Chương 1: Những vấn đề chung về Địa - văn hóa và hành trình sáng tác của Đỗ Bích Thúy Chương 2: Dấu ấn Địa - văn hóa Tây Bắc trong truyện ngắn Đỗ Bích Thúy Chương 3: Phương thức thể hiện bản sắc Địa - văn hóa Tây Bắc trong truyện ngắn Đỗ Bích Thúy 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊA - VĂN HÓA VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA ĐỖ BÍCH THÚY 1. Văn hóa Văn hóa là một khái niệm có nội hàm rộng và được nhìn nhận ở nhiều góc độ, bao trùm mọi lĩnh vực của đời sống con người. Văn hóa với vai trò là nền tảng và cơ sở cho mọi ngành khoa học, văn học, xã hội học, tâm lí học, toán học, vật lý học, sinh học, âm nhạc, ngôn ngữ học…Chính vì có phạm vi lớn như vậy nên văn hóa nhiều cách hiểu, cách tiếp cận khác nhau. Cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XIX và đặc biệt trong thời kì toàn cầu hóa hiện nay, vấn đề văn hóa lại càng được các nhà nghiên cứu đề cập đến nhiều hơn bao giờ hết.Tính đến nay, văn hóa có nhiều công trình nghiên cứu về nó và đem lại nhiều kết quả bất ngờ, thú vị.
Hơn thế, văn hóa còn được vận dụng liên ngành trong nghiên cứu ở lĩnh vực khác. Mỗi một công trình nghiên cứu lại đưa ra cách hiểu, khái niệm văn hóa riêng. Vì vậy văn hóa có nội hàm rộng và không thể khẳng định đâu là khái niệm hòa thiện và chính xác. Phan Ngọc đã thông kê trên thế giới hiện nay đã có khoảng 400 định nghĩa khác nhau về văn hóa [42, tr7].
Văn hóa trong bước tiến qua các thời kì lại được hiểu theo những cách riêng. Chẳng hạn, ở Trung Quốc trong thời kì cổ đại, văn hóa được hiểu là cách thức điều hành xã hội của tầng lớp thống trị và mục đích giáo huấn và cảm hóa co người.Còn ởcác nước phương Tây cổ đại, khái niệm văn hóa gốc Hy Lạp, La Mã (cuture) có nghĩa là vun xới, trồng trọt, chăm sóc và cầu cúng.Văn hóa với nội hàm phong phú như vậy, mỗi học giả lại dựa trên những cứ liệu riêng, cơ sở riêng, góc độ riêng và vấn đề mà mình nghiên cứu mà đưa ra khái niệm. Nhà nghiên cứu E.B Tylor (1832 - 1917) người Anh đã đưa ra một khái niệm văn hóa được nhiều người đồng tình. Quan điểm về văn hóa của ông 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong cuốn Primitive culture (văn hóa nguyên thủy) là“một tổng thể phức hợp bao gồm kiến thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật lệ, phong tục và tất cả những khả năng và thói quan mà con người đạt được với tư cách là một thành viên trong xã hội” [79; tr 13].
Trong thế kỉ XX, F.Boas đã nhận định:“Văn hóa là tổng thể các phản ứng tinh thần, thể chất và những hoạt động định hình nên hành vi của cá nhân cấu thành nên một nhóm người vừa có tính tập thể vừa có tính cá nhân trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên của họ, với những nhóm người khác, với những thành viên trong nhóm và của chính các thành viên này với nhau” [77; tr 149]. Khái niệm này đề cập đến mối quan hệ giữa cá nhân, tập thể và môi trường là cơ sở hình thành văn hóa của con người. Đáng chú ý vào năm 1982, tổ chức UNESCO đã đưa ra khái niệm chính thức về văn hóa trong Hội nghị quốc tế do UNESCO chủ trì tại Mexico: “Văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng.
Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét bản thân. Chính văn hóa làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lí tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lí. Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tự biết mình là một phương án chưa hoàn thànhđặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên những công trình vượt trội lên bản thân” [52; tr 23]. Ở Việt Nam, tuy vấn đề nghiên cứu văn hóa được đặt ra muộn hơn nhưng cũng có không ít những nhà nghiên cứu đã tìm hiểu và đưa ra những khái niệm về văn hóa khác nhau.
Tiêu biểu như GS Trần Quốc Vượng quan niệm “Văn hóa… là cái tự nhiên được biến đổi bởi con người… để từ đó hình 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành một lối sống, một thế ứng xử, một thái độ tổng quát của con người đối với vũ trụ, thiên nhiên và xã hội, là cái vai trò của con người trong vũ trụ đó, với hệ thống những chuẩn mực, là những giá trị, những biểu tượng, những quan niệm… tạo nên phong cách diễn tả tri thức và nghệ thuật của con người”. Còn GS Trần Ngọc Thêm thì cho rằng “văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” [52;tr 25].Đó là hai nhà nghiên cứu tiêu biểu trong lĩnh vực văn hóa. Còn rất nhiều định nghĩa khác nữa nhưng chúng đều thể hiện rằng văn hóa có mối liên hệ mật thiết tới mọi mặt khác của đời sống xã hội. Những định nghĩa tiêu biểu trên về văn hóa đều được đa số các nhà nghiện cứu đồng tình.
Những định nghĩa này cung cấp thêm góc nhìn mới về những khía cạnh khác của văn hóa. Những tư liệu thiết thực về đời sống con người càng trở nên phong phú nhờ những khám phá mới về văn hóa. Có thể thấy rằng khái niệm về văn hóa được các nhà nghiên cứu đề cập trên rất nhiều phương diện và có nhiều khám phá, tìm tòi mới mẻ và thú vị, nó cũng làm nguồn tư liệu quan trọng cho đời sống con người. Tựu chung lại văn hóa có những đặc điểm sau:Văn hoá là một hoạt động sáng tạo, mang tính lịch sử riêng có của con người.
Con người trở nên khác biệt so với những sinh vật khác là nhờ có văn hóa. Do được chi phối bởi môi trường tự nhiên và xã hội cùng với những nét tính cách của cộng đồng dân tộc nên văn hóa ở mỗi cộng đồng dân tộc và ở mỗi quốc gia có những đặc trưng riêng. Với cách tiếp cận như đã nêu, chúng ta có thể khẳng định: văn hóa là sản phẩm do con người sáng tạo ra trong quá trình lao động sản xuất, đấu tranh với thiên nhiên, đấu tranh xã hội… nhằm mục đích sinh tồn và văn hóa là nấc thang cao nhất đưa con người vượt lên trên những loài động vật khác. Và văn học, với sứ mệnh là nhân học, là sản phẩm của con người, do con người và vì con người nên sự ảnh hưởng của văn hóa tới văn học là điều 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đương nhiên.
Vì vậy, dưới góc nhìn văn hóa, các nghiên cứu văn học ngày càng có nhiều hơn những khám phá mới mẻ, làm vững thêm mối quan hệ giữa văn học và đời sống con người. Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học Văn học là một thành tố của văn hóa cùng với triết học, đạo đức, tôn giáo.Sau khi các hướng nghiên cứu từ tác giả, từ thi pháp,… dần trở nên phổ biến trong văn học thì hướng nghiên cứu từ văn hóa đã đem lại những khám phá mới mẻ.Văn học dựa trên văn hóa để tạo nên thế giới của riêng mình. Văn hóa chính là “sân khấu” thể hiện các giá trị của văn học, là “chìa khóa” giải mã các bí ẩn của nghệ thuật. Ngược lại, văn học phản ánh văn hóa, dựng lại mô hình văn hóa thông qua thế giới nghệ thuật.
Ngoài ra, văn học còn đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng cho văn hóa phát triển. Ta có thể ví văn hóa như một con sông lớn, văn học như nhánh sông nhỏ. Sông lớn đầy nước thì sông nhỏ mới đầy và nhiều nhánh sông nhỏ góp lại điều tiết nước cho sông lớn. Ở Việt Nam, từ đầu thế kỷ XX, các nhà nghiên cứu chú trọng hơn đến cái nhìn văn hóa và đã đem lại nhiều công trình có giá trị.Nghiên cứu văn hóa hiện nay đã đem lại rất nhiều những công trình có giá trị.
Trương Tửu trong cuốn Kinh thi Việt Nam đã chủ trương đi theo hướng lấy văn hóa để cắt nghĩa văn học khi xem xét hiện tượng Hồ Xuân Hương. Hiện tượng thơ Hồ Xuân Hương còn là đề tài nghiên cứu của nhiều nhà nghiên cứu khác như nhà Việt Nam học người Nga N. Niculin, nhà nghiên cứu Lê Trí Viễn hay nhà văn Nguyễn Tuân. Điểm chung của các nhà nghiên cứu là đều nhận ra sự ảnh hưởng của yếu tố tục mang đậm văn hóa dân gian trong thơ của nữ sĩ Hồ Xuân Hương.
Đỗ Lai Thúy đã tinh ý khi nhìn ra đây chính là cơ sở để nghiên cứu sâu hơn trong cuốn chuyên luận Hồ Xuân Hương, hoài niệm phồn thực.Hướng nghiên cứu này cũng được chú ý bởi Lê Nguyên Cẩn với những công trình như Tiếp cận văn học từ cái nhìn văn hóa 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đưa ra những quan điểm sâu sắc về mối liên hệ giữa văn hóa và văn học hay Truyện Kiều từ góc nhìn văn hóa đã áp dụng phân tích tác phẩm quen thuộc “Truyện Kiều”.Ông cho rằng “Tính văn hóa của tác phẩm văn học thể hiện trước hết qua cách nhìn nghệ thuật mang tính dân tộc về con người và cuộc đời, qua quan niệm ứng xử thẩm mĩ mang đặc trưng và phù hợp với chuẩn mực đời sống tâm lí đạo đức và truyền thống dân tộc. Tính văn hóa của tác phẩm văn học còn thể hiện qua cách thứcxây dựng nhân vật, xây dựng cốt truyện, cách thức mô hình hóa hoặc điển hình hóa. Tính văn hóa của tác phẩm văn học cũng được thể hiện qua các hình thức ngôn từ nghệ thuật được dùng để diễn tả hình tượng mà thường gặp qua các hình thức biểu đạt dân gian, qua hệ thống các hình ảnh biểu trưng, qua các mẫu đề”.Có thể khẳng định văn hóa tác động sâu sắc đến văn học thông qua sự cảm nhận, thẩm thấu những giá trị văn hóa của những nhà văn, nhà thơ trong sáng tác.