Luận văn thạc sĩ luật học về tội tham ô tài sản trong luật hình sự Việt Nam - ĐHQGHN 2016

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích tội tham ô tài sản trong luật hình sự Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc về pháp lý và thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Văn Cường
• Người hướng dẫn: TS. Lê Lan Chi
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Tội Tham Ô Tài Sản Trong Luật Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI THAM Ô TÀI SẢN
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm của tội tham ô tài sản, ý nghĩa của việc quy định tội tham ô tài sản trong luật hình sự
• 1.2. Khái niệm tội tham ô tài sản. Đặc điểm pháp lý của tội tham ô tài sản
• 1.3. Phân biệt tội tham ô tài sản với một số tội phạm khác. Ý nghĩa của việc quy định tội tham ô tài sản trong luật hình sự
• 1.4. Tội tham ô tài sản trong pháp luật quốc tế
• 1.5. Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng
• 1.6. Pháp luật của một số quốc gia trên thế giới quy định về tội tham ô tài sản
• 1.7. Tội tham ô tài sản trong lịch sử pháp luật hình sự Việt Nam
• 1.8. Tội tham ô tài sản trong luật pháp Việt Nam thời kỳ phong kiến
• 1.9. Tội tham ô tài sản trong luật pháp Việt Nam từ Cách mạng Tháng tám năm 1945 đến nay
• 1.10. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VỀ TỘI THAM Ô TÀI SẢN VÀ THỰC TIỄN XỬ LÝ
• 2.1. Tội tham ô tài sản theo quy định của Bộ luật hình sự năm 1999
• 2.2. Thực tiễn xử lý tội tham ô tài sản trong những năm gần đây
• 2.3. Những ưu điểm, hạn chế trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự đối với tội tham ô tài sản và nguyên nhân
• 2.3.1. Những ưu điểm trong vận dụng quy định của pháp luật hình sự trong xử lý tội tham ô tài sản
• 2.3.2. Những hạn chế trong thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật hình sự về tội tham ô tài sản trong điều tra, truy tố, xét xử. Nguyên nhân của những hạn chế
• 2.4. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ XỬ LÝ TỘI THAM Ô TÀI SẢN
• 3.1. Giải pháp về hoàn thiện pháp luật hình sự
• 3.2. Những định hướng chung về chính sách hình sự
• 3.3. Những kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định quy phạm pháp luật về tội tham ô tài sản. Các giải pháp khác
• 3.4. Nâng cao năng lực của các cơ quan bảo vệ pháp luật trong điều tra, xử lý tội phạm tham ô tài sản
• 3.5. Nâng cao vai trò của các cơ quan kiểm toán, thanh tra nội bộ, thanh tra chuyên ngành trong phối hợp với cơ quan tiến hành tố tụng
• 3.6. Nâng cao vai trò của hệ thống chính trị, vai trò giám sát của cơ quan dân cử, của dư luận xã hội và quần chúng nhân dân
• 3.7. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về quản lý tài sản để hạn chế nguyên nhân điều kiện phạm tội
• 3.8. Kết luận Chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tội tham ô tài sản trong luật hình sự Việt Nam

Tội tham ô tài sản là một trong những vấn đề nghiêm trọng trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Theo quy định của Bộ luật Hình sự, tội này được định nghĩa là hành vi chiếm đoạt tài sản của cơ quan, tổ chức mà người có trách nhiệm quản lý xâm hại vào quyền sở hữu tài sản của cơ quan, tổ chức đó. Tình hình tham ô tài sản đang diễn ra phức tạp, với nhiều vụ án lớn gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngân sách nhà nước và lòng tin của nhân dân.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của tội tham ô tài sản

Tội tham ô tài sản được hiểu là hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản của cơ quan, tổ chức. Đặc điểm của tội này bao gồm việc thực hiện hành vi chiếm đoạt tài sản công, động cơ vụ lợi và sự lợi dụng quyền lực để thực hiện hành vi phạm tội.

1.2. Ý nghĩa của việc quy định tội tham ô tài sản trong luật hình sự

Việc quy định tội tham ô tài sản trong luật hình sự có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ tài sản công, ngăn chặn các hành vi tham nhũng và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Điều này không chỉ giúp bảo vệ tài sản của nhà nước mà còn củng cố niềm tin của nhân dân vào chính quyền.

II. Vấn đề và thách thức trong việc xử lý tội tham ô tài sản

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật về tội tham ô tài sản, nhưng thực tiễn xử lý tội phạm này vẫn gặp nhiều khó khăn. Các vụ án tham ô thường có tính chất phức tạp, liên quan đến nhiều đối tượng và tổ chức khác nhau. Điều này đặt ra thách thức lớn cho các cơ quan chức năng trong việc điều tra, truy tố và xét xử.

2.1. Những khó khăn trong điều tra và xử lý tội tham ô

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc điều tra tội tham ô là sự liên kết chặt chẽ giữa các đối tượng tham gia. Nhiều vụ án có sự tham gia của nhiều cán bộ, công chức, làm cho việc thu thập chứng cứ trở nên khó khăn hơn.

2.2. Nguyên nhân dẫn đến tình trạng tham ô tài sản gia tăng

Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng tham ô tài sản gia tăng bao gồm sự thiếu minh bạch trong quản lý tài chính, sự lỏng lẻo trong kiểm soát và giám sát của các cơ quan chức năng, cũng như động cơ vụ lợi cá nhân của một số cán bộ, công chức.

III. Phương pháp và giải pháp nâng cao hiệu quả xử lý tội tham ô tài sản

Để nâng cao hiệu quả xử lý tội tham ô tài sản, cần có những phương pháp và giải pháp đồng bộ từ việc hoàn thiện pháp luật đến tăng cường năng lực cho các cơ quan chức năng. Việc này không chỉ giúp phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi tham ô mà còn tạo ra môi trường pháp lý vững chắc hơn.

3.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về tội tham ô tài sản

Cần xem xét sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật liên quan đến tội tham ô tài sản để phù hợp với thực tiễn. Điều này bao gồm việc làm rõ các dấu hiệu pháp lý của tội phạm và quy định hình phạt nghiêm khắc hơn đối với các hành vi tham ô.

3.2. Tăng cường năng lực cho các cơ quan điều tra

Cần nâng cao năng lực cho các cơ quan điều tra, truy tố và xét xử trong việc xử lý tội tham ô tài sản. Điều này có thể thực hiện thông qua việc đào tạo chuyên sâu cho cán bộ, công chức và tăng cường trang thiết bị, công nghệ phục vụ cho công tác điều tra.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về tội tham ô tài sản

Nghiên cứu về tội tham ô tài sản không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn cần được áp dụng vào thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu sẽ giúp các cơ quan chức năng có cái nhìn tổng quan hơn về tình hình tham ô tài sản và từ đó đưa ra các biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

4.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật về tội tham ô tài sản

Thực tiễn cho thấy, nhiều vụ án tham ô tài sản đã được đưa ra xét xử, tuy nhiên, kết quả xử lý chưa thực sự thuyết phục. Cần có sự đồng bộ giữa các cơ quan chức năng trong việc áp dụng pháp luật để đạt được hiệu quả cao hơn.

4.2. Kết quả nghiên cứu và những bài học kinh nghiệm

Các nghiên cứu về tội tham ô tài sản đã chỉ ra nhiều bài học kinh nghiệm quý báu trong việc phòng chống tham nhũng. Những bài học này cần được áp dụng rộng rãi để nâng cao hiệu quả công tác phòng chống tham nhũng trong tương lai.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về tội tham ô tài sản

Tội tham ô tài sản là một vấn đề phức tạp và cần được nghiên cứu một cách toàn diện. Việc hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả xử lý tội phạm tham ô tài sản sẽ góp phần quan trọng vào việc xây dựng một xã hội công bằng, minh bạch.

5.1. Tương lai của nghiên cứu về tội tham ô tài sản

Trong tương lai, nghiên cứu về tội tham ô tài sản cần tiếp tục được đẩy mạnh, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các quốc gia trong việc phòng chống tham nhũng và tội phạm tham ô.

5.2. Đề xuất hướng đi mới trong phòng chống tham ô tài sản

Cần có những đề xuất cụ thể về các chính sách và biện pháp mới nhằm nâng cao hiệu quả phòng chống tham ô tài sản. Điều này bao gồm việc tăng cường sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức xã hội trong công tác giám sát và phòng chống tham nhũng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo báo cáo tổng kết của các cơ quan tư pháp và cơ quan phòng chống tham nhũng, tội tham ô tài sản luôn chiếm tỷ lệ chi phối trong nhóm tội phạm chức vụ, đạt mức khoảng 51,5% tổng số các vụ án tham nhũng được phát hiện và đưa ra xét xử. Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường chuyển đổi, các hành vi chiếm đoạt tài sản công diễn ra với thủ đoạn ngày càng tinh vi, tính chất tổ chức chặt chẽ và gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngân sách nhà nước lên đến hàng nghìn tỷ đồng, điển hình qua các đại án kinh tế tại Vinashin, Vinalines hay Công ty Cho thuê tài chính II thuộc Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự bất cập của các quy phạm pháp luật hình sự hiện hành khi chưa bao quát hết các quan hệ sở hữu đan xen giữa khu vực công và khu vực tư, dẫn đến nhiều vướng mắc trong quá trình định tội danh.

Mục tiêu cụ thể của công trình là làm sáng tỏ bản chất pháp lý của tội tham ô tài sản, đánh giá toàn diện thực tiễn áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 trong giai đoạn 5 năm từ năm 2010 đến năm 2014, từ đó xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá nhằm hoàn thiện chính sách hình sự và nâng cao năng lực tố tụng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian pháp lý tại Việt Nam trong mối tương quan so sánh với các chuẩn mực quốc tế theo Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng năm 2003. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc lượng hóa các bất cập tố tụng với 3 biểu đồ và bảng số liệu phân tích chuyên sâu, hỗ trợ đắc lực cho mục tiêu nâng tỷ lệ thu hồi tài sản tham nhũng từ mức dưới 25% lên trên 50% trong giai đoạn cải cách tư pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết cấu thành tội phạm kinh điển của khoa học luật hình sự Việt Nam kết hợp với lý thuyết về kiểm soát quyền lực nhà nước để giải quyết vấn đề nghiên cứu. Khung phân tích tập trung làm rõ cấu trúc 4 yếu tố pháp lý của tội tham ô tài sản: khách thể kép (xâm hại đồng thời quyền sở hữu tài sản và tính đúng đắn của hoạt động công vụ), mặt khách quan (hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để dịch chuyển bất hợp pháp tài sản), chủ thể đặc biệt (người có chức vụ và được giao trách nhiệm quản lý tài sản) và mặt chủ quan (lỗi cố ý trực tiếp với mục đích tư lợi).

Nghiên cứu tích hợp 3 khái niệm nền tảng:

• Khái niệm tội phạm chức vụ theo Điều 277 Bộ luật Hình sự năm 1999 và Điều 352 Bộ luật Hình sự năm 2015.
• Khái niệm người có chức vụ, quyền hạn theo Điều 1 Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2005 và Điều 4 Luật Cán bộ, công chức năm 2008.
• Chuẩn mực hình sự hóa hành vi tham ô theo Điều 17 Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng năm 2003, đặt nền tảng mở rộng xử lý hành vi tham ô sang cả khu vực tư nhân.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ hệ thống báo cáo tổng kết xét xử của Tòa án nhân dân tối cao, số liệu giám sát của Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các báo cáo chuyên đề về phòng chống tham nhũng của Chính phủ trong giai đoạn 2010 – 2014. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 100% các vụ án và bị cáo bị truy tố, xét xử sơ thẩm về tội tham ô tài sản trên phạm vi toàn quốc trong khoảng thời gian 5 năm khảo sát, với tổng số hàng trăm vụ án được thống kê chi tiết.

Phương pháp chọn mẫu toàn bộ theo chuỗi thời gian liên tục 5 năm được áp dụng nhằm đảm bảo tính bao quát, loại trừ sai số và phản ánh trung thực quy luật vận động của tội phạm tham ô. Luận văn kết hợp phương pháp so sánh luật học (đối chiếu quy định tại Điều 382, 383 Bộ luật Hình sự Trung Quốc năm 1997, luật hình sự Liên bang Nga, Nhật Bản, Thụy Điển) với phương pháp phân tích thống kê xã hội học pháp lý. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính nhằm giúp chỉ ra mối tương quan giữa sự thay đổi trong chính sách hình sự và tỷ lệ các bản án bị hủy, sửa hoặc trả hồ sơ điều tra bổ sung, tạo cơ sở thực chứng vững chắc cho các kiến nghị lập pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo cứu thực tiễn áp dụng pháp luật đối với tội tham ô tài sản trong giai đoạn 2010 – 2014 đã làm rõ 3 phát hiện quan trọng mang tính thực chứng:

Thứ nhất, tội tham ô tài sản chiếm tỷ lệ áp đảo trong cơ cấu tội phạm tham nhũng. Dữ liệu thực tế cho thấy hành vi tham ô tài sản luôn chiếm từ 51,5% đến 53,2% tổng số các vụ án thuộc nhóm tội phạm về chức vụ bị phát hiện và xử lý hàng năm, thể hiện tính chất phổ biến và mức độ nguy hại đặc biệt nghiêm trọng của loại tội danh này đối với trật tự kinh tế.

Thứ hai, tỷ lệ hồ sơ vụ án tham ô tài sản bị Tòa án trả lại để yêu cầu điều tra bổ sung duy trì ở mức rất cao, dao động từ 15% đến 22% tổng số thụ lý qua các năm. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ khó khăn trong việc xác định tư cách chủ thể có trách nhiệm quản lý tài sản và sự kéo dài trong quá trình giám định tư pháp tài chính kế toán.

Thứ ba, cơ cấu áp dụng hình phạt phản ánh tính nghiêm khắc của pháp luật nhưng hiệu quả thu hồi tài sản còn rất thấp. Hơn 60% số bị cáo phạm tội tham ô tài sản bị tuyên phạt ở các khung hình phạt rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng (phạt tù từ 7 năm đến 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình theo khoản 2, khoản 3 và khoản 4 Điều 278 Bộ luật Hình sự năm 1999). Tuy nhiên, tỷ lệ thu hồi tài sản bị thất thoát thực tế chỉ đạt mức khoảng 20% đến 25% tổng giá trị tài sản bị chiếm đoạt.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu định lượng được minh họa rõ nét thông qua hệ thống dữ liệu trực quan:

• Biểu đồ 2.1 phản ánh biến động số lượng vụ án và bị cáo tội tham ô tài sản giai đoạn 2010 – 2014 với xu hướng gia tăng về quy mô và số lượng đồng phạm.
• Biểu đồ 2.2 minh chứng tỷ trọng trên 50% của án tham ô so với các tội danh tham nhũng khác như nhận hối lộ hay lạm dụng chức vụ, quyền hạn.
• Biểu đồ 2.3 thể hiện tỷ lệ trả hồ sơ yêu cầu điều tra bổ sung qua từng năm.
• Bảng 2 thống kê chi tiết các mức hình phạt được áp dụng thực tế từ phạt tù có thời hạn đến tù chung thân và tử hình.

Nguyên nhân sâu xa của những hạn chế trên bắt nguồn từ sự bất cập trong quy định tại Điều 278 Bộ luật Hình sự năm 1999 khi chưa phân định rõ ranh giới giữa trách nhiệm trực tiếp quản lý vật chất (thủ kho, thủ quỹ) và trách nhiệm quản lý mang tính gián tiếp thông qua quyền quyết định thu, chi của thủ trưởng đơn vị. Điều này dẫn đến sự nhầm lẫn phổ biến giữa tội tham ô tài sản với tội trộm cắp tài sản hoặc tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản quy định tại Chương XVI.

Bên cạnh đó, việc pháp luật hình sự năm 1999 chỉ giới hạn phạm vi chủ thể trong khu vực nhà nước đã tạo ra khoảng trống lớn khi các mô hình công ty cổ phần, doanh nghiệp ngoài quốc doanh ngày càng nắm giữ khối lượng vốn và tài sản khổng lồ. So sánh với kinh nghiệm lập pháp của Trung Quốc tại Điều 382 Bộ luật Hình sự năm 1997 và khuyến nghị tại Điều 12, Điều 17 Công ước UNCAC năm 2003, việc Bộ luật Hình sự năm 2015 bổ sung khoản 6 Điều 353 hình sự hóa hành vi tham ô trong doanh nghiệp, tổ chức ngoài nhà nước là bước tiến hoàn toàn tất yếu, giúp giải quyết triệt để sự bất bình đẳng trong bảo hộ quyền sở hữu.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa và xử lý tội phạm tham ô tài sản:

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống quy phạm pháp luật hình sự. Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần sớm ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất các dấu hiệu định tội của Điều 353 Bộ luật Hình sự năm 2015, đặc biệt là tiêu chí xác định hành vi tham ô trong khu vực tư nhân tại khoản 6. Đồng thời, cần điều chỉnh định lượng giá trị tài sản chiếm đoạt khởi điểm phù hợp với tốc độ tăng trưởng kinh tế trong lộ trình 2016 – 2018 nhằm đảm bảo tính phân hóa tội phạm.

Thứ hai, nâng cao năng lực và kỹ năng nghiệp vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng. Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Công an cần phối hợp tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về điều tra án kinh tế, tài chính, chứng khoán cho 100% điều tra viên và kiểm sát viên phụ trách án tham nhũng. Mục tiêu đặt ra là kéo giảm tỷ lệ án bị Tòa án trả hồ sơ điều tra bổ sung xuống dưới mức 5% trong giai đoạn 2017 – 2020.

Thứ ba, thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Thanh tra, Kiểm toán Nhà nước và Cơ quan Cảnh sát điều tra. Ban hành quy chế rút ngắn thời hạn chuyển giao hồ sơ vụ việc có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan điều tra xuống tối đa không quá 15 ngày làm việc kể từ khi ban hành kết luận thanh tra. Giải pháp này nhằm ngăn chặn kịp thời hành vi tẩu tán tài sản, phấn đấu nâng tỷ lệ thu hồi tài sản tham ô đạt tối thiểu 50% đến 60% trong giai đoạn 2018 – 2022.

Thứ tư, hoàn thiện hệ thống thể chế quản lý kinh tế và kiểm soát tài sản công. Chính phủ cần chỉ đạo đẩy mạnh thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt đạt tỷ lệ trên 80% trong các giao dịch công vụ, đồng thời hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về kiểm soát tài sản, thu nhập của 100% cán bộ lãnh đạo, người đại diện phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp nhằm triệt tiêu các nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể sau:

Thứ nhất, Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên thuộc các cơ quan tiến hành tố tụng. Công trình cung cấp hệ thống luận cứ vững chắc để phân biệt chính xác tội tham ô tài sản với các tội phạm xâm phạm quyền sở hữu khác (như tội lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm, trộm cắp), giúp nâng cao chất lượng lập hồ sơ vụ án và hạn chế tối đa việc trả hồ sơ điều tra bổ sung.

Thứ hai, các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia lập pháp tại Ủy ban Tư pháp của Quốc hội và Bộ Tư pháp. Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và bằng chứng thực tiễn 5 năm để tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung các đạo luật liên quan như Luật Phòng, chống tham nhũng, Luật Giám định tư pháp và Luật Tố tụng hình sự.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự. Tài liệu này đóng vai trò là nguồn tham khảo học thuật chuyên sâu với cấu trúc phân tích 4 yếu tố cấu thành tội phạm hoàn chỉnh, kết hợp phương pháp so sánh luật quốc tế và hệ thống số liệu thực tiễn tin cậy.

Thứ tư, đội ngũ Luật sư, cán bộ pháp chế, Kiểm toán viên nội bộ và Lãnh đạo các tập đoàn, doanh nghiệp. Nghiên cứu giúp các nhà quản trị nhận diện sớm các kẽ hở trong quy trình quản lý dòng tiền, xuất nhập vật tư và vận hành doanh nghiệp, từ đó chủ động xây dựng cơ chế kiểm soát rủi ro pháp lý và ngăn chặn thất thoát tài sản nội bộ.

Câu hỏi thường gặp

Điểm khác biệt pháp lý cơ bản giữa tội tham ô tài sản và tội trộm cắp tài sản là gì? Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở tư cách chủ thể và mối quan hệ với tài sản bị chiếm đoạt. Ở tội tham ô tài sản, người phạm tội là chủ thể đặc biệt, có chức vụ quyền hạn và được giao trực tiếp hoặc gián tiếp quản lý tài sản đó. Ngược lại, ở tội trộm cắp tài sản, người phạm tội có thể là bất kỳ cá nhân nào và hoàn toàn không có quyền quản lý, định đoạt đối với tài sản bị lén lút lấy đi.

Tại sao Bộ luật Hình sự năm 2015 lại mở rộng xử lý tội tham ô sang khu vực ngoài nhà nước? Quy định tại khoản 6 Điều 353 Bộ luật Hình sự năm 2015 xuất phát từ yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu bình đẳng giữa các thành phần kinh tế theo Hiến pháp năm 2013 và thực thi Điều 12, 17 Công ước UNCAC năm 2003. Trong nền kinh tế thị trường, các doanh nghiệp tư nhân nắm giữ khối lượng vốn khổng lồ của hàng nghìn cổ đông, hành vi lạm quyền chiếm đoạt của người quản lý gây tổn hại nghiêm trọng cho nền kinh tế tương đương khu vực công.

Hành vi giúp sức của người không có chức vụ trong vụ án tham ô được xử lý như thế nào? Người không có chức vụ, quyền hạn và không được giao quản lý tài sản vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội tham ô tài sản nhưng với tư cách là đồng phạm giúp sức hoặc xúi giục theo Điều 20 Bộ luật Hình sự năm 1999 (Điều 17 Bộ luật Hình sự năm 2015). Cơ quan tố tụng sẽ cá thể hóa hình phạt dựa trên mức độ tham gia và tỷ lệ hưởng lợi bất chính của từng đồng phạm.

Thực trạng thu hồi tài sản trong các vụ án tham ô giai đoạn 2010 – 2014 gặp những khó khăn gì? Tỷ lệ thu hồi tài sản trong 5 năm khảo sát chỉ đạt khoảng 20% đến 25% do các biện pháp kê biên, phong tỏa tài khoản thường được áp dụng chậm trễ khi vụ án đã khởi tố. Người phạm tội thường lợi dụng khoảng thời gian thanh tra kéo dài từ 6 đến 12 tháng để tẩu tán tài sản bằng cách chuyển nhượng cho người thân hoặc chuyển ra nước ngoài thông qua các hợp đồng kinh tế giả tạo.

Cơ quan thanh tra và kiểm toán có vai trò gì trong việc xử lý tội tham ô tài sản? Thanh tra và Kiểm toán Nhà nước đóng vai trò là cơ quan phát hiện tiền tố, nắm giữ 60% đến 70% các dấu hiệu sai phạm ban đầu thông qua kiểm tra sổ sách tài chính. Việc cơ quan thanh tra phát hiện sớm các bút toán khống, chứng từ giả mạo và chuyển hồ sơ ngay trong vòng 15 ngày cho cơ quan điều tra là yếu tố quyết định để bảo toàn chứng cứ và ngăn chặn thất thoát tài sản nhà nước.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về cấu thành tội phạm và khẳng định tính tất yếu của việc mở rộng xử lý tội tham ô sang khu vực ngoài nhà nước.
• Đánh giá thực chứng 5 năm áp dụng pháp luật giai đoạn 2010 – 2014 cho thấy tội tham ô chiếm trên 51,5% án tham nhũng, với hơn 60% bị cáo nhận mức án nghiêm khắc.
• Chỉ rõ những điểm nghẽn tố tụng khiến tỷ lệ trả hồ sơ điều tra bổ sung lên tới 22% và tỷ lệ thu hồi tài sản bị chiếm đoạt còn đạt mức thấp dưới 25%.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp gắn liền với lộ trình hoàn thiện văn bản hướng dẫn Bộ luật Hình sự năm 2015 và tăng cường năng lực giám định tài chính.
• Khẳng định giá trị tham khảo của mô hình kiểm soát quyền lực quốc tế theo Công ước UNCAC 2003 nhằm xây dựng bộ máy hành chính minh bạch và bảo vệ an toàn tài sản xã hội.

Đóng góp lớn nhất của công trình là tạo dựng khung đối sánh khoa học giữa lý luận định tội danh với thực tiễn xét xử, mang lại nguồn tài liệu giá trị cho tiến trình cải cách tư pháp giai đoạn 2016 – 2020. Để tiếp tục hoàn thiện cơ chế phòng chống tội phạm chức vụ, các nhà nghiên cứu và cơ quan thực thi pháp luật cần đẩy mạnh triển khai đồng bộ các giải pháp công nghệ trong kiểm soát dòng tiền và ứng dụng hiệu quả các quy định mới vào thực tiễn xét xử.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI THAM Ô TÀI SẢN 1. Khái niệm, đặc điểm của tội tham ô tài sản, ý nghĩa của việc quy định tội tham ô tài sản trong luật hình sự 1. Khái niệm tội tham ô tài sản Tham nhũng, tham ô là vấn nạn chung của tất cả các quốc gia, ở tất cả các Nhà nước và thời kỳ lịch sử - khi chế độ tư hữu xuất hiện và Nhà nước ra đời. Theo Tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transparency International Organisation- TIO), tham nhũng là lợi dụng quyền hành để gây phiền hà, khó khăn và lấy của dân; tham ô là hành vi lợi dụng quyền hành để lấy cắp của công.

Tham nhũng và tham ô là một hệ quả tất yếu của sự vị kỷ, vụ lợi của mỗi cá nhân, đặc biệt trong điều kiện nền kinh tế kém phát triển, quản lý kinh tế - xã hội lỏng lẻo, yếu kém tạo ra nhiều sơ hở cho các hành vi tiêu cực, tham nhũng, tham ô có điều kiện phát triển và một phần quyền lực chính trị được biến thành quyền lực kinh tế. Tham nhũng, tham ô làm thâm hụt công quỹ, rút ruột công trình xây dựng, giảm mức phúc lợi. Ở tầm khái quát cao hơn, có thể nói tham nhũng, tham ô làm chậm sự phát triển kinh tế-xã hội, làm giảm lòng tin của công dân vào nhà nước, đến chừng mực nào đó nó gây mất ổn định chính trị, kinh tế - xã hội, thậm chí sụp đổ cả một cơ quan, tổ chức, sụp đổ một thể chế chính trị. Theo các tài liệu truyền thông của Liên hợp quốc về đấu tranh quốc tế chống tham nhũng thì tham nhũng là sự lợi dụng quyền lực nhà nước để trục lợi riêng bao gồm những hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để tham ô, trộm cắp tài sản của Nhà nước; lợi dụng địa vị công tác để trục lợi riêng hoặc thông qua việc sử dụng không chính thức địa vị chính thức của mình; hay tạo ra xung đột về thứ tự quan tâm giữa trách nhiệm đối với xã hội và lợi ích cá nhân để mưu cầu trục lợi.

Khoa học luật hình sự và pháp luật hình sự của nhiều quốc gia trên thế giới mô tả tham ô trước hết là hành vi của người có thẩm quyền quản lý tài sản của cơ quan tổ chức, chiếm đoạt tài sản của cơ quan tổ chức đó bằng chính vị trí, chức vụ 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] của mình sau đó mới phân tách hành vi tham ô diễn ra trong cơ quan tổ chức nhà nước, doanh nghiệp nhà nước và thuộc khu vực tư nhân để phân hóa trong các cấu thành của tội tham ô tài sản. Theo Điều 17 Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng thì tham ô được hiểu là “… hành vi của công chức tham ô, biển thủ hoặc chiếm đoạt dưới các hình thức khác cho bản thân hoặc cho người hay tổ chức khác công quỹ hoặc tư quỹ hoặc chứng khoán hay bất cứ thứ gì có giá trị mà công chức này được giao quản lý do địa vị của mình”. Quan điểm này nêu rất khái quát về tham ô nhưng chỉ nói tới hành vi chiếm đoạt tài sản của công chức. Ở nước ta hiện nay thuật ngữ tham ô được sử dụng phổ biến trong đời sống hàng ngày, nhưng vẫn chưa đạt tới sự thống nhất về quan niệm.

Theo Từ điển Tiếng Việt, "tham ô là lợi dụng quyền hành để ăn cắp của công" [45, tr. Như vậy, có nhiều cách hiểu khác nhau về tội tham ô tài sản nhưng nhìn chung, có hai quan niệm khá phổ biến: Một, coi tham ô bao gồm mọi hành vi chiếm đoạt tài sản công của bất kỳ người nào có chức vụ, quyền hạn hoặc được giao nhiệm vụ, quyền hạn để chiếm dụng tài sản. Chủ thể của hành vi tham ô có thể là cán bộ, công chức nhà nước, viên chức hoặc những người làm việc trong các tổ chức chính trị, tổ chức xã hội và tài sản bị chiếm đoạt của hành vi tham ô là tài sản của nhà nước. Hai, hiểu tham ô là hành vi lợi dụng quyền để chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý chuyển thành của riêng, với động cơ xuất phát từ lợi ích cá nhân hoặc nhóm cá nhân có quan hệ lợi ích với nhau.

Hành vi tham ô không chỉ ở việc chiếm đoạt tài sản của nhà nước mà của các tổ chức chính trị - xã hội và doanh nghiệp bao hàm cả lĩnh vực tư. Và như đã đề cập ở trên, đây là quan điểm về tội tham ô tài sản ở nhiều nước trên thế giới. Qua nghiên cứu các quan điểm trên cho thấy, chưa có quan niệm thống nhất về tham ô với 2 dấu hiệu cơ bản của hành vi này còn đang gây tranh cãi: thứ nhất, tài sản tham ô là của Nhà nước hay của cơ quan tổ chức (bao gồm cả lĩnh vực công và lĩnh vực tư), và từ đặc điểm này phái sinh đặc điểm thứ hai - chủ thể tham ô tài sản là người có chức vụ quyền hạn để thi hành công vụ - là cán bộ, công chức, viên chức hay chỉ là người có trách nhiệm quản lý trong cơ quan tổ chức. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tôi cho rằng: Tham ô tài sản là hành vi chiếm đoạt tài sản của cơ quan, tổ chức thành của riêng cho bản thân hay người khác mà bản thân chủ thể có trách nhiệm quản lý xâm hại vào hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức đồng thời xâm hại vào quyền sở hữu tài sản của cơ quan, tổ chức.

Sở dĩ Tôi quan niệm như vậy vì những lý do sau: mặc dù theo cách hiểu truyền thống thì hành vi tham ô là chiếm đoạt tài sản của nhà nước, nói cách khác là chiếm đoạt tài sản của cả xã hội thông qua tổ chức đại diện cho xã hội là nhà nước; khác với hành vi chiếm đoạt tài sản của một nhóm người hay của tổ chức tư nhân không đại diện cho xã hội. Tuy nhiên, xét ở góc độ tội phạm học, tình hình tội phạm là hiện tượng mang tính lịch sử và tính pháp lý hình sự, thực tiễn cho thấy cùng với sự thay đổi của các thành phần kinh tế đã có nhiều trường hợp người có trách nhiệm quản lý tài sản lợi dụng điều này để chiếm đoạt tài sản của cơ quan, tổ chức thuộc các thành phần kinh tế quốc doanh (công), doanh nghiệp cổ phần hóa (công – tư kết hợp) và doanh nghiệp dân doanh, tổ chức xã hội, xã hội nghề nghiệp, tổ chức phi chính phủ. Trong một xã hội mà nhà nước chỉ nắm giữ những lĩnh vực kinh tế chủ chốt mà không thể không tư nhân hóa, trong xu thế cổ phần hóa đang được thực hiện với tinh thần chỉ đạo không thể trì hoãn của Chính phủ hiện nay thì rõ ràng tài sản của các cơ quan, tổ chức khác trong xã hội cũng cần được bảo vệ trước hành vi của những người có thẩm quyền quản lý trong các cơ quan này lợi dụng vị trí, chức vụ của mình để chiếm đoạt trái phép… Dù chủ sở hữu tài sản thuộc thành phần kinh tế nào, thuộc thẩm quyền quản lý của Nhà nước hay không thì các chủ sở hữu đều phải được bình đẳng trước pháp luật mà cụ thể ở đây là pháp luật hình sự. Bản chất của tham ô vẫn là dùng chức vụ quyền hạn tổ chức để chuyển tài sản đó thành của riêng.

Xuất phát từ thực tiễn xử lý tội phạm ở nước ta có nhiều vướng mắc do những quy định trong luật hình sự về tội tham ô tài sản nói riêng và tội phạm về chức vụ nói chung chưa giải quyết được các yêu cầu thực tiễn đặt ra; vì vậy Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2015 có sự thay đổi đáng kể trong tư duy lập pháp khi tội tham ô tài sản vẫn nhằm trong nhóm tội phạm về chức vụ nhưng khái niệm các tội phạm về chức vụ đã có sự mở rộng: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Là những hành vi xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức do người có chức vụ thực hiện trong khi thực hiện công vụ, nhiệm vụ” và “người có chức vụ là người do bổ nhiệm, do bầu cử, do hợp đồng hoặc do một hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện một nhiệm vụ nhất định và có quyền hạn nhất định trong khi thực hiện công vụ, nhiệm vụ [31, tr. Tiếp cận từ góc độ khoa học luật hình sự, có thể đưa ra khái niệm tội tham ô tài sản như sau: Tội tham ô tài sản là hành vi trái pháp luật hình sự do người đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, có năng lực trách nhiệm hình sự, có trách nhiệm quản lý tài sản thực hiện bằng việc lợi dụng chức vụ, quyền hạn của mình chiếm đoạt tài sản mà mình có trách nhiệm quản lý thành của riêng cho mình hay người khác. Đặc điểm pháp lý của tội tham ô tài sản * Khách thể của tội phạm Khách thể của tội phạm trong mối tương quan với tội phạm nói chung, nhóm tội phạm và tội phạm cụ thể, khoa học luật hình sự phân loại thành khách thể chung, khách thể loại và khách thể trực tiếp. Trong đó, khách thể chung của tội phạm được hiểu là tổng hợp những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ và có thể bị tội phạm xâm hại.

Khách thể loại của tội phạm được hiểu là nhóm các quan hệ xã hội cùng hoặc gần tính chất được nhóm các quy phạm pháp luật hình sự bảo vệ và bị nhóm các tội phạm xâm hại. Theo luật hình sự Việt Nam năm 1999 có 14 nhóm quan hệ xã hội như vậy như: nhóm an ninh quốc gia; nhóm quan hệ sở hữu; nhóm quan hệ hôn nhân, gia đình. Khách thể trực tiếp của tội phạm được hiểu là quan hệ xã hội cụ thể được quy phạm pháp luật hình sự cụ thể bảo vệ và bị tội phạm cụ thể xâm hại. Một tội phạm có thể xâm hại nhiều quan hệ xã hội khác nhau nhưng trong đó chỉ có một hoặc một số quan hệ xã hội bị xâm hại có tính chất của khách thể trực tiếp.

Tội tham ô tài sản có khách thể của là quan hệ sở hữu về tài sản, đây là khách thể trực tiếp của hành vi này.