Chương Il: Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về nâng cao hiệu quả hoạt động giải quyết về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do thực phẩm không đảm bảo gây ra thiệt hại cho người tiêu dùng Việt Nam 6 CHUONG I: MỘT SO VAN DE LÝ LUẬN VE TRÁCH NHIỆM BOI THUONG THIET HAI DO THUC PHAM KHONG DAM BAO GAY RA 1. Khái quát chung về trách nhiệm bồi thường thiệt hai 1. Khái niệm về trách nhiệm bồi thường thiệt hại Trách nhiệm bồi thường thiệt hại là một trong những loại trách nhiệm dân sự truyền thống được hình thành sớm nhất trong lich sử pháp luật của mọi quốc gia. Ngay từ thời La Mã cô đại, Luật La Mã đã coi quyền khiếu nại đòi bồi thường thiệt hại là một trong những nội dung cơ bản của quan hệ nghĩa vụ và là một “phương tiện đặc biệt để bảo vệ quyền sở hữu”!.
Theo từ điển luật học thì TNBTTH là “Trách nhiệm của người có hành vi vi phạm, có lỗi trong việc gây ra thiệt hại về vật chất, tỉnh thân phải bồi hoàn cho người bị thiệt hại nhằm phục hồi tình trạng tài sản, bù dap tổn that tỉnh than cho người bị thiệt hại. Lý luận về TNBTTH đã được đặt nền móng hết sức cơ bản và được kế thừa một cách tương đối thống nhất trong pháp luật của hầu hết các nước. Thông thường, các nước đều quy định TNBTTH này nảy sinh trên cơ sở vi phạm nghĩa vụ hợp đồng hoặc nghĩa vụ tương tự như hợp đồng hoặc trên cơ sở trách nhiệm pháp lý đối với các hành vi trái pháp luật. Hiện nay, trách nhiệm BTTH được quy định và điều chỉnh bởi Luật tư và các nguyên tắc tông quát về trách nhiệm này đã được đặt ra ở tất cả các nước.
Ở Việt Nam, TNBTTH hiện nay được hiểu là một loại trách nhiệm dân sự theo đó người có hành vi gây ra thiệt hại cho người khác có thé phải bồi thường những tổn thất mà mình gây ra bao gồm: TNBTTH về vật chất là trách nhiệm bồi thường thiệt hại về vật chất bao gồm thiệt hại về tài sản, về tình mạng, sức khỏe; đó là những chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục thiệt hại, thu nhập thực tế bị mat hoặc bi giảm sút; TNBTTH bù dap tốn thất tinh thần được hiểu là việc một người gây thiệt hại về tinh thần cho người khác do xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín của người đó thì bên cạnh việc cham dứt hành vi vi phạm, xin lỗi, cải chính công khai còn phải bồi thường một khoản tiền bù đắp tổn thất về tinh thần cho người bị thiệt hại. Nhận thấy, quy định trên mới chỉ mang tính chất phân loại TNBTTH, là một khía cạnh lý luận của TNBTTH mà chưa thé hiện được hết bản chat, không thể thay thế được khái niệm của loại trách nhiệm này. Chính thiếu sót đó làm cho TNBTTH được hiểu theo nhiều cách, tản mát, không thống nhất và gây nhiều khó khăn cho hoạt động thực hiện pháp luật trên thực tế, cho thấy những “lỗ hồng” còn tồn tại trong chế định quan trọng này của pháp luật dân sự. Sau một quá trình nghiên cứu và tông hợp từ thực tiễn, nhóm nghiên cứu xin được đưa ra định nghĩa về TNBTTH như sau: “Trdch nhiệm bồi thường thiệt hại là một loại trách nhiệm dân sự bao gom TNBTTH vé vat chất va TNBTTH về tinh thần, phat sinh khi chu thé có hành vi vi phạm nghĩa vu trong hop dong hoặc hành vi trai pháp luật ngoài hợp đồng gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản của pháp nhân hoặc các chủ thể khác thì phải có trách nhiệm bồi thường cho bên bị thiệt hại.
” ! Nguyễn Ngọc Dao, (2000), “Tim hiểu pháp luật nước ngoài — Luật La Mã”, NXB tong hợp Đồng Nai, tr81 và 109 7 1. Đặc điểm trách nhiệm bôi thường thiệt hai Trách nhiệm BTTH là một loại trách nhiệm pháp lí nên sẽ có những đặc điểm như: đo cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng, áp dụng đối với người có hành vi vi phạm pháp luật, luôn mang đến hậu quả bat lợi cho người bi áp dụng, được bảo đảm băng các biện pháp cưỡng chế Nhà nước. Ngoài những đặc điểm nêu trên, trách nhiệm BTTH còn có những đặc điểm riêng biệt sau đây: Thứ nhất: Trách nhiệm BTTH là một loại trách nhiệm dân sự độc lập, không phụ thuộc hay thay thế trách nhiệm hình sự hay hành chính hay các loại trách nhiệm pháp lí khác. Một hành vi trái pháp luật xâm phạm vào nhóm khách thể mà pháp luật bảo vệ thì chủ thể thực hiện hành vi đó có thé chịu trách nhiệm hành chính va trách nhiệm BTTH.
Ví dụ: A phóng nhanh vượt âu đâm vào B khiến B bị thương. Hành vi cua A vừa vi phạm luật hành chính vừa vi phạm luật dân sự. Thứ hai: Trách nhiệm BTTH có thể được hình thành dựa trên sự thỏa thuận hợp pháp giữa các bên (TNBBTH trong hợp đồng) hoặc theo quy định của pháp luật (TNBTTH ngoài hợp đồng - phát sinh khi có sự kiện gây thiệt hại do hành vi vi phạm nghĩa vụ hoặc hành vi trái pháp luật thì người gây thiệt hại phải bồi thường cho những thiệt hại đó); Thứ ba: Mục đích mà các bên chủ thé hướng tới khi tham gia quan hệ bồi thường thiệt hai bao giờ cũng mang tính chat tài san, là sự mong muôn được bù dap tôn thât cho người bị thiệt hại; Thứ tư: chủ thé chịu trách nhiệm BTTH thường là người trực tiếp có hành vi gây thiệt hai, trong một số trường hợp chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hai không phải là người trực tiếp thực hiện hành vi gây thiệt hại, ví du: cha, mẹ bồi thường thiệt hại do người chưa thành niên gây ra; người giám hộ bồi thường thiệt hại do người được giám hộ gây ra.; Thứ năm: Phương thức giải quyết tranh chấp về TNBTTH thường mang tính mềm đẻo, linh hoạt tôn trọng ý chí thỏa thuận và tự định đoạt bình đăng và tự nguyện của các bên chủ thé. Ngoài ra, phương thức giải quyết tranh chấp về TNBTTH rat phong phú, có thể được giải quyết bằng biện pháp tự hòa giải, thương lượng.
hoặc các phương thức mang tính chế tài như giải quyết tranh chấp tại tòa án.; Tư sáu: Trách nhiệm BTTH là hậu quả pháp lý bat lợi về tài sản của người gây thiệt hại. Hậu quả bất lợi này nhăm khôi phục lại trạng thái ban đầu của người bị thiệt hai và cảnh báo người có hành vi vi phạm pháp luật gây thiệt hại, ngăn ngừa chủ thé này thực hiện hành vi xâm phạm đến lợi ích hợp pháp của chủ thé khác. Điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại Trách nhiệm bồi thường thiệt hại không mặc nhiên phát sinh khi có thiệt hại xảy ra. Trách nhiệm bôi thường thiệt hại chỉ phát sinh khi sự kiện pháp lý hội tụ đây § đủ các điều kiện luật định.
Điều kiện phát sinh TNBTTH là những yếu tố, cơ sở quan trọng làm phát sinh quan hệ BTTH giữa người gây thiệt hại với người bị thiệt hại, theo đó bên bị thiệt hại có quyền yêu cầu BTTH còn bên vi phạm có nghĩa vụ đền bù cho những tổn thất do hành vi trái pháp luật gây ra. Bao gồm bốn điều kiện theo Luật dân sự: 1. Hành vi trải pháp luật gáy thiệt hại Hành vi trái pháp luật trong BTTH là hoạt động có ý thức và ý chí của chủ thé thông qua hành động hoặc không hành động trái quy định của pháp luật, vi phạm nghĩa vụ hợp đồng hay vi phạm pháp luật, xâm phạm đến lợi ích nhà nước, lợi ích công cộng, quyên và lợi ích hợp pháp của người khác”. Hành động gây thiệt hại có thé là tác động trực tiếp của chủ thê vào đối tượng dẫn đến việc gây thiệt hại hoặc có thé là tác động gián tiếp của chủ thé vào đối tượng thông qua công cụ, phương tiện dẫn đến thiệt hại.
Hoạt động gây thiệt hại cũng có thé thé hiện dưới hình thức không hành động gây thiệt hại. Hành vi gây thiệt hại làm biến đổi tình trạng bình thường của đối tượng tác động, gây thiệt hại bang việc chu thé không làm một việc pháp luật quy định bat buộc phải làm mặc dù có day đủ điều kiện dé làm việc đó. Có thiệt hại xảy ra Thiệt hại là sự biến đổi theo chiều hướng xấu đi của tài sản thé hiện ở những tốn thất thực tế được tính thành tiền mà chủ thể có quyền phải gánh chịu. Trước đây, phạm vi nội hàm của ait ngữ “thiệt hại” chi được hiểu là sự “mất mát, hư hỏng nặng nề về người và của”, chủ yếu là những thiệt hại vật chất.
Thiệt hại về vật chất là những tôn thất về vật chất được xác định bằng một khoản tiền cụ thê đã được quy định trong hầu hết các quy định liên quan đến việc bồi thường thiệt hại do có hành vi xâm hại đến sức khỏe, tính mạng và tai sản của người khác?. Quan điểm về thiệt hại trong giai đoạn hiện nay thé hiện sự tién bộ của pháp luật dân sự Việt Nam, được phát trién thêm với sự thừa nhận những thiệt hại về tinh thần, có quan điểm cho rang thiệt hại tinh thần chỉ là một khái niệm xã hội, sự ton tại về mặt tinh thần là ở trong phạm vi tình cảm nên không thé đòi bồi thường do không thé tính thành tiền, giá trị tinh thần và tiền tệ không phải đại lượng ngang giá. Pháp luật các nước vẫn có những quan diém đồng tình và không đồng tình với loại thiệt hại nay. Day cũng là van đề đã được đưa ra bàn luận và gây ra nhiều tranh luận.
Ví dụ: A đánh B gây thiệt hại về sức khỏe thì phải bồi thường về vật chat. Thiệt hại là một trong những yếu tố cơ bản và quan trọng nhất cần được xác định cụ thể trong cầu thành trách nhiệm này, nếu không có thiệt hại thì trách nhiệm BTTH không thé phát sinh và mục đích khôi phục, bù đắp những tổn that cho người bị thiệt hại sẽ không đạt được. Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trải pháp luật và thiệt hại xảy ra ? Nghị quyết 03/2006/NQ-HDTP ngày 8/7/2006 của Hội đồng Thâm phán TANDTC thi: “Hành vi trái pháp luật là những xử sự cụ thể của con người được thể hiện thông qua hành động hoặc không hành động trái với các quy định của pháp luật” 3 Viện khoa học pháp lý (2006), “Từ điển luật hoc”, Nhà xuất bản từ điển bách khoa — Nhà xuất bản tư pháp, tr.799, 713 9 Hành vi trái pháp luật gây thiệt hại phải có mối quan hệ nhân quả với thiệt hại xảy ra.