Mở đầu là phong trào Duy tân của các nhà nho tiến bộ, đến cải cách của Tự lực văn đoàn, trào lưu hiện thực và văn học cách mạng thấm sâu tư tưởng nhân đạo, dân chủ, tiến bộ" [64]. Qua đó có thể thấy một điểm thú vị là việc nghiên cứu phê bình văn học có chất lượng học thuật và đạt thành tựu cao lại tập trung vào hai chặng: những năm 30 đầu 40 và những năm cuối thế kỷ XX đến nay. Mặc dù thời gian tồn tại của Tự lực văn đoàn chỉ diễn ra trên dưới 10 năm nhưng đã có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống văn hoá, văn nghệ dân tộc suốt một chặng đường dài. Ở mỗi thời kỳ, tuy có những cách nhìn nhận, đánh giá khác nhau, nhưng nhìn chung ngày càng hướng đến quan điểm thống nhất.
Về Khái Hưng Hơn nửa thế kỷ qua, cũng như những sáng tác của Tự lực văn đoàn nói chung, văn nghiệp của tác giả Khái Hưng nói riêng cũng đã trải qua rất nhiều 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “bước thăng trầm”. Cho đến nay, việc nghiên cứu truyện ngắn của Khái Hưng có thể phân ra 3 thời kỳ: 2. Trƣớc 1945 Một số truyện ngắn đầu tay của Khái Hưng ngay sau khi ra đời đã được coi là “món ăn lạ”, giúp “cải thiện khẩu vị đọc cho người dân thị thành”. Truyện ngắn Bên dòng Hương Giang được in lần đầu tiên trên Báo Phong hoá ngày 31/3/1933, tập truyện ngắn Dọc đường gió bụi năm 1936 Nhà xuất bản Đời Nay… đã đón nhận được sự cổ vũ nồng nhiệt của công chúng.
Những truyện ngắn đăng trên báo Phong hóa và Ngày nay của Khái Hưng trong vòng 10 năm phải kể đến vài trăm truyện. Trong thời kỳ mặt trận dân chủ, tuy ưu thế của Tự lực văn đoàn có bị giảm sút, nhưng những tác phẩm của Khái Hưng vẫn được đông đảo độc giả chào đón. Thời kháng chiến, các nhà xuất bản ở Hà Nội đã cho tái bản nhiều lần các tác phẩm của Khái Hưng, trong đó truyện ngắn chiếm số lượng đáng kể. Nhìn chung các ý kiến đều dành cho truyện ngắn Khái Hưng sự thiện cảm, nhưng chủ yếu về nghệ thuật như: “văn hay, tâm lý giản dị và sâu sắc”.
Riêng Vũ Ngọc Phan trong bài nghiên cứu về Khái Hưng đã có cái nhìn khá toàn diện về truyện ngắn của ông từ: nghệ thuật xây dựng nhân vật, kết cấu, giọng văn… “Về truyện ngắn, Khái Hưng viết tuyệt hay, người ta thấy phần nhiều truyện ngắn của ông có vẻ linh họat và cảm người đọc hơn là truyện dài của ông. Truyện ngắn Thạch Lam và Đỗ Đức Thu ngả về mặt sầu cảm và kín đáo bao nhiêu thì truyện ngắn Khái Hưng vui tươi và rộng mở thế ấy… Đọc truyên ngắn Khái Hưng, tôi nhận thấy nghệ thuật của ông là tìm cho ra những ý nghĩa đau đớn hay khoái lạc của mợi việc ở đời, rồi ghi lại bằng những lời văn gọn gàng, sáng sủa…”- Nhà văn hiện đại – Nhà xuất bản Văn học. Tuy nhiên, những đánh giá này mới chỉ xuất phát từ một vài tác phẩm cụ thể, chưa phải là một cái nhìn hệ thống xuất phát từ toàn bộ truyện ngắn Khái Hưng. Như vậy, công chúng, các nhà phê bình nghiên cứu trước Cách mạng đã đánh giá khá cao truyện ngắn Khái Hưng.
Bằng cách này, hay cách khác (theo trực cảm, hay khoa học), các nhà nghiên cứu đã có một cách nhìn khách quan, có phần khoa học về nội dung và nghệ thuật của truyện ngắn Khái Hưng. Tuy nhiên, các ý kiến mới chỉ là những nhận xét khái quát chứ chưa được triển khai kỹ và đi sâu vào từng vấn đề một cách cụ thể. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Hoàn cảnh xã hội thay đổi, đất nước bị chia cắt thành hai miền kéo theo việc nghiên cứu văn học cũng phân định rạch ròi giữa hai miền Nam, Bắc.
Ở miền Bắc, nhìn chung các nhà phê bình vừa theo quan điểm trước cách mạng vừa tiếp tục đi sâu nghiên cứu truyện ngắn Khái Hưng dưới góc độ tư tưởng. Lấy tiêu chí cách mạng làm hệ quy chiếu, các công trình Lược thảo lịch sử Văn học Việt Nam (1957 - nhóm Lê Quý Đôn), Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam (1964 - Viện Văn học - Nhà xuất bản Văn học) đều cho rằng: “Càng về sau, ông ta (Khái Hưng) lại càng lùi, cuối cùng đã viết những tác phẩm phản động, chống lại cách mạng… Khái Hưng đề cao lối sống thoát ly hiện thực, quay lưng lại cuộc sống, hoặc đề cao xu hướng đặt nghệ thuật lên trên tất cả… Nhiều truyện ngắn, truyện vừa viết về những chủ đề phù phiếm, không có gì sâu sắc” (Sơ thảo lịch sử Văn học Việt Nam). Năm 1962, trong cuốn Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam (Tập V - Nguyễn Trác - Hoàng Dung - Nguyễn Đăng Mạnh - Nhà xuất bản Giáo dục) của trường Đại học Sư phạm Hà Nội có nhận xét về truyện ngắn Khái Hưng như sau: “Khái Hưng tô hồng cuộc sống bằng một nghệ thuật phi hiện thực, trùm lên xã hội phong kiến một cái màn hư ảo… Quan điểm nghệ thuật của Khái Hưng mặt khác đã đưa ông đến chủ nghĩa hình thức. Nhiều truyện ngắn của Khái Hưng không có nội dung.
Có những việc không đâu, những chuyện ít ý nghĩa cũng được ông xây dựng làm đề tài tác phẩm… Nhiều truyện của ông không có gì là sâu sắc”. Có thể thấy các nhà nghiên cứu miền Bắc xem xét truyện ngắn Khái Hưng trên cả hai phương diện nội dung tư tưởng và nghệ thuật, song phê phán nặng nề những hạn chế về tư tưởng, còn đóng góp nghệ thuật thì chưa nêu thành hệ thống. Tuy chỉ là những ý kiến chung chung song đó lại là những gợi ý giúp cho chúng tôi thấy cần thiết đi sâu nghiên cứu vấn đề này. Ở miền Nam, việc tiếp cận và đánh giá truyện ngắn Khái Hưng lại có xu hướng thiên về nghệ thuật.
Có thể kể tên các công trình đề cập hoặc đi sâu nghiên cứu truyện ngắn Khái Hưng như: Bình giảng về Tự lực văn đoàn - Nguyễn Văn Xung 1958; Khảo luận về Khái Hưng - Lê Hữu Mục, 1960; Tự lực văn đoàn của Doãn Quốc Sỹ - 1960, Việt Nam văn học sử giản ước tân biên - tập ba của Phạm Thế Ngũ - 1960, Phê bình văn học thế hệ 32 - Thanh Lãng 1972, Nhà văn tiền chiến của Thế Phong… Đặc biệt, Phạm Thế Ngũ đã 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phân loại truyện ngắn Khái Hưng và lấy đó làm cơ sở để khảo cứu về đóng góp của tác giả này trong tiến trình văn học: "Nếu muốn bắt đầu bằng một cuộc phân loại thì ta có thể chia các truyện ngắn Khái Hưng ra làm hai loại: Một loại nhẹ: truyện vui, truyện phiếm đăng vừa một cột… như Tiếng suối reo, Đội mũ lệch, Số đào hoa. Một loại nặng, đứng đắn, rộng, kích thước hơn, viết công phu hơn, đặt ra nhiều vấn đề luân lý xã hội, đưa ra một mẫu tâm lý, một mảng sinh hoạt bắt người ta phải suy nghĩ, đôi khi phải cảm động đau thương như tập Dọc đường gió bụi, Đợi chờ, Cái Ve, Hạnh… (Tự lực văn đoàn trong tiến trình văn học dân tộc). Sự phân chia này tương đối có cơ sở khoa học bởi tác giả Phạm Thế Ngũ đã nhìn nhận truyện ngắn Khái Hưng trên các tiêu chí nội dung và hình thức của tác phẩm văn học. Nhìn chung, các nhà phê bình nghiên cứu miền Nam có xu hướng coi trọng, đề cao Khái Hưng như một nhà cách tân nghệ thuật trong lĩnh vực truyện ngắn.
Song các ý kiến này còn chung chung, phiến diện, chưa sâu và chỉ dừng ở một vài tác phẩm cụ thể. Từ 1986 đến nay Dưới ánh sáng của nghị quyết V, Đại hội VI của Đảng với tinh thần đổi mới trên mọi lĩnh vực của đời sống, trong đó có văn học nghệ thuật, những đóng góp của truyện ngắn lãng mạn nói chung, truyện ngắn Khái Hưng nói riêng đã được đặt trong xu thế "nhìn nhận lại" một cách toàn diện và thoả đáng hơn. Năm 1989 có thể coi là năm "được mùa" của Khái Hưng. Rất nhiều tác giả, nhiều cuốn sách, nhiều công trình, hội thảo đã nghiên cứu, bàn luận về sáng tác của Khái Hưng nói chung và truyện ngắn nói riêng.
Nhà xuất bản Khoa học xã hội cho ra mắt bạn đọc tuyển tập đồ sộ (tám tập) đem đến cho bạn đọc bức tranh toàn cảnh Văn xuôi lãng mạn Việt Nam 1930 - 1945. Các truyện ngắn hay, đặc sắc của Khái Hưng được in trong tuyển tập này. Trong Lời giới thiệu, nhà phê bình Nguyễn Hoành Khung cho rằng: "Khái Hưng xứng đáng được coi là cây bút dồi dào, tài hoa hơn cả của nhóm Tự lực văn đoàn. Trong thế hệ các nhà văn mới, Khái Hưng là người duy nhất sinh ra vào thế kỷ trước, song lại là người mở màn, đi hàng đầu trong phong trào văn nghệ mới, với một ngòi bút trẻ trung, lịch lãm mà duyên dáng".
Phan Cự Đệ, tác giả của công trình Tự lực văn đoàn - con người và văn chương có nhắc ý kiến: "Vũ Ngọc Phan và Bùi Xuân Bào đều cho rằng trong lĩnh vực truyện ngắn, dường như Khái Hưng thành công hơn so với 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiểu thuyết. Thật ra, những nhược điểm này cũng bộc lộ ở cả truyện ngắn… Trong truyện ngắn do đặc điểm thể loại, Khái Hưng chỉ khai thác một khoảnh khắc trong cuộc đời nhân vật". Ngày 27/5/1989, Khoa văn Trường Đại học Tổng hợp và Nhà xuất bản Đại học và trung học chuyên nghiệp tổ chức hội thảo Về văn chương Tự lực văn đoàn. Các bài viết của các GS.
Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Phong Lê, Trương Chính, Lê Đình Kỵ… đã có sự nhìn nhận đúng đắn, nghiêm túc về sáng tác của Khái Hưng nói riêng và của nhóm Tự lực văn đoàn nói chung. Năm 1991, trên Tạp chí văn học số 3, Lê Thị Đức Hạnh đã tổng kết: “Văn của Khái Hưng và Nhất Linh trong Tự lực văn đoàn ngay thời kỳ đầu đã là một bước nhảy vọt” (Thêm mấy ý kiến đánh giá Tự lực văn đoàn). Năm 1994 Phan Cự Đệ, Hà Văn Đức trong Lời giới thiệu Tuyển tập truyện ngắn Khái Hưng đã phân tích khá kỹ “Khái Hưng còn là một cây bút truyện ngắn xuất sắc với những tập Anh phải sống (viết chung với Nhất Linh 1937), Dọc đường gió bụi (1936), Tiếng suối reo (1937), Đợi chờ (1939), Đội mũ lệch (1941)…” Sau mấy năm tạm lắng, năm 1997 Nhà xuất bản Văn Học cho ra đời cuốn Những đóng góp của Tự lực văn đoàn cho văn xuôi hiện đại Việt Nam (Trịnh Hồ Khoa).