Tổng quan nghiên cứu

Cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước kéo dài 21 năm từ năm 1954 đến năm 1975 là một trong những trang sử hào hùng, ác liệt và mang tầm vóc thời đại sâu sắc nhất của dân tộc Việt Nam. Trải qua 20 năm xây dựng và phát triển từ khi thành lập vào năm 1981 đến năm 2001, Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam đã dày công sưu tầm, tiếp nhận và lưu giữ một khối lượng di sản sử liệu đồ sộ lên tới 43.390 đầu sách và bản tài liệu chuyên ngành. Tuy nhiên, vấn đề nghiên cứu cấp bách đặt ra là nguồn tài liệu lịch sử quân sự giai đoạn này vô cùng đa dạng, phức tạp và phân tán ở nhiều chiến trường; trong đó có tới hơn 66,7% khối lượng tư liệu trực tiếp là tài liệu chưa từng công bố, tài liệu mật và độc bản. Đồng thời, nguy cơ mai một ký ức từ các nhân chứng lịch sử ngày càng gia tăng theo quy luật tự nhiên, đòi hỏi phải có một quy trình khoa học để bảo quản, xử lý và phát huy giá trị nguồn tư liệu quý giá này.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát toàn diện thực trạng kho tư liệu tại Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam, xác lập hệ thống phân loại khoa học cho 15.110 đơn vị tài liệu trực tiếp cùng hệ thống tư liệu gián tiếp, từ đó đề xuất các giải pháp tối ưu hóa công tác thông tin - tư liệu. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ nguồn tư liệu về cuộc kháng chiến chống Mỹ trong không gian lưu trữ của Viện, được thu thập và quản lý qua các mốc thời gian từ năm 1981 đến năm 2001. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện ở việc tạo lập cơ sở lý luận và nghiệp vụ vững chắc, trực tiếp phục vụ công tác biên soạn hơn 140 đầu sách lịch sử chuẩn mực của Viện và hỗ trợ toàn quân xuất bản trên 1.500 công trình lịch sử quân sự, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng và đúc rút bài học kinh nghiệm cho sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng quân sự Hồ Chí Minh, kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết Sử liệu học quân sự hiện đại và các nguyên tắc cốt lõi của Lưu trữ học. Khung lý thuyết phân loại tư liệu lịch sử quân sự của luận văn được vận hành dựa trên ba nguyên tắc chỉ đạo thống nhất:

Thứ nhất là nguyên tắc tính Đảng, bảo đảm việc phân loại, đánh giá và khai thác tư liệu phải quán triệt đường lối chính trị, nghệ thuật quân sự và lập trường cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam. Thứ hai là nguyên tắc tính lịch sử, đòi hỏi mỗi văn bản, bản đồ hay hiện vật phải được đặt vào đúng bối cảnh không gian, thời gian và hoàn cảnh chiến trường cụ thể khi sự kiện diễn ra. Thứ ba là nguyên tắc toàn diện và tổng hợp, xem xét tư liệu quân sự trong mối quan hệ hữu cơ đa chiều với các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, ngoại giao và quan hệ quốc tế.

Hệ thống nghiên cứu làm rõ năm khái niệm then chốt trong chuyên ngành: Nguồn tư liệu trực tiếp là các tài liệu nguyên bản do chính thực tiễn kháng chiến sản sinh ra như nghị quyết, mệnh lệnh tác chiến, điện mật thời gian thực; Nguồn tư liệu gián tiếp là các tài liệu đã qua khâu xử lý, biên soạn thứ cấp như sách nghiên cứu, chuyên khảo, tạp chí; Giám định giá trị sử liệu; Phân loại chuyên đề lịch sử quân sự; và Hệ thống thông tin - tư liệu quân sự chuyên sâu.

Phương pháp nghiên cứu

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu, luận văn tiến hành khảo sát tổng thể trên quy mô 100% kho tư liệu của Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam với dung lượng 43.390 đầu tài liệu và sách báo. Trong đó, tác giả thực hiện phân tích chuyên sâu trên mẫu khảo cứu gồm 15.110 đơn vị tài liệu trực tiếp và 111 bản luận án tiến sĩ chuyên ngành. Phương pháp chọn mẫu áp dụng là kỹ thuật chọn mẫu toàn bộ đối với phông tư liệu gốc kết hợp với chọn mẫu phân tầng có chủ đích theo năm nhóm chuyên đề lịch sử tác chiến trọng điểm.

Nguồn dữ liệu của công trình bao gồm hệ thống văn bản gốc của Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Quân ủy Trung ương, Trung ương Cục miền Nam, các quân khu, bản đồ tác chiến và hồ sơ tổng kết chiến dịch từ năm 1954 đến năm 1975.

Luận văn kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp lịch sử và phương pháp logic nhằm tái hiện quá trình hình thành kho tư liệu theo tiến trình thời gian; sử dụng phương pháp thống kê mô tả để lượng hóa cơ cấu từng khối tài liệu; áp dụng phương pháp phân tích, tổng hợp văn bản và điều tra thực tế thông qua các cuộc tọa đàm, phỏng vấn trực tiếp nhân chứng lịch sử. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm bảo đảm tính khách quan, đối chiếu chéo độ xác thực giữa tư liệu chỉ đạo cấp chiến lược và báo cáo thực địa chiến trường, từ đó sàng lọc và khẳng định giá trị lịch sử tin cậy của nguồn sử liệu. Toàn bộ quá trình nghiên cứu được triển khai theo dòng thời gian khảo sát thực tế qua 20 năm xây dựng Viện từ tháng 5 năm 1981 đến năm 2001.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu ghi nhận sự tăng trưởng vượt bậc về quy mô kho tư liệu của Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam sau hai thập kỷ hoạt động. Từ số lượng ban đầu khoảng 3.000 tài liệu do Ban Nghiên cứu lịch sử quân đội bàn giao năm 1981, đến năm 2001 quy mô kho đã tăng gấp 14,4 lần, đạt 43.390 sách và bản tư liệu. Trong đó, khối tư liệu trực tiếp đạt 15.110 bản tài liệu, chiếm 34,8% tổng dung lượng kho, với đặc điểm nổi bật là có tới khoảng 66,7% tài liệu chưa từng công bố ra công chúng.

Thứ hai, kết quả phân loại cho thấy cấu trúc nguồn tư liệu trực tiếp phản ánh tập trung cao độ vào chiến trường miền Nam và các hoạt động chỉ đạo tác chiến. Khối tài liệu Trung ương Cục miền Nam giữ tỷ trọng lớn nhất với 5.440 đơn vị tài liệu, chiếm 36,0% kho trực tiếp. Khối tài liệu tổng kết chiến lược, chiến dịch và trận đánh đạt 5.876 đơn vị tài liệu, chiếm 38,9% (trong đó có tới 80% tài liệu thuộc riêng thời kỳ chống Mỹ). Khối tài liệu điện văn chỉ huy chiến trường đạt 3.181 đơn vị tài liệu, chiếm 21,1%. Khối văn bản chỉ đạo chiến lược của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Quân ủy Trung ương đạt 1.301 đơn vị tài liệu, chiếm 8,6%.

Thứ ba, sự hiện diện của khối tư liệu quốc tế và phối hợp chiến trường Đông Dương tạo nên giá trị độc bản sâu sắc. Kho lưu trữ đang quản lý 453 đơn vị tài liệu quý hiếm về cách mạng Lào thời kỳ 1954-1975 mà nhiều văn bản chỉ duy nhất tồn tại tại Viện. Đồng thời, khối tài liệu gián tiếp được cấu trúc khoa học với 6.180 đầu sách phòng đọc, hơn 8.000 đầu sách phòng mượn, 111 bản luận án tiến sĩ lịch sử quân sự và hơn 3.500 tài liệu sao lục, biên dịch ngoại văn.

Thảo luận kết quả

Sự hình thành và phát triển vững chắc của kho tư liệu bắt nguồn từ định hướng chiến lược đúng đắn của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng thông qua Quyết định số 172/QĐ-QP ngày 28 tháng 5 năm 1981. Yếu tố quyết định chất lượng xử lý tư liệu chính là đội ngũ cán bộ với 83 cán bộ, nhân viên, trong đó hơn 90% có trình độ đại học và sau đại học, bao gồm 12 Giáo sư, Phó Giáo sư, Tiến sĩ và 4 Thạc sĩ.

Dữ liệu phân loại nguồn tư liệu trực tiếp có thể được biểu diễn một cách trực quan qua biểu đồ hình quạt tròn thể hiện cơ cấu tỷ trọng năm khối tài liệu trụ cột, giúp người làm nghiên cứu nắm bắt ngay sự phân bổ tài liệu giữa cơ quan chỉ đạo tối cao và các chiến trường. Đồng thời, cấu trúc kho tư liệu có thể được thiết lập dưới dạng bảng ma trận ba chiều, liên kết giữa nguồn gốc sản sinh văn bản, cấp độ bảo mật và giá trị nghiên cứu lịch sử.

So sánh với các trung tâm lưu trữ thông thường trong nước vốn tập trung chủ yếu vào tài liệu hành chính dân sự, kho tư liệu của Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam sở hữu ưu thế vượt trội về các phông tài liệu tác chiến thời gian thực, bản đồ quyết tâm chiến đấu và hồ sơ tổng kết chiến dịch. Đây chính là điểm tựa tư liệu để Viện xuất bản thành công 140 đầu sách chuyên khảo và chỉ đạo chuyên môn cho hơn 1.500 công trình lịch sử toàn quân, cung cấp bằng chứng đanh thép đấu tranh phản bác các quan điểm xuyên tạc lịch sử.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tiến hành hiện đại hóa và số hóa toàn diện hệ thống quản lý tư liệu. Mục tiêu cụ thể là hoàn thành số hóa 100% hệ thống mục lục tra cứu điện tử và chuyển đổi số 70% khối lượng tư liệu giấy quý hiếm, tài liệu mật và độc bản sang định dạng cơ sở dữ liệu số an toàn. Lộ trình thực hiện trong giai đoạn từ 3 đến 5 năm, do Phòng Thông tin - Tư liệu phối hợp cùng Trung tâm Công nghệ Thông tin Bộ Quốc phòng chủ trì triển khai.

Thứ two, đẩy mạnh công tác sưu tầm bổ sung tư liệu nhân chứng lịch sử và tư liệu cấp đơn vị cơ sở. Mục tiêu là tổ chức ghi âm, ghi hình và lập hồ sơ ký ức cho 150 đến 200 tướng lĩnh, sĩ quan và nhân chứng trực tiếp tham gia kháng chiến; đồng thời thu thập thêm khoảng 2.000 đơn vị tài liệu tác chiến còn phân tán tại các Quân khu, Quân đoàn và Sư đoàn. Thời gian thực hiện liên tục trong 2 năm, do Ban Sưu tầm thuộc Viện phối hợp với Phân viện Lịch sử Quân sự tại Thành phố Hồ Chí Minh đảm nhiệm.

Thứ ba, nâng cấp quy trình bảo quản vật lý và chỉnh lý chuyên sâu kho lưu trữ. Mục tiêu là đưa 100% tài liệu vào môi trường bảo quản đạt chuẩn vi khí hậu chuyên dụng về nhiệt độ và độ ẩm, thực hiện khử axit để kéo dài tuổi thọ tài liệu giấy thêm ít nhất 50 năm. Nhiệm vụ này được tiến hành định kỳ hàng quý do Bộ phận Lưu trữ - Thư viện của Viện chịu trách nhiệm.

Thứ tư, tăng cường xuất bản thông tin thư mục chuyên đề và mở rộng hợp tác biên dịch quốc tế. Mục tiêu là biên soạn và ấn hành từ 10 đến 15 tập thư mục chuyên khảo chuyên sâu về kháng chiến chống Mỹ, đồng thời mở rộng việc biên dịch tài liệu giải mật từ phía nước ngoài. Lộ trình thực hiện theo chu kỳ 3 năm, do Bộ phận Thư mục - Biên dịch phối hợp cùng các viện nghiên cứu lịch sử trong và ngoài quân đội thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà nghiên cứu lịch sử quân sự, cán bộ khoa học lịch sử và nhà nghiên cứu chiến tranh cách mạng. Nhóm này có thể khai thác trực tiếp khung phân loại và phương pháp giám định 15.110 tài liệu gốc để phục vụ các đề tài nghiên cứu cấp Quốc gia và cấp Bộ.

Nhóm thứ hai là giảng viên, học viên sau đại học tại các học viện, nhà trường quân đội như Học viện Quốc phòng, Học viện Lục quân, Học viện Chính trị. Luận văn cung cấp use case thực tế trong việc tra cứu 5.876 hồ sơ tổng kết chiến lược, chiến dịch và 111 luận án tiến sĩ để phục vụ giảng dạy nghệ thuật quân sự và viết luận văn, luận án.

Nhóm thứ ba là đội ngũ cán bộ làm công tác thông tin khoa học quân sự, lưu trữ viên và chuyên viên thư viện chuyên ngành. Đối tượng này có thể áp dụng ngay mô hình tổ chức kho tư liệu ba cấp độ (Nguồn - Khối - Nhóm) để chuẩn hóa quy trình lưu trữ, quản lý văn bản nghiệp vụ tại cơ quan, đơn vị mình.

Nhóm thứ tư là các chuyên gia nghiên cứu quan hệ quốc tế và lịch sử Việt Nam hiện đại. Nhóm đối tượng này sẽ tìm thấy nguồn sử liệu so sánh vô cùng giá trị về mối quan hệ liên minh chiến đấu Việt Nam - Lào thông qua 453 đơn vị tài liệu chuyên khảo về cách mạng Lào và hơn 3.500 tư liệu ngoại văn.

Câu hỏi thường gặp

Nguồn tư liệu trực tiếp về cuộc kháng chiến chống Mỹ tại Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam gồm những khối cơ bản nào?

Nguồn tư liệu trực tiếp gồm 15.110 đơn vị tài liệu, được chia thành năm khối chính: tài liệu chỉ đạo của Trung ương Đảng và Quân ủy Trung ương (1.301 đơn vị); tài liệu Trung ương Cục miền Nam (5.440 đơn vị); khối điện văn tác chiến (3.181 đơn vị); tài liệu quân khu, quân đoàn và đơn vị (3.572 đơn vị); và khối tài liệu tổng kết chiến lược, chiến dịch (5.876 đơn vị).

Điểm khác biệt nổi bật nhất của kho tư liệu Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam so với các kho lưu trữ dân sự là gì?

Điểm khác biệt then chốt là kho tư liệu lưu giữ hơn 66,7% tài liệu chưa từng công bố, bao gồm các văn bản chỉ đạo tác chiến tuyệt mật, hồ sơ chiến dịch gốc và hàng trăm bản đồ tác chiến thời gian thực, phản ánh chính xác các quyết sách quân sự tối cao trong 21 năm kháng chiến.

Luận văn đã sử dụng cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu nào để đánh giá kho tài liệu?

Tác giả đã khảo sát toàn diện 100% dung lượng kho với 43.390 đơn vị tài liệu, thực hiện phân tích sâu trên mẫu 15.110 đơn vị tư liệu trực tiếp và 111 bản luận án tiến sĩ, thông qua phương pháp chọn mẫu toàn bộ kết hợp chọn mẫu phân tầng có chủ đích theo từng chuyên đề chiến trường.

Vì sao khối tư liệu về cấp Quân đoàn và Quân chủng trong kho trực tiếp lại có số lượng còn khiêm tốn?

Khối tài liệu này có số lượng khiêm tốn do các Quân đoàn chủ lực được thành lập vào giai đoạn cuối của cuộc chiến tranh, liên tục cơ động tác chiến trên chiến trường rộng lớn, dẫn đến việc lưu trữ văn bản gặp nhiều khó khăn và tài liệu hiện vẫn phân tán tại các đơn vị cơ sở.

Giải pháp nào được xem là đột phá để phát huy giá trị kho tư liệu trong giai đoạn tới?

Giải pháp đột phá là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin để số hóa 100% mục lục tra cứu, xây dựng cơ sở dữ liệu tích hợp, đồng thời khẩn trương tổ chức ghi âm, ghi hình thu thập hồi ức của 150 đến 200 nhân chứng lịch sử trước nguy cơ mai một ký ức chiến tranh.

Kết luận

Thứ nhất, luận văn đã hệ thống hóa và đánh giá toàn diện thực trạng 43.390 sách và bản tài liệu tại Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam, làm nổi bật giá trị lịch sử của 15.110 đơn vị tư liệu trực tiếp về 21 năm kháng chiến chống Mỹ.

Thứ hai, công trình xác lập thành công mô hình phân loại ba cấp độ khoa học dựa trên ba nguyên tắc chỉ đạo: tính Đảng, tính lịch sử và tính toàn diện tổng hợp.

Thứ ba, nghiên cứu phân tích sâu sắc cơ cấu phân bổ của 5.440 tài liệu Trung ương Cục miền Nam và 5.876 hồ sơ tổng kết chiến dịch, khẳng định đây là nguồn sử liệu gốc có độ tin cậy khoa học cao nhất.

Thứ tư, đề xuất lộ trình thực hiện bốn nhóm giải pháp mang tính khả thi cao, kết hợp chặt chẽ giữa ứng dụng công nghệ số hóa dữ liệu và bảo tồn khẩn cấp nguồn sử liệu nhân chứng trong giai đoạn 3 đến 5 năm tới.

Thứ năm, công trình khẳng định vai trò trụ cột của công tác thông tin - tư liệu trong việc nâng cao chất lượng nghiên cứu lịch sử quân sự, trực tiếp phục vụ biên soạn hơn 140 đầu sách của Viện và trên 1.500 công trình toàn quân.

Đóng góp chính của luận văn là công trình chuyên khảo đầu tiên luận giải một cách có hệ thống, toàn diện về lý luận và thực tiễn quản lý nguồn tư liệu lịch sử quân sự thời kỳ chống Mỹ. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi các cơ quan chức năng khẩn trương triển khai chương trình số hóa kho lưu trữ và hoàn thiện quy chế khai thác tư liệu mật. Kính mời các nhà khoa học, giảng viên và cán bộ nghiên cứu trong toàn quốc chủ động tiếp cận, khai thác nguồn tư liệu vô giá này nhằm tạo ra nhiều công trình sử học quân sự tầm vóc cho đất nước.