Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ TỘI VẬN CHUYỂN TRÁI PHÉP CHẤT MA TÚY 1. Những vấn đề lý luận về tội vận chuyển trái phép chất ma túy 1. Khái niệm tội vận chuyển trái phép chất ma túy Để làm rõ nội hàm khái niệm tội vận chuyển trái phép chất ma túy, ta phải làm rõ các thuật ngữ cấu thành như “trái phép”, “chất ma túy”… Từ điển tiếng Việt, “trái phép” được hiểu là trái với pháp luật hoặc trái với điều mà pháp luật cho phép [51, tr. Thuật ngữ "ma túy" xuất hiện từ lâu trên thế giới với nhiều cách hiểu khác nhau nhưng các tổ chức quốc tế luôn xác định tính chất nghiêm trọng của vấn đề này và đặt ra yêu cầu hợp tác phòng ngừa, ngăn chặn.
Để có căn cứ xác định loại chất ma túy, Liên hợp quốc đã ban hành Công ước quốc tế về thống nhất các chất ma túy năm 1961, 1971, 1988. Theo đó, ma túy là bất kỳ chất liệu nào được liệt kê trong bảng I, III, IV của Công ước này, dù dưới dạng tự nhiên hay tổng hợp. Các chất ma túy có thể phân loại ra thành các nhóm như sau: - Theo đặc tính và mức độ tác động của chất gây nghiện, ma túy được chia thành ba nhóm: Ma túy mạnh, ma túy trung bình, ma túy nhẹ. - Theo nguồn gốc, cách thức tạo ra chất ma túy, ma túy được chia thành ba nhóm: + Ma túy tự nhiên: Các loại ma túy có nguồn gốc tự nhiên, thu được bằng cách hái hoặc nuôi trồng như thuốc phiện (quả); lá, hoa, quả cây cần sa.; + Ma túy bán tổng hợp: Các chất ma túy được điều chế từ sản phẩm tự nhiên bằng cách cho tác dụng với một số hóa chất để thu được chất ma túy có tác dụng mạnh hơn chất ma túy ban đầu (Ví dụ: Hêrôin là chất ma túy bán tổng hợp từ morphine bằng cách axetyl hóa morphine.); + Ma túy tổng hợp: Là các chất ma túy được điều chế bằng phương pháp tổng hợp hóa học toàn phần từ các chất (gọi là tiền chất).
Các chất ma túy tổng hợp có tác dụng mạnh và nhanh hơn ma túy bán tổng hợp (methadone, dolargan, methamphetamine. 8 luan an - Theo tác dụng về mặt sinh học trên cơ thể con người, ma túy được chia thành tám nhóm: Các chất gây êm dịu, đam mê (các chất ma túy chính gốc) gồm thuốc phiện và các chế phẩm của thuốc phiện như morphine, heroin, methadone, dolargan, v.; Cần sa và các sản phẩm của Cần sa; Coca và các sản phẩm của Coca; thuốc ngủ: Có tác dụng ức chế thần kinh (barbiturate, methaqualone, mecloqualone.); các chất an thần: Các chất thuộc dẫn xuất của benzodiazepine, meprobamate, hydroxyzin; các chất kích thích: Amphetamin và các dẫn xuất của nó; các chất gây ảo giác: LSD, mescalin. các dẫn xuất của tryptamin, v.; dung môi hữu cơ và các thuốc xông. - Theo nguồn gốc và tác động dược lý, ma túy được chia thành năm loại: Ma túy là các chất từ cây thuốc phiện (opiates); ma túy là các chất từ cây cần sa (cannabis); ma túy là các chất kích thích (stimulants); ma túy là các chất ức chế (depressants); ma túy là các chất gây ảo giác (hallucinorens).
Ở Việt Nam, thuật ngữ “ma túy” xuất hiện khá muộn và chính thức được sử dụng lần đầu tiên trong pháp luật Việt Nam tại BLHS năm 1985. Từ đó đến nay, thuật ngữ này được sử dụng nhiều và ở nước ta đã có hẳn 01 đạo luật về vấn đề này đó là Luật Phòng, chống ma túy. Khoản 1 Điều 2 Luật Phòng, chống ma túy thì: Chất ma túy bao gồm chất gây nghiện và chất hướng thần được quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành. Để làm rõ hơn khái niệm này, Luật Phòng, chống ma túy đã quy định thêm khái niệm “chất gây nghiện” và “chất hướng thần”.
Theo đó, “chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với người sử dụng”, và “chất hướng thần” là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với người sử dụng. Như vậy, trong Luật Phòng, chống ma túy, cụm từ “chất ma túy” được định nghĩa và giải thích một cách gián tiếp qua các khái niệm “chất gây nghiện” và “chất hướng thần”. Để cụ thể hóa chất nào là chất ma túy và bị cấm hay hạn chế sử dụng thì hiện nay, Chính phủ quy định danh mục các chất ma túy và tiền chất tại Nghị định số 73/2018/NĐ-CP, ngày 15/5/2018. Theo đó, ở Việt Nam hiện có 515 chất ma túy 9 luan an chia thành 03 danh mục theo mức độ độc hại và yêu cầu kiểm soát việc sử dụng các chất này đó là: Thứ nhất, các chất ma túy tuyệt đối cấm sử dụng trong y học và đời sống xã hội; việc sử dụng các chất này trong phân tích, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học, điều tra tội phạm theo quy định đặc biệt của cơ quan có thẩm quyền.
Thứ hai, các chất ma túy được dùng hạn chế trong phân tích, kiểm nghiệm, điều tra tội phạm, hoặc trong lĩnh vực y tế theo quy định của cơ quan có thẩm quyền. Thứ ba, các chất ma túy được dùng trong phân tích, kiểm nghiệm, nghiên cứu khoa học, điều tra tội phạm hoặc trong lĩnh vực y tế, thú y theo quy định của cơ quan có thẩm quyền. Ngoài ra, Nghị định số 73/2018/NĐ-CP ngày 15/5/2018 còn quy định 47 tiền chất không thể thiếu trong quá trình sản xuất, điều chế ma túy. Việc phân các loại chất ma túy thành các nhóm như đã nói ở trên không chỉ có ý nghĩa trong công tác nghiên cứu về mặt khoa học mà còn phục vụ đắc lực cho công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm về ma túy.
Bởi lẽ, khi xác định được nguồn gốc của các loại ma túy, đặc tính, hàm lượng, trọng lượng của từng loại ma túy. thì có thể giải quyết một cách đúng đắn và có hiệu quả vấn đề TNHS của người phạm tội nói riêng cũng như công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm về ma túy nói chung. Tóm lại, để xác định một chất nào đó là ma túy thì chất đó phải có các đặc điểm sau: Được quy định trong danh mục các chất ma túy ban hành kèm theo Nghị định của Chính phủ; chất đó có nguồn gốc tự nhiên hoặc tổng hợp; là chất độc gây nghiện; khi đưa các chất này vào cơ thể con người nó sẽ làm biến đổi một số chức năng thần kinh, làm thay đổi trạng thái ý thức và sinh lý của người đó. Nếu lạm dụng ma túy, sử dụng không đúng cách, không đúng liều lượng, không theo chỉ định thì người sử dụng sẽ nhanh chóng bị lệ thuộc vào nó, khi đó ma túy sẽ gây tổn thương về nhiều mặt cho sức khỏe về cả thể chất và tinh thần cho chính người sử 10 luan an dụng, đồng thời còn tiềm ẩn nguy cơ gây thiệt hại cho cộng đồng và xã hội từ chính người nghiện ma túy này.
Việc đưa ra một định nghĩa về ma túy xét ở một khía cạnh nào đó sẽ chỉ có ý nghĩa trong việc nghiên cứu khoa học. Trên thực tế, khi cần xác định một chất có phải là ma túy hay không thì các cơ quan có trách nhiệm cần phải trưng cầu giám định để trả lời cho một loạt câu hỏi như: Loại ma túy gì? hàm lượng, khối lượng chất ma túy đã được xác định là bao nhiêu? tiền chất dùng để sản xuất mà túy là loại hóa chất nào?., đồng thời phải căn cứ vào Danh mục các chất ma túy quy định tại Nghị định số 73/NĐ-CP ngày 15/5/2018 của Chính phủ để so sánh, đối chiếu. Nghiên cứu Điều 250 BLHS năm 2015 cho thấy, điều luật không mô tả như thế nào là hành vi vận chuyển trái phép chất ma túy, hay nói theo cách khác là không quy định khái niệm cụ thể về tội vận chuyển trái phép chất ma túy. Trong khoa học luật hình sự Việt Nam hiện nay, mặc dù các nhà khoa học còn có nhiều điểm khác nhau về khái niệm tội vận chuyển trái phép chất ma túy, song nhìn chung, các quan điểm đó vẫn khá thống nhất trong việc nêu ra nội dung và bản chất pháp lý của tội phạm này.
Có quan điểm cho rằng: “Hành vi vận chuyển trái phép chất ma túy là hành vi đưa chất ma túy từ địa điểm này đến địa điểm khác mà không có giấy phép hợp lệ. Hành vi vận chuyển chất ma túy có thể được thực hiện dưới bất kỳ hình thức nào như mang theo người, chuyển qua đường bưu điện, đường hàng không. Quan điểm này có điểm hợp lý là phù hợp với các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam, nhưng dưới góc độ khoa học, khái niệm đã nêu vẫn chưa đưa ra được dấu hiệu chủ thể của tội phạm. Quan điểm khác lại cho rằng: Hành vi “vận chuyển trái phép chất ma túy là hành vi chuyển dịch trái phép chất ma túy không nhằm mục đích sản xuất, mua bán, tàng trữ trái phép chất ma túy thuộc một trong những trường hợp được quy định tại Điều 250 BLHS” [49, tr.
Mặc dù đã có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm tội vận chuyển trái phép chất ma túy, tuy nhiên các quan điểm này mới chỉ nêu ra được một cách khái 11 luan an quát mà chưa nêu được một cách đầy đủ khái niệm của tội này một cách khoa học. Tổng hợp từ những quan điểm của các nhà khoa học, tác giả xin đưa ra khái niệm về tội vận chuyển trái phép chất ma túy như sau: Tội vận chuyển trái phép chất ma túy là hành vi chuyển dịch trái phép chất ma túy từ nơi này đến nơi khác dưới bất kỳ hình thức nào mà không nhằm mục đích sản xuất, mua bán, tàng trữ trái phép chất ma túy do người có năng lực trách nhiệm hình sự, đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý xâm phạm chế độ quản lý độc quyền của Nhà nước về ma túy. Sự cần thiết của việc quy định tội vận chuyển trái phép chất ma túy trong luật hình sự Việt Nam Trong đấu tranh phòng và chống tội phạm nói chung, phòng, chống tệ nạn ma túy và tội phạm vận chuyển trái phép chất ma túy nói riêng, vấn đề đạo lý cũng luôn được đặt ra để giáo dục và nâng cao ý thức chính trị, pháp luật của người dân đối với những tác hại của tệ nạn ma túy và sự nguy hiểm của tội phạm ma túy đối với mỗi người dân, mỗi gia đình, và xã hội.