NNHTN, đó chính là “triết học trải nghiệm”. Cơ sở lý thuyết về NNHTN đã được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước vận dụng vào việc phân tích tiếng mẹ đẻ hoặc đối chiếu giữa ngôn ngữ mẹ đẻ và một ngôn ngữ khác. Trong đó, các công trình, bài viết liên quan đến ADYN về từ ngữ chỉ BPCTN chiếm số lượng đáng kể. Hướng vận dụng lí thuyết NNHTN trong việc phân tích ADYN và HDYN từ ngữ chỉ BPCTN trong tiếng mẹ đẻ có các bài viết và công trình sau: Bài viết “A Cognitive Approach to Metaphor and Metonymy Related to the Human Body” (Một cách tiếp cận tri nhận đến ẩn dụ và hoán dụ có liên quan đến cơ thể người) của Wei (2010) [48] đã tổng kết lại hai mô hình ánh xạ ADYN và HDYN.

Trong đó, tác giả đã chỉ ra được sự ánh xạ từ miền con người sang miền không phải là con người, ví dụ: He lives in the head of the river (Anh ấy sống ở đầu sông). Đây là kiểu ánh xạ dựa vào vị trí. Tác giả còn chỉ ra hai sơ đồ hình ảnh của ADYN BPCTN, như con người liên quan đến sơ đồ hình ảnh UP- DOWN (LÊN – XUỐNG), ví dụ: My heart sank (Trái tim tôi đã chìm/ Tôi đã buồn.)-> VUI LÀ HƯỚNG LÊN và KHÔNG VUI LÀ HƯỚNG XUỐNG, He came down with the flu (Anh ấy đã xuống dốc do bệnh cúm) -> MẠNH KHỎE LÀ HƯỚNG LÊN và ỐM YẾU LÀ HƯỚNG XUỐNG; con người liên quan đến sơ đồ hình ảnh PATH (LỐI/ NGUỒN LỐI ĐÍCH), ví dụ: I ran my eyes over those pictures (Tôi đã đưa mắt tôi đến những bức tranh đằng kia). Bài viết còn phân tích HDYN BPCTN như bộ phận – toàn thể, ví dụ: We need some new blood in the organization (Chúng tôi cần vài dòng máu mới trong tổ chức/ Chúng tôi cần vài người mới trong tổ chức), bộ phận - bộ phận, ví dụ: She likes reading Shakespeare (Cô ấy thích đọc Shakespeare ).

Tác giả này cũng nhấn mạnh đến điểm giống và điểm khác nhau giữa ADYN và HDYN. Bằng cách phân loại và phân tích các biểu thức ẩn dụ, hoán dụ tác giả có thể kết luận rằng các phạm trù là các hệ thống và kết nối tự nhiên với nhận thức của con người và tính nghiệm thân đối với thế giới bên ngoài. Đây là công trình đã vận dụng thành công lý thuyết NNHTN để chỉ ra hai mô hình tri nhận ẩn dụ và hai sơ đồ hình ảnh từ miền nguồn là từ ngữ chỉ BPCTN. Nguồn ngữ liệu của công trình là các câu được dẫn ra từ các cuốn từ điển như Oxford Advanced Learner’s Dictionaries of 11 Current English và Longman English Dictionaries online.

Công trình này đã định hướng cho chúng tôi có ý tưởng nghiên cứu về sơ đồ hình ảnh "BPCTN" trong tục ngữ, ca dao tiếng Hán và tiếng Việt. Với bài nghiên cứu “Idiom of body parts in English – A cognitive perspective (Thành ngữ BPCTN trong tiếng Anh – Một quan điểm tri nhận)”, Takács (2014) [45] đã phân tích hai cơ chế tri nhận ADYN và HDYN trong thành ngữ có từ ngữ chỉ BPCTN tiếng Anh và đưa ra một số giải pháp trong việc ứng dụng thành ngữ loại này vào việc dạy dịch. Trong công trình “From human body parts to the embodiment of spatial conceptualization in English idioms” (Từ BPCTN đến thuyết nghiệm thân của tri nhận không gian trong thành ngữ tiếng Anh), Manerko (2014) [34] đã chỉ ra rằng ngôn ngữ được kết nối chặt chẽ với quá trình tri nhận. Tri nhận không gian đã đóng vai trò quan trọng trong mã hóa kiến thức của con người về không gian, suy nghĩ và cách xử lý ngôn ngữ của con người.

Những kiến thức này đòi hỏi kinh nghiệm tâm lý và kinh nghiệm xã hội của chúng ta. Hướng vận dụng lí thuyết NNHTN trong việc so sánh đối chiếu ngôn ngữ mẹ đẻ và một ngôn ngữ khác có các bài viết và công trình sau: Công trình “Czech and English Idioms of Body Parts: A view from cognitive semantics” (BPCTN trong thành ngữ tiếng Séc và tiếng Anh) của tác giả Bislková (2000) [24] là công trình nghiên cứu theo hướng đối chiếu hai ngôn ngữ. Bislková đã phân tích và tìm ra sự tương đồng, dị biệt của hai cơ chế tri nhận (ADYN và HDYN) trong thành ngữ có từ ngữ chỉ BPCTN của tiếng Séc và tiếng Anh. Tác giả này cũng đã cho biết, hai cơ chế tri nhận (ADYN và HDYN) và cách thức biểu đạt của người nói trong hoàn cảnh cụ thể rất có khả năng kết hợp với nhau để giúp người nói phán đoán được ý nghĩa thành ngữ trong việc biểu đạt.

Theo hướng nghiên cứu này còn có bài “Cognitive Analysis of Chinese- English Metaphors of Animal and Human Body Part Words” (Phân tích tri nhận của ẩn dụ từ chỉ động vật và BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh ) của Song (2009) [41]. Tác giả đã tìm ra điểm giống nhau trong cấu trúc và và nghĩa ẩn dụ của BPCTN trong tiếng Hán và tiếng Anh như: “horse back (mǎ bēi)”(lưng ngựa),“horse-faced (mǎ liǎn)”(mặt ngựa), “horse hair (mǎ zōng)”(bờm ngựa), “cat’s eye (māo yǎn)”(mắt mèo), “sheep skin (yáng pí)”(da cừu). 12 Các nghiên cứu về đối tượng này cũng đã mở rộng trong mối quan hệ với văn hóa. Công trình “Culture, Body, and Language: Conceptualizations of Internal Body Organs across Cultures and Languages” (Văn hóa, cơ thể và ngôn ngữ: Tri nhận BPCTN qua văn hóa và ngôn ngữ ) của Yu Ning và cộng sự (2008) [50], “From Body to Meaning in Culture” (Từ cơ thể đến nghĩa trong văn hóa) của Yu Ning (2009) [51] và là hai công trình trình bày về mối quan hệ mật thiết giữa ADYN, cơ thể và văn hóa.

Chúng giống như quan hệ ba cạnh của một hình tam giác. Ẩn dụ ý niệm thường bắt nguồn từ kinh nghiệm cơ thể, mô hình văn hóa thường được cấu trúc bởi những ADYN. Một từ ngữ nào đó tác động lên một từ ngữ khác thì chắc chắn sẽ ảnh hưởng đến từ ngữ thứ ba. Không có cơ thể sẽ không có thế giới quan.

Tuy nhiên ống kính của thế giới quan chính là “màu sắc văn hóa”và “khung ẩn dụ”. Nó được xuyên qua như “thấu kính” để chúng ta tri nhận thế giới.