Chương 1: Đề tài thổ phỉ trong dòng văn học viết về dân tộc và miền núi. Chương 2: Hiện thực cuộc sống và con người miền núi trong cuộc đấu tranh tiễu phỉ. Chương 3: Một số phương diện nghệ thuật tiêu biểu. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1 ĐỀ TÀI THỔ PHỈ TRONG DÒNG VĂN HỌC VIẾT VỀ DÂN TỘC VÀ MIỀN NÚI 1.
Khái niệm đề tài Trong việc phản ánh cuộc sống, khả năng của văn học là hết sức to lớn và phong phú. Đối tượng của nó bao gồm toàn bộ thế giới thiên nhiên, đời sống xã hội và cuộc sống của từng con người. Đó là chân trời vô tận cho sáng tạo nghệ thuật. Nhưng trước hiện thực vô hạn ấy, khả năng của một nhà văn là hữu hạn.
Trong hoàn cảnh sống của riêng mình, với một khoảng không gian và thời gian nhất định, với những yêu cầu cụ thể của thời đại, với vốn sống, vốn văn hóa, vốn chính trị và tài năng nghệ thuật chỉ có một mức độ, một giới hạn nhất định, khi viết một tác phẩm nào đó, nhà văn chỉ có thể chú ý tới một lĩnh vực, một phạm vi cụ thể, xác định của hiện thực khách quan để sáng tác. Phạm vi hiện thực đó có thể là tình yêu lứa đôi như trong bài thơ Đợi anh về của C.Ximônốp, bài thơ Hương thầm của Phan Thị Thanh Nhàn. Hoặc có thể là chiến tranh như trong Chiến tranh và hòa bình của L.Tônxtôi, Dấu chân người lính của Nguyễn Minh Châu,. Viết về tình yêu, về chiến tranh chính là phạm vi hiện thực mà các tác phẩm trên đề cập đến.
Các tác giả trong cuốn Lí luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên đã nêu: “Đề tài là một phương diện của nội dung tác phẩm, nó chỉ phạm vi hiện thực cụ thể đã được nhà văn nhận thức, lựa chọn và phản ánh trong tác phẩm”. Các tác giả cũng khẳng định: “Bất kì một tác phẩm văn học nào cũng có một đề tài nhất định, nó được xem như một nhân tố tương ứng với đối tượng phản ánh riêng của tác phẩm”. Thực chất đề tài là một khái niệm về loại của hiện thực được miêu tả. “Có bao nhiêu loại hiện tượng đời sống thì có bấy nhiêu đề tài.
Tuy nhiên, cần thấy rằng, đề tài mang dấu ấn rõ rệt của đời sống khách quan nhưng nó cũng là sự ghi nhận dấu ấn chủ quan của nhà văn” [3, tr. Cuốn Lí luận văn học do Phương Lựu chủ biên đã nêu: “Đề tài là khái niệm chủ yếu thể hiện phương diện khách quan của nội dung tác phẩm văn học” [18, tr. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www. Các tác giả trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học cũng định nghĩa, đề tài là: “Khái niệm chỉ loại các hiện tượng đời sống được miêu tả, phản ánh trực tiếp trong sáng tác văn học.
Đề tài là phương diện khách quan của nội dung tác phẩm”. Đọc bất cứ tác phẩm nào chúng ta cũng bắt gặp những người, những cảnh và tâm tình cụ thể sinh động. Đó là phạm vi miêu tả trực tiếp của tác phẩm. Tính chất của phạm vi miêu tả trực tiếp trong tác phẩm có thể hết sức đa dạng: chuyện con người, chuyện con thú, cây cỏ, chim muông, đồ vật, hoặc chuyện thần tiên, ma quái, chuyện quá khứ và chuyện tương lai,.
Nhưng mục đích của văn học không bao giờ chỉ là giới thiệu những hiện tượng cụ thể cá biệt của đời sống hay tưởng tượng. Từ những tác phẩm thần thoại xa xưa cho đến những tác phẩm cận đại, hiện đại, tác phẩm văn học bao giờ cũng xuyên qua một phạm vi miêu tả trực tiếp trong tác phẩm để khái quát lên một phạm vi hiện thực đời sống nhất định có ý nghĩa rộng hơn. Các tác giả cũng khẳng định “đề tài là cơ sở để nhà văn khái quát những chủ đề và xây dựng những hình tượng, những tính cách điển hình. Tuy nhiên, có nhiều trường hợp đề tài, chủ đề hòa quyện với nhau không tách được”, như một số tác phẩm ngụ ngôn, truyện đồng thoại, một số thơ trữ tình,.
Căn cứ vào đó “Người tiếp nhận có thể đi thẳng từ đề tài bên ngoài vào chủ đề, tư tưởng của tác phẩm” [18, tr. Tóm lại, đề tài là lĩnh vực đời sống được nhà văn nhận thức, lựa chọn, khái quát, bình giá và thể hiện trong tác phẩm của mình. Tầm quan trọng của đề tài ở chỗ, nếu chưa nhận ra đề tài, thì chưa bước vào tiếp nhận hình tượng. Tuy nhiên, “từ hiện tượng nghệ thuật sinh động nhận ra loại con người và cuộc sống được phản ánh trong tác phẩm không phải là một việc giản đơn” [18, tr.
Các phương diện biểu hiện của đề tài Có thể thấy rằng: “Giới hạn của phạm vi đề tài được xác định rộng hẹp khác nhau” [18, tr. Đó có thể là một giới hạn bề ngoài như đề tài loài vật, đề tài sản xuất, đề tài cải cách ruộng đất, đề tài kháng chiến chống Mĩ, đề tài bộ đội Trường Sơn, đề tài tiểu tư sản, đề tài công nhân,. Ở giới hạn bề ngoài của đề tài này, các phạm trù xã hội, lịch sử đóng vai trò rất quan trọng. Ví dụ như, người ta có thể nói đề tài nông dân và đề tài tiểu tư sản trong sáng tác của Nam Cao, Lỗ Tấn.
Tuy nhiên, đối tượng nhận thức của văn học là cuộc sống, con người xã hội với tính cách và số phận của nó, với nhiều mối quan hệ quan hệ nhân sinh phức tạp của nó. Vì vậy, “cần đi sâu Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ vào phương diện bên trong của đề tài” [18, tr. 260] để tìm hiểu, nghiên cứu. Đó là cuộc sống nào, con người nào được miêu tả trong tác phẩm.
Chẳng hạn Tắt đèn thể hiện cuộc sống bế tắc, không lối thoát của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám. Sống mòn của Nam Cao thể hiện cuộc sống quẫn bách, mòn đi, rỉ ra, không lối thoát của tầng lớp trí thức nghèo. Bất cứ tác phẩm văn học nào ta cũng có thể nhận ra ở trong đó những mảnh đời, những con người với những số phận cụ thể được phản ánh trong đó. Việc xác định đề tài cho phép liên hệ nội dung tác phẩm với một mảnh đời sống nhất định của thực tại.
Tuy nhiên, không nên đồng nhất đề tài với đối tượng nhận thức, chất liệu đời sống hay nguyên mẫu thực tế của tác phẩm, bởi đối tượng là một cái gì nằm ngoài tác phẩm, đặt đối diện với tác phẩm. Đề tài của tác phẩm là một phương diện nội dung tác phẩm, là đối tượng đã được nhận thức, kết quả lựa chọn của nhà văn. Đó là sự khái quát về phạm vi xã hội, lịch sử của đời sống được phản ánh trong tác phẩm. Lẫn lộn hai mặt này sẽ dẫn đến việc biến phân tích tác phẩm thành phân tích đối tượng được miêu tả trong tác phẩm.
Con đường nhận thức đề tài tác phẩm là đi từ nội dung trực tiếp của tác phẩm, xác định những đường nét lịch sử xã hội của nó. Mỗi nhân vật của tác phẩm đều có thể tiêu biểu cho một tầng lớp xã hội, mang một tính cách xã hội, hoạt động trong một lĩnh vực đời sống, đều có thể tiêu biểu cho một đề tài. Ví dụ như hoàn cảnh gia đình chị Dậu, là một gia đình nông dân, vì xuất sưu của chồng và người em chồng mà chồng bị đánh, bị trói, con bị bán, bản thân đi làm vú em lại còn phải chịu bao nỗi tủi nhục, đến cuối tác phẩm, tiền đồ vẫn “tối đen như mực”. thì đề tài tác phẩm không xa rời cuộc sống đó và các thế lực liên quan đến nó.
Cả nhà Dậu cùng chung một số phận bi thảm thì đề tài tác phẩm là số phận bi thảm của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám. Tuy nhiên, tác phẩm Tắt đèn không phải chỉ miêu tả có một gia đình chị Dậu. Theo bước chân và quan hệ của chị Dậu, đề tài tác phẩm còn được mở rộng: với Nghị Quế, tác phẩm mở ra mảng đề tài quan nghị, một “đặc sản” lố bịch của xã hội thực dân thuộc địa; với lí trưởng, chánh tổng, tuần đinh, lính lệ, tác phẩm mở ra mảng đề tài bộ máy cai trị địa phương tham lam, tàn bạo. Hình tượng quan phủ, quan cụ nới rộng diện phản ánh tới cuộc sống bỉ ổi xấu xa của bọn quan lại.
Như vậy, khi nói đến đề tài tác phẩm ta không chỉ nói tới một đề tài, mà thực chất là một hệ thống đề tài Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ liên quan nhau, bổ sung cho nhau tạo thành hệ đề tài của tác phẩm. Đề tài Truyện Kiều cũng là một hệ thống như vậy. Ở đó có tình yêu lứa đôi, vợ chồng, hoạt động nhà chứa, có đời sống quý tộc, có sự nổi loạn chống lại triều đình, có việc quan lại xử oan, có đề tài báo ân báo oán,. Tất cả xoay quanh đề tài về cuộc đời bất hạnh của người phụ nữ tài hoa.
Như vậy, chúng ta thấy, “Thực chất đề tài là một khái niệm về loại của hiện tượng đời sống được miêu tả”. Có bao nhiêu loại hiện tượng đời sống, có bấy nhiêu đề tài. Việc nhận thức đề tài phải chỉ ra bản chất xã hội của hiện tượng. Nhưng tác phẩm văn học thường thấy sự không trùng khít giữa hiện tượng miêu tả và nội dung ở lại bên trong” [18, tr.
Chẳng hạn, Lời kĩ nữ của Xuân Diệu trước Cách mạng đúng là bài thơ làm theo “lời kĩ nữ”, nhưng không thể nói bài thơ chỉ viết về đề tài kĩ nữ, vì ở đây, với tư cách là nhà thơ trữ tình, Xuân Diệu muốn mượn lời kĩ nữ để biểu hiện cái tôi cô đơn lạnh lẽo trước cuộc sống đương thời, một đề tài được nhà thơ thể hiện trong tập Thơ thơ và Gửi hương cho gió. Trong khi đó Tiếng hát sông Hương của Tố Hữu là bài thơ về đề tài kĩ nữ, nhưng lại nằm trong mảng đề tài viết về những người nghèo khổ, bất hạnh, bị hắt hủi, áp bức trước Cách mạng, như Vú em, Lão đầy tớ, Hai đứa em, Đi đi em,. Bên cạnh đó, cũng có thể thấy rằng: “Khái niệm loại của đề tài không chỉ bắt nguồn từ bản chất xã hội của tính cách, mà còn gắn liền với loại hiện tượng lịch sử xuất hiện trong đời sống và có âm vang đời sống tinh thần một thời, hoặc trong một giới nào đó” [18, tr.