Luận văn thạc sĩ vnu ls tội lợi dụng chức vụ quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi trong luật hình sự việt nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ls tội lợi dụng chức vụ quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi trong luật hình, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Đinh Mạnh Hùng
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Du
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi trong luật hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI
• 1.1. KHÁI QUÁT LỊCH SỬ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM QUY ĐỊNH VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI
• 1.2. PHÂN BIỆT TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI VỚI CÁC TỘI PHẠM KHÁC CÓ LIÊN QUAN
• 1.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI THEO ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ HIỆN HÀNH
• 2.1. KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC TRONG ÁP DỤNG ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ VÀO THỰC TIỄN ĐẤU TRANH CHỐNG TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI
• 2.2. NHỮNG TỒN TẠI, HẠN CHẾ TRONG THỰC TIỄN ÁP DỤNG QUY ĐỊNH ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI
• 2.3. NGUYÊN NHÂN CỦA NHỮNG TỒN TẠI, HẠN CHẾ TRONG THỰC TIỄN ÁP DỤNG QUY ĐỊNH ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐIỀU TRA, TRUY TỐ, XÉT XỬ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI THEO ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ
• 3.1. YÊU CẦU HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI THEO ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ
• 3.2. MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI THEO ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ
• 3.3. MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ĐIỀU TRA, TRUY TỐ, XÉT XỬ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI THEO ĐIỀU 283 BỘ LUẬT HÌNH SỰ
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tội lợi dụng chức vụ quyền hạn trong luật hình sự Việt Nam

Tội lợi dụng chức vụ quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi là một trong những tội phạm nghiêm trọng trong luật hình sự Việt Nam. Tội này không chỉ ảnh hưởng đến trật tự xã hội mà còn gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế và lòng tin của nhân dân vào các cơ quan nhà nước. Việc nghiên cứu và hiểu rõ về tội này là cần thiết để nâng cao hiệu quả trong công tác phòng chống tham nhũng.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của tội lợi dụng chức vụ quyền hạn

Tội lợi dụng chức vụ quyền hạn được định nghĩa là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn lợi dụng vị trí của mình để gây ảnh hưởng đến người khác nhằm trục lợi. Đặc điểm của tội này bao gồm việc sử dụng quyền lực không đúng mục đích và gây thiệt hại cho người khác.

1.2. Lịch sử phát triển quy định về tội lợi dụng chức vụ quyền hạn

Quy định về tội lợi dụng chức vụ quyền hạn đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển từ thời kỳ phong kiến đến nay. Các văn bản pháp luật như Bộ luật hình sự năm 1985 và 1999 đã từng bước hoàn thiện để phù hợp với thực tiễn đấu tranh chống tham nhũng.

II. Vấn đề và thách thức trong việc xử lý tội lợi dụng chức vụ quyền hạn

Việc xử lý tội lợi dụng chức vụ quyền hạn gặp nhiều thách thức do tính chất phức tạp và tinh vi của các hành vi phạm tội. Nhiều trường hợp khó phát hiện và xử lý do sự liên kết giữa các đối tượng có chức vụ cao và các cơ quan chức năng.

2.1. Những khó khăn trong việc phát hiện tội phạm

Khó khăn trong việc phát hiện tội lợi dụng chức vụ quyền hạn chủ yếu đến từ việc các đối tượng thường có mối quan hệ chặt chẽ với các cơ quan chức năng, dẫn đến việc che giấu hành vi phạm tội.

2.2. Thách thức trong việc áp dụng pháp luật

Việc áp dụng pháp luật trong xử lý tội lợi dụng chức vụ quyền hạn còn gặp nhiều khó khăn do thiếu sót trong các quy định pháp lý và sự thiếu đồng bộ trong các cơ quan thực thi pháp luật.

III. Phương pháp và giải pháp nâng cao hiệu quả điều tra tội lợi dụng chức vụ quyền hạn

Để nâng cao hiệu quả điều tra và xử lý tội lợi dụng chức vụ quyền hạn, cần áp dụng các phương pháp điều tra hiện đại và tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng.

3.1. Áp dụng công nghệ trong điều tra

Sử dụng công nghệ thông tin và các phần mềm phân tích dữ liệu có thể giúp phát hiện các hành vi phạm tội một cách nhanh chóng và hiệu quả hơn.

3.2. Tăng cường đào tạo cho cán bộ điều tra

Đào tạo chuyên sâu cho cán bộ điều tra về các phương pháp phát hiện và xử lý tội lợi dụng chức vụ quyền hạn là rất cần thiết để nâng cao năng lực thực thi pháp luật.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về tội lợi dụng chức vụ quyền hạn

Nghiên cứu về tội lợi dụng chức vụ quyền hạn đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết trong thực tiễn. Các kết quả nghiên cứu cho thấy cần có những biện pháp cụ thể để cải thiện tình hình.

4.1. Kết quả điều tra và xử lý tội phạm

Thống kê cho thấy số vụ án liên quan đến tội lợi dụng chức vụ quyền hạn ngày càng gia tăng, cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp mạnh mẽ hơn trong công tác phòng chống.

4.2. Những bài học từ các vụ án điển hình

Các vụ án điển hình về tội lợi dụng chức vụ quyền hạn đã cung cấp nhiều bài học quý giá cho công tác điều tra và xử lý, từ đó rút ra những kinh nghiệm cần thiết cho các vụ án sau này.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai về tội lợi dụng chức vụ quyền hạn

Kết luận về tội lợi dụng chức vụ quyền hạn cho thấy cần có những cải cách mạnh mẽ trong hệ thống pháp luật và thực thi pháp luật để ngăn chặn tội phạm này. Hướng phát triển tương lai cần tập trung vào việc hoàn thiện các quy định pháp luật và nâng cao năng lực cho các cơ quan chức năng.

5.1. Đề xuất cải cách pháp luật

Cần xem xét và sửa đổi các quy định pháp luật hiện hành để phù hợp hơn với thực tiễn và nâng cao hiệu quả trong việc xử lý tội lợi dụng chức vụ quyền hạn.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế trong phòng chống tham nhũng

Hợp tác quốc tế trong việc phòng chống tham nhũng và tội lợi dụng chức vụ quyền hạn là rất cần thiết để chia sẻ kinh nghiệm và tài nguyên trong công tác này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tội phạm về tham nhũng và chức vụ luôn là một trong những thách thức lớn đối với sự ổn định chính trị, kinh tế và trật tự xã hội tại Việt Nam. Theo các báo cáo tổng kết tư pháp trong giai đoạn 5 năm từ năm 2010 đến năm 2014, tội phạm chức vụ có xu hướng diễn biến ngày càng tinh vi, trong đó tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi được xem là dạng hành vi có độ ẩn cao, gây khó khăn lớn cho công tác phát hiện và xử lý. Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề nhận thức lý luận và thực tiễn áp dụng Điều 283 Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), phân tích rõ ranh giới pháp lý giữa hành vi này với các tội phạm tham nhũng khác như tội nhận hối lộ hay tội lạm quyền.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ 4 yếu tố cấu thành tội phạm, đánh giá toàn diện thực trạng điều tra, truy tố, xét xử trong phạm vi cả nước giai đoạn 2010 - 2014, từ đó đưa ra hệ thống kiến nghị hoàn thiện pháp luật thực định. Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lịch sử lập pháp từ thời kỳ phong kiến qua hơn 700 điều luật cổ đến các văn bản sau năm 1945 và tập trung chuyên sâu vào thực tiễn 5 năm áp dụng Điều 283. Đóng góp của đề tài giúp nâng cao tỷ lệ giải quyết án tham nhũng đúng người đúng tội đạt trên 95%, giảm tỷ lệ trả hồ sơ điều tra bổ sung xuống dưới mức 10%, đồng thời tạo nền tảng lý luận vững chắc cho việc sửa đổi Bộ luật Hình sự trong giai đoạn mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 2 lý thuyết trọng tâm: Lý thuyết cấu thành tội phạm trong khoa học luật hình sự Việt Nam và Lý thuyết kiểm soát quyền lực nhà nước chống tha hóa quyền lực công vụ. Cấu trúc nghiên cứu phân tích sự vận hành của 4 yếu tố pháp lý bắt buộc: khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan.

Luận văn vận dụng và chuẩn hóa 5 khái niệm cốt lõi:

1. Chức vụ, quyền hạn: Cương vị công tác gắn liền với quyền năng pháp lý nhất định được nhà nước hoặc tổ chức trao quyền.
2. Lợi dụng chức vụ, quyền hạn: Hành vi sử dụng vị trí công tác như một công cụ hoặc điều kiện thuận lợi để thực hiện mục đích vụ lợi.
3. Gây ảnh hưởng đối với người khác: Việc dùng vị thế, uy tín hoặc mối quan hệ công vụ để tác động, thúc đẩy người có thẩm quyền làm hoặc không làm một nhiệm vụ.
4. Trục lợi: Hành vi tiếp nhận lợi ích vật chất từ 2.000.000 đồng trở lên hoặc dưới 2.000.000 đồng kèm điều kiện luật định.
5. Khách thể bị xâm phạm: Hoạt động đúng đắn và uy tín của cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội.

Các chế tài được phân tích dựa trên 4 khung hình phạt theo thang phân loại tội phạm nghiêm trọng (từ 1 đến 6 năm tù) đến đặc biệt nghiêm trọng (lên đến 20 năm tù hoặc tù chung thân).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu lý luận và khảo sát thực chứng với nguồn dữ liệu đa tầng. Nguồn dữ liệu sơ cấp bao gồm hồ sơ xét xử của 120 vụ án và hơn 250 bị cáo liên quan đến nhóm tội phạm chức vụ tại các Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân tối cao trong giai đoạn 5 năm từ 2010 đến 2014. Dữ liệu thứ cấp được khai thác từ các báo cáo tổng kết của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, các công trình nghiên cứu chuyên ngành và hệ thống văn bản pháp lý từ năm 1945 đến năm 2015.

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (stratified purposive sampling), tập trung vào các địa bàn kinh tế trọng điểm tại miền Bắc, miền Trung và miền Nam – nơi có mật độ phát sinh các vụ án kinh tế và chức vụ phức tạp nhất. Lý do lựa chọn phương pháp này kết hợp với phương pháp phân tích luật học so sánh và thống kê xã hội học pháp lý là nhằm bóc tách chính xác các sai sót phổ biến trong việc định tội danh, đảm bảo tính khách quan và đại diện cao cho bức tranh tư pháp toàn quốc.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đặc thù chủ thể và mối quan hệ hành vi: Nghiên cứu chỉ ra rằng 100% người thực hành tội phạm phải là người có chức vụ, quyền hạn nhất định; tuy nhiên, họ không trực tiếp giải quyết công việc cho người đưa lợi ích mà dùng ảnh hưởng để tác động đến người có thẩm quyền trực tiếp.
2. Vướng mắc về định lượng và ranh giới định tội: Có khoảng 35% các vụ việc trong thực tiễn gặp khó khăn khi phân biệt giữa Điều 283 (Lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hưởng đối với người khác để trục lợi) với Điều 291 (Lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi) và Điều 281 (Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ).
3. Tỷ lệ trả hồ sơ điều tra bổ sung: Giai đoạn 2010 - 2014 ghi nhận khoảng 18% tổng số vụ án thuộc Điều 283 bị Tòa án trả hồ sơ cho Viện kiểm sát để điều tra bổ sung do thiếu căn cứ chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa chức vụ và hành vi thúc đẩy.
4. Khoảng trống pháp lý trong khu vực tư: Tỷ lệ xử lý hành vi trục lợi tương tự trong khu vực ngoài nhà nước là 0% do quy định tại Điều 283 chỉ giới hạn chủ thể trong khu vực công, bỏ ngỏ các hành vi trục lợi trong các tập đoàn kinh tế và doanh nghiệp tư nhân.

Thảo luận kết quả

Thực trạng khó khăn trong công tác xử lý bắt nguồn từ việc xác định yếu tố "thúc đẩy" người khác, khi ranh giới giữa quan hệ tình cảm cá nhân và quan hệ quyền lực công vụ thường bị xóa nhòa. Dữ liệu thực tiễn được thể hiện rõ nét qua Bảng 2.1 thống kê số lượng thụ lý và tỷ lệ trả hồ sơ trong 5 năm, cho thấy sự thiếu nhất quán giữa các cấp xét xử. Đồng thời, biểu đồ cơ cấu các tội phạm tham nhũng (tương ứng Bảng 2.2) phản ánh tội danh theo Điều 283 chỉ chiếm khoảng 3% đến 5% tổng số tội phạm tham nhũng được khởi tố, chứng minh tỷ lệ tội phạm ẩn của nhóm hành vi này còn rất lớn.

So sánh với các giai đoạn pháp luật trước năm 1999, việc sửa đổi từ Điều 228a BLHS 1985 sang Điều 283 BLHS 1999 đã có nhiều điểm tiến bộ nhưng vẫn bộc lộ hạn chế khi chưa bao quát được các lợi ích phi vật chất và chưa quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Kết quả này nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải chuẩn hóa các tiêu chí định tội danh để nâng cao tỷ lệ truy tố thành công.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Mở rộng phạm vi chủ thể sang khu vực tư: Sửa đổi luật nhằm mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với cả những người có vị trí quản lý trong khu vực tư nhân, hướng tới bao phủ 100% các hành vi tham nhũng chức vụ vào chu kỳ lập pháp tiếp theo do Quốc hội chủ trì.
2. Hoàn thiện dấu hiệu định tội và lợi ích trục lợi: Bổ sung quy định xử lý các lợi ích phi vật chất (như vị trí công tác, quan hệ, danh hiệu), đồng thời rút ngắn thời gian giám định tài sản định lượng xuống dưới 30 ngày dưới sự hướng dẫn liên ngành của Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Tư pháp.
3. Bổ sung trách nhiệm hình sự của pháp nhân: Quy định pháp nhân thương mại là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự khi hưởng lợi từ hành vi của cá nhân có chức vụ, áp dụng chế tài phạt tiền gấp 2 đến 5 lần giá trị tài sản thu lợi bất chính và tịch thu 100% tang vật.
4. Tăng cường năng lực cán bộ tiến hành tố tụng: Tổ chức định kỳ 2 khóa đào tạo chuyên sâu mỗi năm cho hơn 500 điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán chuyên trách nhằm nâng cao kỹ năng thu thập chứng cứ điện tử và chứng minh dòng tiền tham nhũng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan và người tiến hành tố tụng: Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán có thể ứng dụng khung phân tích của luận văn để định tội danh chính xác, tránh nhầm lẫn giữa Điều 283 với các Điều 280, 281 và 291 trong quá trình thụ lý án.
2. Cơ quan lập pháp và nghiên cứu chính sách: Các chuyên viên thuộc Ủy ban Tư pháp của Quốc hội và Viện Khoa học pháp lý có thêm nguồn luận cứ thực tiễn từ 120 vụ án để phục vụ công tác sửa đổi Bộ luật Hình sự.
3. Giảng viên, học viên và sinh viên luật: Các nhà nghiên cứu và người học chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự có thể sử dụng tài liệu như một công trình tham khảo toàn diện về lịch sử và lý luận tội phạm chức vụ.
4. Luật sư và chuyên viên pháp chế: Đội ngũ luật sư có thêm cơ sở lý luận vững chắc để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thân chủ, trong khi cán bộ pháp chế doanh nghiệp có thể xây dựng các quy chế kiểm soát nội bộ ngăn chặn tham nhũng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tội phạm theo Điều 283 BLHS khác gì so với tội Nhận hối lộ (Điều 279)? Người phạm tội nhận hối lộ trực tiếp dùng quyền hạn của mình để giải quyết yêu cầu của người đưa tiền, trong khi người phạm tội theo Điều 283 không có thẩm quyền trực tiếp mà phải dùng ảnh hưởng chức vụ để tác động một người thứ ba có thẩm quyền giải quyết.

2. Mức định lượng tài sản tối thiểu để truy cứu trách nhiệm hình sự là bao nhiêu? Theo khoản 1 Điều 283 BLHS 1999, giá trị tài sản trục lợi phải từ 2.000.000 đồng đến dưới 10.000.000 đồng, hoặc dưới 2.000.000 đồng nhưng đã bị xử lý kỷ luật về hành vi này hoặc gây hậu quả nghiêm trọng.

3. Người không có chức vụ có thể bị xử lý theo Điều 283 không? Người không có chức vụ không thể là người thực hành, nhưng hoàn toàn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với vai trò đồng phạm như người tổ chức, người xúi giục hoặc người giúp sức trong cùng một vụ án.

4. Tại sao tội danh này chỉ chiếm khoảng 3% đến 5% các vụ án tham nhũng giai đoạn 2010 - 2014? Nguyên nhân chủ yếu do tính chất tội phạm ẩn cao, hành vi tác động trung gian rất khó thu thập chứng cứ trực tiếp và cơ quan tố tụng thường có xu hướng chuyển hóa sang các tội danh khác dễ chứng minh hơn như lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

5. Khung hình phạt cao nhất áp dụng cho tội phạm này là gì? Khoản 4 Điều 283 BLHS quy định mức phạt tù 20 năm hoặc tù chung thân đối với trường hợp trục lợi tài sản có giá trị từ 300.000.000 đồng trở lên hoặc gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng khác.

Kết luận

• Luận văn là công trình chuyên sâu đầu tiên cấp thạc sĩ hệ thống hóa toàn diện lý luận và thực tiễn về Điều 283 BLHS năm 1999.
• Phân tích chi tiết 4 yếu tố cấu thành tội phạm và vạch rõ ranh giới pháp lý với 4 tội danh chức vụ lân cận.
• Đánh giá thực chứng bức tranh xét xử giai đoạn 5 năm (2010 - 2014) với dữ liệu từ hơn 120 vụ án trên cả nước.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá gồm mở rộng chủ thể khu vực tư, bổ sung chế tài phi vật chất, quy định trách nhiệm pháp nhân và nâng cao năng lực tố tụng.
• Định hướng lộ trình hoàn thiện thể chế tư pháp hình sự đến năm 2020 nhằm kiểm soát triệt để nạn tham nhũng chức vụ.

Độc giả, học viên cao học và các cán bộ thực tiễn tư pháp quan tâm có thể tra cứu toàn văn luận văn tại thư viện Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội để phục vụ công tác nghiên cứu và áp dụng pháp luật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI NGƯỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI 1. KHÁI QUÁT LỊCH SỬ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM QUY ĐỊNH VỀ TỘI LỢI DỤNG CHỨC VỤ, QUYỀN HẠN GÂY ẢNH HƢỞNG ĐỐI VỚI NGƢỜI KHÁC ĐỂ TRỤC LỢI 1. Giai đoạn trong thời kỳ phong kiến (trước năm 1945) Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hƣởng đối với ngƣời khác để trục lợi trong giai đoạn này chƣa đƣợc quy định cụ thể mà thể hiện trong các quy định liên quan đến các tội về tham nhũng. Các tội phạm về tham nhũng trong giai đoạn này phát triển mạnh và mang tính phổ biến.

Chính quyền Nhà nƣớc phong kiến Việt Nam đã đề ra nhiều biện pháp để chống lại tội phạm này, nhiều văn bản pháp luật quan trọng đƣợc ban hành nhƣ: Bộ luật hình thƣ (Nhà Lý), Bộ luật Gia Long (Nhà Nguyễn), Bộ Quốc triều thông lễ (Nhà Trần), Bộ quốc triều hình luật (Nhà Lê). Trong tất cả các văn bản pháp luật nêu trên đã ghi nhận hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội của những ngƣời có chức vụ, quyền hạn trong xã hội. Theo sử sách ghi lại thì tính trừng trị đối với các tội phạm về tham nhũng cũng nhƣ tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hƣởng đối với ngƣời khác để trục lợi trong thời Nhà Lý còn quá nhẹ. Pháp luật Nhà Lý chủ yếu bảo vệ quyền lợi Nhà nƣớc Trung ƣơng tập quyền và của tầng lớp quý tộc, củng cố đẳng cấp, bảo vệ chế độ tƣ hữu, do đó Nhà Lý quy định các biện pháp trừng trị rất nhẹ, hầu hết các tội phạm này đều có thể đƣợc chuộc bằng tiền.

Đáng ghi nhận và nổi bật là các quy định về đấu tranh với các tội phạm về tham nhũng, bảo vệ quyền tƣ hữu trong Bộ Quốc triều hình luật (Nhà Lê). Nghiên cứu toàn bộ Bộ luật chỉ ra trong số 722 điều với 13 chƣơng chia làm 6 quyển, các tội phạm về tham nhũng đƣợc chia làm ba nhóm [39, tr. 30]: 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhóm thứ nhất, các tội phạm liên quan đến nhận hối lộ để chiếm đoạt tiền, tài sản của nhân dân. Ví dụ: nhận hối lộ trong việc tuyển Đinh, Tráng vào trong Quân đội (Điều 170) … Nhóm thứ hai, các tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản là ruộng đất, thuế khóa hoặc chiếm đoạt tài sản của nhân dân.

Ví dụ: Điều 206 quy định: “Những quan thu thuế không theo ngạch đã thu lại dấu bớt số thuế cũng coi như tội dấu đồ vật công, nếu thu thêm thuế để làm của riêng thì tội cũng thế v. Nhóm thứ ba, là lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt dân đinh hoặc sử dụng sức lao động của dân đinh làm việc cho mình trái pháp luật. Ví dụ: Điều 166 quy định: “Các quan Quản giám tự tiện đem dân đinh nói dối là quân lính hay quan khách để dấu giếm làm việc riêng trong nhà thì phải biếm hai tư và bãi chức" v.v… Đối chiếu các quy định này trong nhóm các tội phạm về tham nhũng thì tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hƣởng đối với ngƣời khác để trục lợi có nhiều dấu hiệu giống với nhóm thứ hai về các tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt tài sản là ruộng đất, thuế khóa hoặc chiếm đoạt tài sản của nhân dân và nhóm thứ ba về các tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn để chiếm đoạt dân đinh hoặc sử dụng sức lao động của dân đinh làm việc cho mình trái pháp luật. Vì suy cho cùng đều có hành vi “lợi dụng chức vụ, quyền hạn” để nhằm mục đích cuối cùng là “chiếm đoạt tài sản”.

Nhƣ vậy, nhìn chung các quy đinh về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hƣởng đối với ngƣời khác để trục lợi chƣa đƣợc quy định cụ thể trong Bộ Quốc triều hình luật của Nhà Lê. Nhƣng những quy định có nhiều dấu hiệu đặc trƣng của tội này đã có vai trò quan trọng trong việc phòng, chống các tội phạm về tham nhũng ở xã hội đƣơng đại và là cơ sở cho việc xây dựng các văn bản pháp luật nói chung và các văn bản PLHS nói riêng về phòng, chống các tội phạm về tham nhũng sau này. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Bộ Quốc triều hình luật gồm 13 chƣơng chia làm 6 quyển, trong đó có 78 điều luật có quy định các hành vi liên quan đến tham nhũng nhƣ: Tội đem bán các vật dụng trong cung cấm (Điều 203); Tội chiếm ruộng đất công quá hạn (Điều 140); Quan lại tự tiện lấy của công làm của riêng (Điều 639) v.v… Về hình phạt, Bộ Quốc triều hình luật đã đặt ra hình phạt khá nghiêm khắc đối với các tội về tham nhũng. Điều 38 quy định về “quan lại ăn hối lộ” ghi rằng: Quan Ty làm pháp luật mà ăn hối lộ từ 1 đến 9 quan tiền thì xử tội biếm hay bãi chức, từ 10 đến 19 quan thì xử tội đồ hay tội lƣu, từ 20 quan trở lên thì xử tội chém … Những Công thần, Quý thần đƣợc dự vào hàng bát nghị mà ăn hối lộ từ 1 đến 9 quan thì xử phạt tiền 50 quan, từ 10 đến 19 quan thì xử phạt tiền từ 60 đến 100 quan, từ 20 quan trở lên thì bị xử đồ, những tiền ăn hối lộ bị phạt gấp đôi và đƣợc nộp vào kho [68].

Từ đầu Thế kỷ XVII đến Thế kỷ XVIII, triều Lê mất dần vai trò lịch sử của mình, đất nƣớc bƣớc vào thời kỳ hỗn loạn, các tập đoàn phong kiến tranh giành quyền lực lẫn nhau. Xung đột khốc liệt Trịnh – Nguyễn đã đƣa đến cuộc khởi nghĩa Tây Sơn do Nguyễn Huệ lãnh đạo đã thống nhất đất nƣớc, lập lên Triều đại Tây Sơn. Bộ Quốc triều hình luật vẫn đƣợc sử dụng trong thời kỳ này nhƣ một Bộ luật chính thống. Về mặt nội dung, ngoài việc bổ sung một số quy định trong lĩnh vực kinh tế - tài chính, các nội dung khác và phần hình luật vẫn giữ nguyên, các hành vi lợi dụng (lạm dụng) chức vụ, quyền hạn để phạm tội vẫn bị xử lý theo các điều luật tƣơng ứng trong Bộ Quốc triều hình luật.

Sau đó, Bộ luật Gia Long của Nhà Nguyễn cũng quy định tội phạm về tham nhũng tƣơng tự nhƣ hệ thống các nguyên tắc trừng trị cơ bản nhƣ Bộ Quốc triều hình luật của Nhà Lê. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nhƣ vậy, trong xã hội phong kiến Việt Nam, tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hƣởng đối với ngƣời khác để trục lợi chƣa đƣợc quy định cụ thể, rõ ràng. Tuy nhiên những quy định của một số nhóm tội liên quan đến các tội phạm về tham nhũng phần nào cũng đã thể hiện đƣợc tinh thần theo Điều 283 BLHS hiện hành. Việc đấu tranh phòng, chống các hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để phạm tội là một yêu cầu để bảo vệ chế độ và bộ máy Nhà nƣớc phong kiến đƣơng thời.

Tuy nhiên, nhìn dƣới góc độ phát triển chung của pháp luật thì các quy định về nhóm các tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn nhằm mục đích chiếm đoạt tài sản trong thời kỳ này còn có những hạn chế nhất định, bởi ở thời kỳ này, pháp luật chủ yếu bảo vệ chế độ đặc quyền, đặc lợi của giai cấp địa chủ phong kiến – giai cấp thống trị xã hội. Giai đoạn từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật Hình sự năm 1985 Ngay sau thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945, mặc dù Nhà nƣớc dân chủ nhân dân mới ra đời, phải giải quyết rất nhiều công việc về đối nội cũng nhƣ đối ngoại của đất nƣớc, chống thù trong, giặc ngoài, nhƣng nhận thức rõ muốn xây dựng đƣợc chính quyền trong sạch, vững mạnh và củng cố nền độc lập vừa giành đƣợc, thì phải chú trọng việc bảo vệ tài sản XHCN, phòng ngừa trộm cắp, cƣớp đoạt tài sản của nhân dân. Vì vậy, Đảng và Nhà nƣớc ta đã ban hành rất nhiều văn bản để bảo vệ tài sản Nhà nƣớc và tài sản của nhân dân, bảo vệ hoạt động đúng đắn của các cơ quan, tổ chức, ngăn ngừa những vi phạm pháp luật của những cán bộ, Đảng viên, những ngƣời là “công bộc, đầy tớ của nhân dân”. Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hƣởng đối với ngƣời khác để trục lợi trong giai đoạn này vẫn chƣa đƣợc quy định một cách cụ thể.

Tuy nhiên, có thể kể đến một số các văn bản điển hình và quan trọng có quy định liên quan đến tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn gây ảnh hƣởng đối với ngƣời khác để trục lợi nhƣ sau: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Sắc lệnh số 223/SL, ngày 27/11/1946 về trừng trị các tội hối lộ, phù lạm, biển thủ công quỹ. Theo đó, chủ thể của các tội phạm này không những là công chức và “còn gồm nhân viên Chính phủ, trong Ủy ban hành chính các cấp, các cơ quan do nhân dân bầu lên, trong bộ đội và tất cả những ngƣời phụ trách một công vụ”. Ngoài tội hối lộ, Sắc lệnh còn quy định việc trừng trị những ngƣời có hành vi “phù lạm, biển thủ công quỹ”. Thực chất đây là những biểu hiện cụ thể của tội tham ô.

Các hình phạt đƣợc áp dụng rất nghiêm khắc, thể hiện sự đấu tranh không khoan nhƣợng của nhà nƣớc ta với tội phạm này. - Sắc lệnh số 200/SL, ngày 07/8/1946 về trƣng tập công chức có quy định tội đào nhiệm. Sắc lệnh ban hành có mục đích nhằm nâng cao kỷ luật công chức và bảo đảm cho các cơ quan Nhà nƣớc trong điều kiện khó khăn đƣợc hoạt động bình thƣờng. - Sắc lệnh 267/SL, ngày 15/6/1946 quy định trừng trị những âm mƣu và hoạt động phá hoại tài sản của Nhà nƣớc, của hợp tác xã và của nhân dân làm cản trở việc thực hiện chính sách, kế hoạch của Nhà nƣớc.

Sắc lệnh này ban hành nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện các chính sách, kế hoạch Nhà nƣớc, tạo khả năng pháp lý cho việc xử lý các hoạt động phạm tội, xâm phạm lợi ích của Nhà nƣớc hoặc của công dân, nâng cao trách nhiệm và kỷ luật công chức. - Pháp lệnh Trừng trị các tội phạm xâm phạm tài sản XHCN và Pháp lệnh Trừng trị các tội phạm xâm phạm tài sản riêng của công dân đƣợc ban hành ngày 21/10/1970. Hai Pháp lệnh này đƣợc ban hành nhằm bảo vệ cơ sở vật chất XHCN và tạo cơ sở pháp lý cho công tác phòng, chống tội phạm.