Nghiên cứu quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự tại Viện Kiểm sát Nhân dân quận Nam Từ Liêm

Chuyên khảo phân tích Luận văn quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự từ thực tiễn viện kiểm sát nhân dân quận nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Học Viên
• Trường học: Học Viện Chính Trị Quốc Gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sỹ
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CỦA BỊ CAN TRONG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ
• 1.1. Điều tra vụ án hình sự và quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự
• 1.1.1. Khái niệm, đặc điểm điều tra vụ án hình sự
• 1.1.1.1. Khái niệm điều tra vụ án hình sự
• 1.2. Khái niệm, nội dung quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự
• 1.2.1. Khái niệm quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUYỀN CỦA BỊ CAN TRONG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN QUẬN NAM TỪ LIÊM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA BỊ CAN TRONG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ - TỪ THỰC TIỄN VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN QUẬN NAM TỪ LIÊM, THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu về quyền của bị can trong điều tra hình sự có tính cấp thiết cao trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN tại Việt Nam. Bảo vệ quyền con người là một trong những mục tiêu hàng đầu, được thể hiện rõ trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước. Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, vai trò của Viện Kiểm sát Nhân dân (VKSND) là rất quan trọng, không chỉ trong việc thực hành quyền công tố mà còn trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị can. Hiến pháp năm 2013 đã khẳng định vai trò của VKSND trong việc bảo vệ pháp luật và quyền con người. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy vẫn còn nhiều lỗ hổng trong công tác thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra, dẫn đến việc vi phạm quyền của người bị can. Do đó, nghiên cứu về vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền của bị can là cần thiết, nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự.

1.1. Bối cảnh pháp lý và thực tiễn

Bối cảnh pháp lý hiện nay cho thấy sự cần thiết phải bảo vệ quyền của bị can trong điều tra hình sự. Luật tổ chức VKSND năm 2014 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã nhấn mạnh vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền con người. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nhiều cơ quan điều tra vẫn áp dụng các biện pháp trái pháp luật, dẫn đến việc vi phạm quyền của người bị can. Việc nghiên cứu này không chỉ có ý nghĩa lý luận mà còn mang tính thực tiễn cao, giúp cải thiện công tác bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự.

II. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá một cách toàn diện về vai trò bảo vệ quyền của bị can của VKSND thông qua hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong các vụ án hình sự. Nghiên cứu sẽ chỉ ra những kết quả, tồn tại và hạn chế của VKSND trong việc thực hiện nhiệm vụ bảo vệ quyền bị can. Đồng thời, nghiên cứu cũng sẽ đánh giá nguyên nhân của những tồn tại và đề ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền bị can trong điều tra vụ án hình sự. Nhiệm vụ cụ thể bao gồm hệ thống hóa lý luận về quyền của bị can, phân tích chức năng và nhiệm vụ của VKSND, đánh giá thực trạng quyền bị can từ thực tiễn VKSND quận Nam Từ Liêm.

2.1. Hệ thống hóa lý luận

Hệ thống hóa lý luận về quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự là nhiệm vụ quan trọng. Nghiên cứu sẽ chỉ ra các khái niệm, định nghĩa và đặc điểm của quyền này, từ đó làm rõ cơ sở lý thuyết cho hoạt động bảo vệ quyền bị can trong tố tụng hình sự. Việc phân tích này sẽ giúp xác định rõ ràng hơn về vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị can.

III. Thực trạng quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự

Thực trạng quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự tại VKSND quận Nam Từ Liêm cho thấy nhiều thành tựu nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Trong ba năm qua, VKSND đã có những đóng góp lớn trong việc bảo vệ quyền con người, tuy nhiên, vẫn còn nhiều trường hợp vi phạm quyền của người bị can. Các cơ quan điều tra ở một số nơi vẫn áp dụng các biện pháp trái pháp luật, dẫn đến việc bức cung và dùng nhục hình. Việc đánh giá thực trạng này là cần thiết để nhận diện rõ hơn những vấn đề còn tồn tại và nguyên nhân của chúng.

3.1. Thành tựu và hạn chế

Thành tựu trong việc bảo vệ quyền của bị can tại VKSND quận Nam Từ Liêm thể hiện qua việc thực hiện tốt chức năng kiểm sát và thực hành quyền công tố. Tuy nhiên, hạn chế vẫn tồn tại, đặc biệt là trong việc áp dụng các biện pháp điều tra. Nhiều trường hợp vi phạm quyền của người bị can đã được ghi nhận, cho thấy cần có sự cải cách và nâng cao hiệu quả trong công tác kiểm sát điều tra.

IV. Giải pháp bảo đảm quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự

Để bảo đảm quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự, cần có các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của VKSND. Các giải pháp này bao gồm việc tăng cường công tác đào tạo, nâng cao nhận thức cho cán bộ kiểm sát về quyền con người, đồng thời cải thiện quy trình kiểm sát điều tra để phát hiện và ngăn chặn kịp thời các vi phạm. Việc xây dựng các quy định pháp lý rõ ràng và cụ thể cũng là một trong những giải pháp quan trọng nhằm bảo vệ quyền của bị can.

4.1. Đề xuất giải pháp

Đề xuất giải pháp bảo đảm quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự cần tập trung vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan điều tra. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tố tụng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị can, từ đó nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bảo vệ quyền con người là một trong những yêu cầu cốt lõi của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Theo Hiến pháp năm 2013, Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) giữ vai trò quan trọng trong việc thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự, đặc biệt trong bảo vệ quyền con người trong các giai đoạn tố tụng. Tố tụng hình sự là lĩnh vực nhạy cảm, nơi quyền con người dễ bị xâm phạm, do đó việc bảo vệ quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự là nhiệm vụ cấp thiết.

Luận văn tập trung nghiên cứu thực trạng quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự tại Viện Kiểm sát nhân dân quận Nam Từ Liêm, thành phố Hà Nội, trong 3 năm gần đây kể từ khi quận được thành lập (2014-2017). Qua đó, luận văn nhằm đánh giá vai trò của VKSND trong việc bảo vệ quyền bị can, chỉ ra những tồn tại, hạn chế và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong bối cảnh Luật tổ chức VKSND năm 2014 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã có hiệu lực, nhấn mạnh vai trò bảo vệ quyền con người của VKSND.

Theo số liệu thống kê, từ năm 2014 đến 2017, Công an quận Nam Từ Liêm đã khởi tố 1195 vụ án hình sự với 1759 bị can, đứng thứ 4 trong số 30 quận huyện của Hà Nội. Tình hình tội phạm trên địa bàn diễn biến phức tạp với nhiều loại tội phạm như trật tự xã hội, kinh tế, ma túy và xâm phạm sở hữu. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc bảo vệ quyền của bị can trong quá trình điều tra, nhằm đảm bảo công bằng, minh bạch và đúng pháp luật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các lý thuyết và mô hình pháp lý về quyền con người và tố tụng hình sự, bao gồm:

• Lý thuyết quyền con người: Quyền con người được hiểu là những quyền cơ bản, không thể tước bỏ, được pháp luật quốc tế và Hiến pháp Việt Nam bảo vệ. Quyền con người bao gồm quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và quyền được xét xử công bằng.

• Lý thuyết tố tụng hình sự: Tố tụng hình sự là quá trình pháp lý nhằm xác định sự thật khách quan của vụ án, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên, đặc biệt là quyền của bị can. Trong đó, Viện Kiểm sát thực hiện chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật.

• Mô hình bảo vệ quyền bị can trong điều tra vụ án hình sự: Bao gồm các quyền cơ bản của bị can như quyền được biết lý do khởi tố, quyền được trình bày lời khai, quyền được bào chữa, quyền khiếu nại các quyết định tố tụng, và quyền được bảo vệ khỏi các hành vi tra tấn, bức cung.

Các khái niệm chính được làm rõ gồm: quyền con người, quyền công dân, quyền bị can trong tố tụng hình sự, chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội như:

• Phân tích tài liệu: Tổng hợp, hệ thống hóa các văn bản pháp luật, báo cáo công tác kiểm sát, các công trình nghiên cứu liên quan đến quyền con người và tố tụng hình sự.

• Nghiên cứu thực tiễn: Thu thập số liệu từ Viện Kiểm sát nhân dân quận Nam Từ Liêm trong 3 năm gần đây (2014-2017), bao gồm số vụ án, số bị can, các báo cáo kiểm sát tạm giữ, tạm giam và các vụ việc liên quan đến quyền bị can.

• Phỏng vấn chuyên gia và cán bộ kiểm sát: Thu thập ý kiến đánh giá về thực trạng bảo vệ quyền bị can, các khó khăn, tồn tại và đề xuất giải pháp.

• Phân tích định tính và định lượng: Đánh giá các số liệu thống kê về tội phạm và công tác bảo vệ quyền bị can, so sánh tỷ lệ vi phạm, xử lý vi phạm trong hoạt động tố tụng.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm toàn bộ các vụ án hình sự và bị can được xử lý tại VKSND quận Nam Từ Liêm trong giai đoạn nghiên cứu. Phương pháp chọn mẫu là toàn bộ dữ liệu có sẵn để đảm bảo tính toàn diện và khách quan. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2014 đến 2017, phù hợp với phạm vi hoạt động của VKSND quận Nam Từ Liêm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vai trò của VKSND trong bảo vệ quyền bị can được khẳng định nhưng còn hạn chế
   VKSND quận Nam Từ Liêm đã thực hiện tốt chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra, góp phần phát hiện và xử lý kịp thời 1195 vụ án với 1759 bị can trong 3 năm. Tuy nhiên, công tác bảo vệ quyền bị can trong điều tra còn tồn tại nhiều lỗ hổng, như việc giải thích quyền và nghĩa vụ cho bị can chưa đầy đủ, dẫn đến nhiều trường hợp bị can không nắm rõ quyền lợi của mình.

2. Vi phạm quyền bị can trong quá trình điều tra vẫn xảy ra
   Có một số trường hợp bị can bị áp dụng biện pháp tố tụng trái pháp luật, như bức cung, dùng nhục hình, hoặc không được tiếp cận luật sư kịp thời. Tỷ lệ vi phạm này chiếm khoảng 10-15% trong các vụ án được khảo sát, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền con người và tính khách quan của quá trình tố tụng.

3. Công tác kiểm sát tạm giữ, tạm giam còn nhiều bất cập
   Mặc dù VKSND quận Nam Từ Liêm đã tăng cường kiểm sát tại các nhà tạm giữ, trại tạm giam, nhưng vẫn còn tồn tại các vi phạm về thủ tục tạm giữ, tạm giam và chế độ đối với bị can. Khoảng 20% số vụ kiểm sát phát hiện vi phạm liên quan đến việc gia hạn tạm giữ không đúng quy định hoặc điều kiện giam giữ chưa đảm bảo.

4. Nhận thức pháp luật của bị can và người tiến hành tố tụng còn hạn chế
   Việc giải thích quyền và nghĩa vụ cho bị can chưa được thực hiện đầy đủ, dẫn đến nhiều bị can không hiểu rõ quyền của mình, khó khăn trong việc tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa. Đồng thời, một số cán bộ tiến hành tố tụng chưa thực hiện nghiêm túc trách nhiệm bảo vệ quyền bị can.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ nhiều yếu tố, bao gồm sự thiếu đồng bộ trong quy định pháp luật, hạn chế về năng lực và đạo đức nghề nghiệp của cán bộ tiến hành tố tụng, cũng như nhận thức pháp luật của bị can còn thấp. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả này phản ánh thực trạng chung của nhiều địa phương, nhưng cũng cho thấy sự nỗ lực của VKSND quận Nam Từ Liêm trong việc nâng cao chất lượng công tác bảo vệ quyền con người.

Việc bảo vệ quyền bị can không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là yêu cầu đạo đức và xã hội nhằm đảm bảo công bằng, minh bạch trong tố tụng hình sự. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ vi phạm quyền bị can theo từng năm và bảng so sánh các biện pháp kiểm sát tạm giữ, tạm giam để minh họa rõ hơn thực trạng và xu hướng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho cán bộ VKSND
   Đào tạo chuyên sâu về pháp luật tố tụng hình sự, quyền con người và kỹ năng bảo vệ quyền bị can nhằm nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cán bộ. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng. Chủ thể thực hiện: Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Hà Nội phối hợp với các cơ sở đào tạo pháp luật.

2. Cải tiến quy trình giải thích quyền và nghĩa vụ cho bị can
   Xây dựng quy trình chuẩn hóa việc thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ cho bị can ngay từ khi khởi tố, đảm bảo bị can hiểu rõ và thực hiện quyền của mình. Thời gian thực hiện: 3-6 tháng. Chủ thể thực hiện: VKSND quận Nam Từ Liêm.

3. Tăng cường kiểm sát việc tạm giữ, tạm giam và xử lý vi phạm kịp thời
   Thường xuyên kiểm tra, giám sát các cơ sở tạm giữ, tạm giam, xử lý nghiêm các vi phạm để bảo vệ quyền lợi của bị can. Thời gian thực hiện: liên tục. Chủ thể thực hiện: VKSND các cấp.

4. Nâng cao nhận thức pháp luật cho bị can và cộng đồng
   Tổ chức các chương trình tuyên truyền, phổ biến pháp luật về quyền con người và tố tụng hình sự nhằm nâng cao hiểu biết của bị can và người dân. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng. Chủ thể thực hiện: VKSND phối hợp với các tổ chức xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ, kiểm sát viên Viện Kiểm sát nhân dân
   Giúp nâng cao hiểu biết về quyền bị can và phương pháp bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự, từ đó nâng cao hiệu quả công tác kiểm sát.

2. Luật sư và người bào chữa
   Cung cấp cơ sở pháp lý và thực tiễn để bảo vệ quyền lợi của bị can trong quá trình điều tra, góp phần đảm bảo công bằng trong tố tụng.

3. Sinh viên, nghiên cứu sinh ngành Luật và Tố tụng hình sự
   Là tài liệu tham khảo chuyên sâu về quyền con người trong tố tụng hình sự, đặc biệt là quyền bị can trong điều tra vụ án hình sự.

4. Cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức xã hội về quyền con người
   Hỗ trợ xây dựng chính sách, chương trình đào tạo và giám sát việc thực thi pháp luật nhằm bảo vệ quyền con người trong lĩnh vực tư pháp.

Câu hỏi thường gặp

1. Quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự bao gồm những gì?
   Quyền của bị can bao gồm quyền được biết lý do khởi tố, quyền trình bày lời khai, quyền được bào chữa, quyền khiếu nại các quyết định tố tụng, và quyền được bảo vệ khỏi các hành vi tra tấn, bức cung. Ví dụ, bị can có quyền từ chối khai báo mà không bị xử lý hình sự.

2. Vai trò của Viện Kiểm sát nhân dân trong bảo vệ quyền bị can là gì?
   VKSND thực hiện chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự, bảo đảm mọi hành vi phạm tội được phát hiện và xử lý đúng pháp luật, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị can.

3. Tại sao việc kiểm sát tạm giữ, tạm giam lại quan trọng?
   Tạm giữ, tạm giam là biện pháp hạn chế quyền tự do nghiêm ngặt, do đó việc kiểm sát nhằm đảm bảo các biện pháp này được thực hiện đúng pháp luật, bảo vệ quyền con người và ngăn ngừa vi phạm như bức cung, nhục hình.

4. Những khó khăn thường gặp trong việc bảo vệ quyền bị can?
   Khó khăn gồm nhận thức pháp luật của bị can còn hạn chế, cán bộ tiến hành tố tụng chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm, và các quy định pháp luật chưa đồng bộ hoặc chưa được áp dụng nghiêm túc.

5. Làm thế nào để bị can có thể tự bảo vệ quyền lợi của mình?
   Bị can có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa, được giải thích rõ quyền và nghĩa vụ, được tiếp cận các quyết định tố tụng và có quyền khiếu nại các hành vi vi phạm. Ví dụ, bị can có thể yêu cầu thay đổi người tiến hành tố tụng nếu có căn cứ không khách quan.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ vai trò quan trọng của Viện Kiểm sát nhân dân trong việc bảo vệ quyền bị can trong điều tra vụ án hình sự, góp phần bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự tại Việt Nam.
• Thực trạng tại VKSND quận Nam Từ Liêm cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng vẫn còn tồn tại các hạn chế về bảo vệ quyền bị can, đặc biệt trong việc giải thích quyền và kiểm sát tạm giữ, tạm giam.
• Nguyên nhân chủ yếu là do hạn chế về năng lực cán bộ, nhận thức pháp luật của bị can và sự chưa đồng bộ trong quy định pháp luật.
• Luận văn đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền bị can, bao gồm đào tạo cán bộ, cải tiến quy trình, tăng cường kiểm sát và nâng cao nhận thức pháp luật.
• Các bước tiếp theo cần tập trung triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời mở rộng nghiên cứu để áp dụng cho các địa phương khác, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật và thực thi quyền con người trong tố tụng hình sự.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự – hãy cùng đồng hành với Viện Kiểm sát nhân dân trong công cuộc xây dựng pháp luật công bằng và minh bạch!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN VỀ QUYỀN CỦA BỊ CAN TRONG ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ 1. Điều tra vụ án hình sự và quyền của bị can trong điều tra vụ án hình sự 1. Khái niệm, đặc điểm điều tra vụ án hình sự 1. Khái niệm điều tra vụ án hình sự Điều tra vụ án hình sự là giai đoạn tố tụng hình sự thứ hai mà trong đó cơ quan điều tra căn cứ vào các quy định của pháp luật TTHS và dưới sự kiểm sát của VKS tiến hành các biện pháp cần thiết nhằm thu thập và củng cố các chứng cứ, nghiên cứu các tình tiết của vụ án hình sự, phát hiện nhanh chóng và đầy đủ tội phạm, cũng như người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm để truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời bảo đảm cho việc bồi thường thiệt hại về vật chất do tội phạm gây nên và trên cơ sở đó quyết định: đình chỉ điều tra, chuyển toàn bộ tài liệu của vụ án cho VKS kèm theo kết luận điều tra và đề nghị truy tố bị can.

Trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự, các cơ quan có thẩm quyền thực hiện các nhiệm vụ cụ thể để chức minh việc thực hiện tội phạm và người phạm tội, xác định rõ những nguyên nhân và điều kiện phạm tội, đồng thời kiến nghị các cơ quan và tổ chức hữu quan áp dụng đầy đủ các biện pháp khắc phục và phòng ngừa tội phạm. Thời điểm của giai đoạn này bắt đầu tư khi cơ quan, người tiến hành tố tụng hình sự có thẩm quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự và kết thúc bằng bản kết luận điều tra và quyết định của cơ quan điều tra về việc đề nghị VKS truy tố bị can trước Toà án hoặc đình chỉ vụ án hình sự tương ứng. Cách hiểu phổ biến ở Việt Nam hiện nay cho rằng điều tra là hoạt động của CQĐT trong điều tra vụ án hình sự. Quan điểm này cho rằng điều tra là 7 tổng hợp tất cả các hành vi thực hiện trong giai đoạn điều tra và do một cơ quan điều tra thực hiện.

Trong cuốn Tìm hiểu Luật Tố tụng hình sự, “Điều tra là một giai đoạn của quá trình tố tụng hình sự, trong đó cơ quan điều tra áp dụng các biện pháp do Luật tố tụng hình sự quy định để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội, Viện kiểm sát kiểm sát hoạt động điều tra, quyết định truy tố bị can làm cơ sở cho việc xét xử của Tòa án”; hoặc “Điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng hình sự, trong giai đoạn này cơ quan điều tra áp dụng mọi biện pháp do Bộ luật Tố tụng hình sự quy định để xác định tội phạm và người phạm tội”. Trên thực tế hoạt động điều tra được tiến hành trong tất cả các giai đoạn tố tụng hình sự, điều tra, truy tố và xét xử vụ án hình sự với những mục đích khác nhau để xác định sự thật khách quan của vụ án. Đây chưa phải là định nghĩa hoạt động điều tra mà là định nghĩa của giai đoạn điều tra vụ án hình sự. Hay nói đúng hơn đó là định ĩa về hoạt động điều tra của Cơ quan điều tra nên nó thiếu tính toàn diện, chưa nói lên được tính bản chất và nội hàm của loại hoạt động này.

Quan điểm này chỉ thừa nhận Cơ quan điều tra là một chủ thể duy nhất có thẩm quyền được phép thực hiện các hoạt động điều tra. Điều này hoàn toàn mâu thuẫn với quy định của Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) về thẩm quyền thực hiện các hoạt động điều tra. Khoản 1 Điều 65 BLTTHS năm 2003 khi quy định thẩm quyền thu thập chứng cứ đã chỉ rõ: “Để thu thập chứng cứ, cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án có quyền triệu tập những người biết về vụ án để hỏi và nghe họ trình bày về những vấn đề có liên quan đến vụ án, trưng cầu giám định, tiến hành khám xét, khám nghiệm và các hoạt động điều tra khác theo quy định của Bộ luật này; yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu, đồ vật, trình bày những tình tiết làm sáng tỏ vụ án”, hay tại khoản 1 Điều 88 BLTTHS năm 2015 quy định: “Để thu thập chứng cứ, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có quyền tiến hành hoạt động thu thập chứng cứ theo quy định của Bộ luật này; yêu cầu cơ quan, tổ 8 chức, cá nhân cung cấp chứng cứ, tài liệu, đồ vật, dữ liệu điện tử, trình bày những tình tiết làm sáng tỏ vụ án. Như vậy có thể thấy quy định của BLTTHS về thẩm quyền thu thập chứng cứ là thẩm quyền thực hiện các hoạt động điều tra của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án.

Ba cơ quan này được tiến hành tất cả các hoạt động điều tra đã được quy định trong BLTTHS. Như vậy, ba cơ quan này theo chức năng và nhiệm vụ đã được phân định có quyền tiến hành tất cả các hoạt động điều tra. Theo tinh thần của điều luật nêu trên bình đẳng về thẩm quyền được tiến hành tất cà các hoạt động điều tra, thực hiện hoạt động điều tra chính vì vậy không phải là độc quyền của Cơ quan điều tra. Việt Nam hiện nay chưa có một khái niệm pháp lý về “hoạt động điều tra” và cũng chưa được giải thích chính thức bởi các cơ quan có thẩm quyền.

Trong tất cả các BLTTHS, chưa có điều luật nào giải thích hoặc định nghĩa về hoạt động điều tra. Mặc dù hoạt động điều tra đã được quy định trong các văn bản pháp luật tố tụng hình sự, hoạt động điều tra được các cơ quan tố tụng hình sự thực hiện thường xuyên trong cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, nhưng khoa học pháp lý và thực tiễn hiện nay có những quan điểm khác nhau, chưa thống nhất nhận thức về hoạt động điều tra, vẫn có sự nhầm lẫn giữa các khái niệm điều tra, thẩm quyền điều tra vụ án và hoạt động điều tra; giữa giai đoạn điều tra với hoạt động điều tra. Chính vì vậy mà vô tình đồng nhất hoạt động điều tra với các hoạt động khác của Cơ quan điều tra, bó hẹp phạm vi chủ thể, phạm vi thời gian của hoạt động điều tra. Theo từ điển tiếng Việt, “điều tra là hoạt động tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật”.

Với ý nghĩa là một loại hoạt động nhận thức của con người, điều tra được sử dụng trong rất nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, để nghiên cứu, tìm hiểu, thu thập thông tin, xác định mức độ kiến thức, hiểu biết về một vấn đề, lĩnh vực nào đó mà con người quan tâm. Theo Từ điển Bách khoa Công an nhân dân Việt Nam thì điều tra được 9 hiểu là hoạt động thu thập chứng cứ, tài liệu, tình hình. phản ánh sự thật về một tổ chức, con người, sự việc, hiện tượng hoặc mục tiêu, địa bàn, lĩnh vực phạm vi nhiệm vụ bảo vệ an ninh, trật tự [16]. Điều tra do cơ quan Công an tiến hành có thể dưới hai hình thức: điều tra công khai do Cơ quan điều tra hoặc một số cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra tiến hành một cách công khai theo quy định của luật tố tụng hình sự; điều tra bí mật (điều tra trinh sát) do lực lượng trinh sát tiến hành, thường diễn ra trước khi khởi tố vụ án hình sự, phải tuân theo trình tự, thủ tục, thẩm quyền mà các văn bản của ngành Công an quy định.

Mỗi hình thức điều tra có sự khác nhau cơ bản về chủ thể, thời hạn, hình thức cũng như trình tự, thủ tục, thẩm quyền điều tra. Điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn của tố tụng hình sự, trong đó Cơ quan điều tra, cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra áp dụng mọi biện pháp điều tra do pháp luật tố tụng hình sự quy định nhằm thu thập chứng cứ chứng minh làm rõ vụ án hình sự. So với khái niệm điều tra hình sự, khái niệm, điều tra vụ án hình sự có phạm vi hẹp hơn điều tra hình sự về không gian và thời gian. Hoạt động điều tra trong điều tra vụ án hình sự gồm các hoạt động cụ thể sau: Hỏi cung bị can; Lấy lời khai của người làm chứng và những người tham gia tố tụng khác; Khám xét (khám người, khám chỗ ở, địa điểm, chỗ làm việc); Thu giữ thư tín, điện tín, bưu kiện, bưu phẩm tại bưu điện; Khám nghiệm (khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi); Xem xét dấu vết trên thân thể; Thực nghiệm điều tra; Trưng cầu giám định.

Điều tra là hoạt động có mục đích của CQĐT khám phá sự thật khách quan phục vụ nhu cầu của con người. Trong giai đoạn điều tra, các cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp để chứng minh việc thực hiện tội phạm, xác định rõ nguyên nhân, điều kiện thực hiện hành vi phạm tội, động cơ, mục đích của tội phạm, lỗi của chủ thể cũng như nhân thân người phạm tội, hậu quả của 10 tội phạm, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả của tội phạm, tính chất mức độ nguy hiểm cho xã hội do hành vi phạm tội gây ra. Đặc điểm điều tra vụ án hình sự Điều tra vụ án hình sự là hoạt động tố tụng phức tạp, phong phú và đa dạng như đã được phân tích ở phần trên. Sự phức tạp, đa dạng của hoạt động điều tra vụ án hình sự hàm chứa trong các đặc điểm nổi bật sau đây: [20].

- Hoạt động điều tra vụ án hình sự là hoạt động thực hiện công khai theo trình tự, thủ tục tố tụng hình sự. Hoạt động điều tra vụ án hình sự được tiến hành công khai theo các trình tự, thủ tục và theo những biện pháp do pháp luật tố tụng hình sự quy định. Tính công khai của hoạt động điều tra thể hiện chỉ được tiến hành các biện pháp điều tra với sự có mặt của những người mà luật quy định và ký vào biên bản các hoạt động điều tra (như khám nghiệm hiện trường, hỏi cung bị can, lấy lời khai người làm chứng, người bị hại. Tính công khai ở đây là công khai tiến hành các thủ tục tố tụng điều tra, còn nội dung, kết quả điều tra thì phải giữ bí mật.

Việc giữ bí mật điều tra có ý nghĩa quan trọng, có tính nguyên tắc quyết định sự thành công hay thất bại của cuộc điều tra, khám phá sự thật khách quan của vụ án.