Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ AN TOÀN THỰC PHẨM 1. Những vấn đề lý luận về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm 1. Khái niệm và dấu hiệu pháp lý của tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm 1. Khái niệm Theo Pháp lệnh VSATTP năm 2003: “Vệ sinh an toàn thực phẩm là các điều kiện và biện pháp cần thiết để bảo đảm thực phẩm không gây hại cho sức khỏe, tính mạng của con người.1] Theo Luật ATTP năm 2010: “An toàn thực phẩm là việc bảo đảm để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người.1] Theo BLHS năm 2015: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự.” [23] Điều 317, BLHS năm 2015 quy định các hành vi sau đây là vi phạm các quy định về ATTP: [23] - Sử dụng chất cấm trong sản xuất, sơ chế, chế biến, bảo quản thực phẩm hoặc bán, cung cấp thực phẩm mà biết rõ là thực phẩm có sử dụng chất cấm.
- Sử dụng hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật cấm sử dụng trong trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, làm muối, sơ chế, chế biến, bảo quản nông, lâm, thủy sản và muối tạo ra dư lượng vượt ngưỡng cho phép trong sản phẩm. 10 Luan van - Sử dụng các loại hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, chất xử lý cải tạo môi trường ngoài danh mục được phép sử dụng hoặc không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc không đúng quy định trong sản xuất, sơ chế, chế biến, bảo quản thực phẩm trong trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, làm muối tạo ra dư lượng vượt ngưỡng cho phép trong sản phẩm. - Chế biến, cung cấp hoặc bán thực phẩm mà biết rõ là thực phẩm không bảo đảm quy chuẩn kỹ thuật, quy định về an toàn thực phẩm; sử dụng hóa chất, phụ gia, chất hỗ trợ chế biến ngoài danh mục được phép sử dụng hoặc không rõ nguồn gốc xuất xứ trong sản xuất, sơ chế, chế biến, bảo quản thực phẩm. Căn cứ vào các khái niệm ATTP, VSATTP, tội phạm và các hành vi vi phạm quy định về ATTP như trên, có thể đưa ra khái niệm tội vi phạm quy định về ATTP như sau: Tội vi phạm quy định về ATTP là hành vi nguy hiểm cho xã hội, được quy định tại Điều 317 BLHS năm 2015, sửa đổ bổ sung năm 2017, do người có năng lực trách nhiệm hình sự, cố ý hoặc vô ý sử dụng các chất cấm, hóa chất, kháng sinh, thuốc… trong sản xuất, sơ chế, chế biến, bảo quản, bán, cung cấp thực phẩm; vi phạm các quy định về ATTP gây tổn hại cho sức khỏe hoặc tính mạng của người tiêu dùng.
Tội vi phạm quy định về ATTP hiện nay được quy định và phải bị xử lý hình sự theo BLHS năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017. Các dấu hiệu pháp lý Từ khái niệm tội vi phạm quy định về ATTP, dựa vào quy định của Điều 317 BLHS, tội vi phạm quy định về ATTP được thể hiện qua các dấu hiệu pháp lý như sau: *Các dấu hiệu thuộc về khách thể Tội phạm xâm phạm đến những qui định, chế độ quản lý của Nhà nước về ATTP, đồng thời xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe của người khác (người tiêu dùng). Nhà nước ban hành các quy định về ATTP nhằm bảo vệ sức khỏe, tính mạng của người dân vì thực phẩm là nhu cầu thiết yếu của người dân, liên quan trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, tính mạng, sức khỏe của người tiêu dùng. *Các dấu hiệu thuộc mặt khách quan 11 Luan van Tội vi phạm quy định về ATTP được biểu hiện ở hành vi vi phạm một trong các quy định về ATTP trong hoạt động sản xuất, bảo quản, sơ chế, chế biến, cung cấp thực phẩm, cụ thể như sau: Một là, sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm mà biết là cấm sử dụng hoặc ngoài danh mục được phép sử dụng trong sản xuất thực phẩm.
Hai là, sử dụng động vật chết do bệnh, dịch bệnh hoặc động vật bị tiêu hủy theo quy định của pháp luật để chế biến thực phẩm hoặc cung cấp, bán thực phẩm mà biết là có nguồn gốc từ động vật chết do bệnh, dịch bệnh hoặc động vật bị tiêu hủy. Hai hành vi trên bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi thuộc một trong hai trường hợp: thứ nhất, thực phẩm được làm ra có giá trị từ 10 triệu đồng trở lên; thứ hai, đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều 317 BLHS hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. Ba là, sử dụng chất, hóa chất, kháng sinh, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm mà biết là chưa được phép sử dụng hoặc chưa được phép lưu hành tại Việt Nam trong sản xuất thực phẩm. Hành vi này bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi thuộc vào một trong hai trường hợp: thứ nhất là thực phẩm làm ra có giá trị từ 100 triệu đồng trở lên; thứ hai là thực phẩm làm ra có giá trị từ 50 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều 317 BLHS hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
Bốn là, nhập khẩu, cung cấp hoặc bán thực phẩm mà biết là có sử dụng chất, hóa chất, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm cấm sử dụng hoặc ngoài danh mục được phép sử dụng. Hành vi này bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi thuộc một trong các trường hợp: thứ nhất là thực phẩm có trị giá từ 100 triệu đồng trở lên; thứ hai là thu lợi bất chính từ 5 triệu đồng trở lên; thứ ba là đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều 317 BLHS năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm. 12 Luan van Năm là, nhập khẩu, cung cấp hoặc bán thực phẩm mà biết là có sử dụng chất, hóa chất, phụ gia thực phẩm hoặc chất hỗ trợ chế biến thực phẩm chưa được sử dụng hoặc chưa được lưu hành tại Việt Nam. Hành vi này bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi thuộc một trong các trường hợp: thứ nhất là thực phẩm có trị giá từ 100 triệu đồng trở lên; thứ hai là thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên; thứ ba là thực phẩm trị giá từ 50 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng hoặc thu lợi bất chính từ 20 triệu đồng đến dưới 50 triệu đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều 317 BLHS hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
Sáu là, thực hiện một trong các hành vi nêu trên hoặc chế biến, cung cấp, bán thực phẩm mà biết là thực phẩm không bảo đảm quy chuẩn kỹ thuật, quy định về ATTP gây ngộ độc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của con người. Hành vi này bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi thuộc một trong các trường hợp: thứ nhất là gây ngộ độc từ 05 người trở lên; thứ hai là gây tổn hại cho sức khỏe của người khác mà tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 30% trở lên. *Các dấu hiệu thuộc về mặt chủ quan Tội phạm được thực hiện dưới hình thức lỗi cố ý hoặc vô ý, người phạm tội nhận thức được thực phẩm không đảm bảo an toàn nhưng do cẩu thả hoặc tin rằng hậu quả tác hại không xảy ra hoặc có thể ngăn ngừa được nên vấn đề chế biến cung cấp cho người tiêu dùng, gây thiệt hại cho tính mạng, sức khỏe của người khác. *Các dấu hiệu thuộc về chủ thể Tội phạm được thực hiện bởi những người có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi theo luật định và hoạt động trong lĩnh vực chế biến, cung cấp hoặc bán thực phẩm.
Chủ thể của tội phạm là bất kỳ người nào có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đạt 16 tuổi trở lên và được thực hiện dưới hình thức lỗi cố ý hoặc vô ý. Phân biệt tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm với một số tội khác Bảng 1.1: Phân biệt tội vi phạm quy định về ATTP với tội giết người và tội vô ý làm chết người theo quy định của BLHS năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 Tiêu chí Tội giết người Tội vi phạm quy định về ATTP Tội vô ý làm chết người so sánh Điều 123 Điều 317 Điều 128 Chủ thể Theo quy định tại Điều 12 của BLHS năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017 thì người từ đủ 14 tuổi trở lên có năng lực trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng. Từ 16 tuổi trở lên chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm. Mặt Người phạm tội giết người nhận Người phạm tội vi phạm quy định về Người phạm tội vô ý làm chết người khách thức rõ hành vi của mình là nguy ATTP biểu hiện ở hành vi vi phạm tuy thấy chính hành vi của mình có thể quan hiểm cho xã hội, thấy trước hậu một trong các quy định về ATTP gây ra hậu quả chết người nhưng cho quả chết người có thể xảy ra và trong sản xuất, bảo quản, sơ chế, chế rằng hậu quả đó sẽ không xảy ra còn mong muốn hậu quả đó xảy ra biến, cung cấp thực phẩm.
có thể ngăn ngừa được hoặc người hoặc để mặc hậu quả chết người phạm tội không thấy hành vi của mình xảy ra. có thể gây ra hậu quả chết người mặc dù phải thấy trước và có thể thấy trước hậu quả đó.