Nghiên Cứu Tiềm Năng Du Lịch Cộng Đồng Của Người Dao Tại Xã Ba Vì, Huyện Ba Vì, Hà Nội

Khám phá tiềm năng du lịch cộng đồng của người Dao tại thị xã Ba Vì, huyện Ba Vì, Hà Nội với những trải nghiệm văn hóa độc đáo và hấp dẫn.

• Tác giả: Lê Mỹ Linh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Hải
• Trường học: Trường Đại Học Thăng Long
• Chuyên ngành: Quản Trị Dịch Vụ Du Lịch – Lữ Hành
• Đề tài: Nghiên Cứu Tiềm Năng Du Lịch Cộng Đồng Của Người Dao Tại Xã Ba Vì, Hà Nội
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa của đề tài nghiên cứu
• 0.6. Kết cấu của khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Nghiên cứu về DLCĐ trên thế giới và Việt Nam
• 1.3. Nghiên cứu văn hóa người Dao nói chung tại xã Ba Vì, huyện Ba Vì, Hà Nội
• 1.4. Cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng
• 1.4.1. Một số khái niệm liên quan
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG CỦA NGƯỜI DAO TẠI XÃ BA VÌ, HUYỆN BA VÌ, HÀ NỘI
• 2.1. Khái quát về khu vực nghiên cứu
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên ở xã Ba Vì
• 2.1.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.1.2. Địa hình, địa mạo
• 2.1.2. Dân số và đời sống văn hóa của người Dao ở xã Ba Vì
• 2.1.2.1. Dân số ở xã Ba Vì
• 2.1.2.2. Khái quát về đời sống văn hóa
• 2.1.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội ở xã Ba Vì
• 2.1.3.1. Đặc điểm kinh tế
• 2.1.3.2. Đặc điểm xã hội
• 2.1.4. Sự hấp dẫn du lịch cộng đồng dân tộc ở Ba Vì
• 2.1.4.1. Tài nguyên du lịch
• 2.1.4.1.1. Tài nguyên thiên nhiên
• 2.1.4.1.2. Địa hình, địa mạo
• 2.1.4.1.3. Các điểm du lịch có thể liên kết
• 2.1.4.1.3.1. Vườn Quốc Gia Ba Vì
• 2.1.4.1.3.2. Đền Thượng
• 2.1.4.1.3.3. Khoang xanh suối tiên
• 2.1.4.2. Cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất, kỹ thuật
• 2.1.4.2.1. Cơ sở hạ tầng
• 2.1.4.2.2. Giao thông vận tải
• 2.1.4.2.3. Thông tin liên lạc, bưu chính viễn thông
• 2.1.4.2.4. Hệ thống cấp điện, cấp nước
• 2.1.4.2.5. Giáo dục, y tế
• 2.1.4.2.6. Cơ sở vật chất, kỹ thuật
• 2.1.4.3. Sự sẵn sàng tham gia của cộng đồng
• 2.1.4.3.1. Chính quyền địa phương
• 2.1.4.3.2. Cộng đồng địa phương. Chính sách của thành phố, huyện, xã đối với phát triển du lịch
• 2.2. Thành phố Hà Nội
• 2.2.1. Các công ty du lịch
• 2.2.2. Thực trạng khách du lịch đến Ba Vì
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG CỦA NGƯỜI DAO TẠI XÃ BA VÌ, HUYỆN BA VÌ, HÀ NỘI
• 3.1. Cơ sở đề xuất giải pháp
• 3.2. Một số giải pháp
• 3.2.1. Giải pháp về cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất, kỹ thuật
• 3.2.2. Giải pháp về nguồn nhân lực
• 3.2.3. Giải pháp phát triển sản phẩm du lịch dựa vào cộng đồng ở địa phương
• 3.2.4. Giải pháp bảo tồn
• 3.2.5. Giải pháp hoạt động xúc tiến, quảng bá du lịch
• 3.3. Mô hình phát triển du lịch cộng đồng người Dao ở Ba Vì
• 3.4. Một số kiến nghị
• 3.4.1. Đối với các cơ quan Trung Ương
• 3.4.2. Đối Với các cơ quan quản lý địa phương
• 3.4.3. Đối với cư dân địa phương
• 3.4.4. Đối với các doanh nghiệp du lịch
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tiềm Năng Du Lịch Cộng Đồng Ba Vì

Xu hướng du lịch hiện đại tập trung vào các vùng đất giàu tiềm năng thiên nhiên và văn hóa. Các tour du lịch khám phá bản sắc văn hóa dân tộc, vùng miền ngày càng được ưa chuộng. Du lịch Việt Nam cần bảo tồn những giá trị văn hóa, kết hợp hiệu quả giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp. Phát triển du lịch cộng đồng (DLCĐ) là yếu tố then chốt để giảm thiểu tác động tiêu cực, đồng thời mang lại lợi ích kinh tế - xã hội, bảo vệ tài nguyên và văn hóa địa phương. Người dân địa phương, am hiểu sâu sắc về tài nguyên, là những người cung cấp thông tin xác thực nhất cho du khách. Theo nghiên cứu, du lịch cộng đồng Ba Vì là hình thức do cộng đồng tổ chức, dựa vào thiên nhiên và văn hóa địa phương, nhằm bảo tồn môi trường, tạo việc làm và thu nhập từ các sản phẩm du lịch độc đáo, phát huy bản sắc riêng như ẩm thực, trang phục, lễ hội. DLCĐ còn giúp du khách nâng cao nhận thức về môi trường, giao lưu văn hóa, trải nghiệm cuộc sống bản địa. Quảng Nam, Hà Giang, Lào Cai, Hòa Bình đã phát triển DLCĐ sớm nhất với những đặc trưng văn hóa riêng.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu du lịch cộng đồng

Nghiên cứu về du lịch cộng đồng người Dao Ba Vì là vô cùng quan trọng. Nó không chỉ đánh giá được tiềm năng và thực trạng mà còn đưa ra các giải pháp phát triển bền vững. Việc phát triển DLCĐ giúp nâng cao đời sống người dân, bảo tồn văn hóa và môi trường, đồng thời tạo ra những trải nghiệm du lịch độc đáo và hấp dẫn cho du khách. Nghiên cứu này góp phần vào việc định hình hướng đi đúng đắn cho ngành du lịch Ba Vì, đảm bảo sự phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh phát triển du lịch bền vững Ba Vì ngày càng được chú trọng.

1.2. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu tiềm năng du lịch

Mục tiêu của nghiên cứu là đánh giá tiềm năng và thực trạng phát triển du lịch cộng đồng của người Dao tại xã Ba Vì, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả du lịch. Đối tượng nghiên cứu là các giá trị văn hóa của người Dao (ẩm thực, trang phục, lễ hội, nghề làm thuốc Nam) và các yếu tố liên quan đến DLCĐ. Phạm vi nghiên cứu là khu vực sinh sống của người Dao tại xã Ba Vì, với dữ liệu thu thập từ năm 2016 đến 2018 và khảo sát thực địa năm 2019. Nghiên cứu này tập trung vào việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, tạo ra các sản phẩm du lịch mới, và bảo vệ môi trường, nhằm phát triển DLCĐ bền vững.

II. Thách Thức Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Người Dao Ba Vì

Mặc dù có tiềm năng lớn, du lịch cộng đồng của người Dao tại Ba Vì đối mặt với nhiều thách thức. Thiếu cơ sở hạ tầng đồng bộ, nguồn nhân lực du lịch còn hạn chế, sản phẩm du lịch chưa đa dạng và hoạt động xúc tiến quảng bá còn yếu là những rào cản lớn. Việc bảo tồn bản sắc văn hóa trong quá trình phát triển du lịch cũng là một thách thức không nhỏ. Cần có các giải pháp để đảm bảo rằng DLCĐ không làm mai một văn hóa người Dao Ba Vì, mà ngược lại, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Theo tài liệu nghiên cứu, sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động du lịch còn hạn chế. Cần có những chính sách khuyến khích và hỗ trợ người dân địa phương tham gia tích cực hơn vào quá trình phát triển DLCĐ.

2.1. Vấn đề bảo tồn bản sắc văn hóa trong du lịch

Một trong những thách thức lớn nhất là làm sao để phát triển du lịch cộng đồng Ba Vì mà không làm mất đi bản sắc văn hóa người Dao. Việc thương mại hóa du lịch có thể dẫn đến sự thay đổi trong phong tục tập quán, lễ hội truyền thống và các giá trị văn hóa khác. Cần có các biện pháp bảo tồn văn hóa hiệu quả, như hỗ trợ các nghệ nhân truyền thống, khuyến khích các hoạt động văn hóa cộng đồng, và giáo dục về giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ. Sự tham gia của cộng đồng vào quá trình bảo tồn văn hóa là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của du lịch văn hóa Ba Vì.

2.2. Hạn chế về cơ sở hạ tầng và nguồn nhân lực

Cơ sở hạ tầng du lịch tại xã Ba Vì còn nhiều hạn chế, đặc biệt là giao thông, điện nước, và thông tin liên lạc. Điều này gây khó khăn cho du khách và ảnh hưởng đến chất lượng dịch vụ du lịch. Bên cạnh đó, nguồn nhân lực du lịch còn thiếu và yếu, đặc biệt là đội ngũ hướng dẫn viên, nhân viên phục vụ có trình độ chuyên môn và kỹ năng giao tiếp tốt. Cần có các chính sách đầu tư vào cơ sở hạ tầng và đào tạo nguồn nhân lực để đáp ứng nhu cầu phát triển du lịch sinh thái Ba Vì.

2.3. Thiếu sự liên kết giữa các điểm du lịch

Các điểm du lịch tại Ba Vì chưa có sự liên kết chặt chẽ với nhau, khiến du khách khó khăn trong việc di chuyển và trải nghiệm. Cần xây dựng các tour du lịch kết hợp các điểm đến hấp dẫn như Vườn Quốc Gia Ba Vì, Đền Thượng, Khoang Xanh Suối Tiên và các bản làng người Dao, tạo ra một chuỗi sản phẩm du lịch đa dạng và phong phú. Việc phát triển giao thông kết nối các điểm du lịch cũng là một yếu tố quan trọng để thu hút du khách và kéo dài thời gian lưu trú của họ.

III. Giải Pháp Phát Triển Sản Phẩm Du Lịch Dân Tộc Dao Ba Vì

Để khai thác hiệu quả tiềm năng du lịch cộng đồng người Dao Ba Vì, cần tập trung vào phát triển các sản phẩm du lịch độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa người Dao. Các sản phẩm du lịch có thể bao gồm: trải nghiệm ẩm thực truyền thống, tham gia lễ hội, học nghề thủ công, khám phá ẩm thực người Dao Ba Vì, và tìm hiểu về y học cổ truyền. Quan trọng là phải đảm bảo chất lượng dịch vụ và tạo ra những trải nghiệm đáng nhớ cho du khách. Đồng thời, cần chú trọng đến việc bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

3.1. Phát triển du lịch trải nghiệm văn hóa bản địa

Du khách đến Ba Vì không chỉ muốn ngắm cảnh mà còn muốn trải nghiệm văn hóa của người Dao. Cần phát triển các tour du lịch cho phép du khách tham gia vào các hoạt động hàng ngày của người dân, như nấu ăn, làm thủ công, hay tham gia các lễ hội truyền thống. Việc tạo ra các trải nghiệm chân thực và tương tác trực tiếp với cộng đồng sẽ giúp du khách hiểu sâu sắc hơn về văn hóa của người Dao và tạo ra những kỷ niệm đáng nhớ.

3.2. Xây dựng các tour du lịch khám phá thiên nhiên

Ba Vì có nhiều tài nguyên thiên nhiên phong phú, như Vườn Quốc Gia Ba Vì, các thác nước, và các khu rừng nguyên sinh. Cần xây dựng các tour du lịch khám phá thiên nhiên, như đi bộ đường dài, leo núi, hay khám phá các loài động thực vật quý hiếm. Việc kết hợp khám phá thiên nhiên với tìm hiểu văn hóa của người Dao sẽ tạo ra những sản phẩm du lịch độc đáo và hấp dẫn.

3.3. Phát triển các sản phẩm thủ công mỹ nghệ truyền thống

Người Dao có nhiều nghề thủ công truyền thống độc đáo, như dệt vải, thêu thùa, làm đồ trang sức, và chế tác nhạc cụ. Cần khuyến khích người dân sản xuất các sản phẩm thủ công mỹ nghệ chất lượng cao để bán cho du khách. Việc tạo ra các sản phẩm lưu niệm mang đậm bản sắc văn hóa người Dao sẽ giúp quảng bá hình ảnh của Ba Vì và tạo thêm thu nhập cho người dân.

IV. Cách Quảng Bá Du Lịch Cộng Đồng Xã Ba Vì Hiệu Quả Nhất

Hoạt động xúc tiến quảng bá đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút du khách đến với du lịch cộng đồng Ba Vì. Cần sử dụng các kênh truyền thông đa dạng, như website du lịch, mạng xã hội, báo chí, và các sự kiện du lịch, để giới thiệu về tiềm năng và sản phẩm du lịch của Ba Vì. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc xây dựng thương hiệu du lịch Ba Vì, tạo ra một hình ảnh độc đáo và hấp dẫn trong mắt du khách. Theo nghiên cứu, quảng bá du lịch cần tập trung vào các giá trị văn hóa, thiên nhiên và con người Ba Vì. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý du lịch, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương trong công tác quảng bá.

4.1. Sử dụng mạng xã hội để quảng bá du lịch

Mạng xã hội là một kênh truyền thông hiệu quả và chi phí thấp để quảng bá du lịch cộng đồng Ba Vì. Cần tạo ra các trang fanpage trên Facebook, Instagram, và các mạng xã hội khác để chia sẻ hình ảnh, video, và thông tin về du lịch Ba Vì. Việc tương tác với du khách trên mạng xã hội cũng là một cách hiệu quả để thu hút sự quan tâm của họ và giải đáp các thắc mắc.

4.2. Tổ chức các sự kiện du lịch để thu hút du khách

Tổ chức các sự kiện du lịch, như lễ hội, hội chợ, và các hoạt động văn hóa, là một cách hiệu quả để thu hút du khách đến với Ba Vì. Các sự kiện này cần được tổ chức chuyên nghiệp và quảng bá rộng rãi để thu hút sự quan tâm của du khách trong và ngoài nước.

4.3. Hợp tác với các công ty du lịch để đưa khách đến Ba Vì

Hợp tác với các công ty du lịch là một cách hiệu quả để đưa khách đến Ba Vì. Cần xây dựng mối quan hệ tốt với các công ty du lịch và cung cấp cho họ các thông tin, hình ảnh, và tài liệu quảng bá về du lịch Ba Vì. Việc phối hợp với các công ty du lịch để xây dựng các tour du lịch hấp dẫn cũng là một cách hiệu quả để thu hút du khách.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Du Lịch Cộng Đồng Ba Vì Trong Thực Tế

Nghiên cứu về tiềm năng du lịch cộng đồng người Dao Ba Vì có thể được ứng dụng trong thực tế để xây dựng các mô hình phát triển DLCĐ bền vững. Các kết quả nghiên cứu có thể giúp các cơ quan quản lý du lịch, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương đưa ra các quyết định đúng đắn trong việc phát triển du lịch. Ví dụ, kết quả nghiên cứu có thể giúp xác định các sản phẩm du lịch tiềm năng, các thị trường mục tiêu, và các giải pháp bảo tồn văn hóa và môi trường. Quan trọng là phải có sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan để đảm bảo rằng các ứng dụng của nghiên cứu mang lại lợi ích cho tất cả.

5.1. Xây dựng mô hình du lịch cộng đồng bền vững

Nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng một mô hình DLCĐ bền vững, trong đó các hoạt động du lịch mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương, bảo tồn văn hóa và môi trường, và tạo ra những trải nghiệm du lịch đáng nhớ cho du khách. Mô hình này cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm văn hóa, thiên nhiên và kinh tế xã hội của Ba Vì.

5.2. Phát triển các chính sách hỗ trợ du lịch cộng đồng

Nghiên cứu có thể được sử dụng để phát triển các chính sách hỗ trợ DLCĐ, như chính sách vay vốn ưu đãi, chính sách đào tạo nguồn nhân lực, và chính sách quảng bá du lịch. Các chính sách này cần được thiết kế để khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động du lịch và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp du lịch phát triển.

5.3. Giám sát và đánh giá hiệu quả của các hoạt động du lịch

Nghiên cứu có thể được sử dụng để giám sát và đánh giá hiệu quả của các hoạt động du lịch, như đánh giá tác động kinh tế, xã hội và môi trường của du lịch. Việc giám sát và đánh giá thường xuyên sẽ giúp các cơ quan quản lý du lịch và doanh nghiệp du lịch điều chỉnh các hoạt động của mình để đảm bảo tính bền vững của DLCĐ.

VI. Kết Luận Triển Vọng Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Ba Vì

Nghiên cứu tiềm năng du lịch cộng đồng người Dao Ba Vì đã chỉ ra rằng Ba Vì có nhiều tiềm năng để phát triển DLCĐ bền vững. Tuy nhiên, cần có những giải pháp cụ thể để giải quyết các thách thức và khai thác hiệu quả các tiềm năng. Với sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý du lịch, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương, Ba Vì có thể trở thành một điểm đến du lịch cộng đồng hấp dẫn, mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường cho địa phương. Tương lai của sinh kế từ du lịch cộng đồng người Dao là rất sáng lạn nếu có sự đầu tư và quản lý đúng đắn.

6.1. Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng Ba Vì có nhiều tài nguyên du lịch độc đáo, như văn hóa người Dao, thiên nhiên phong phú, và vị trí địa lý thuận lợi. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng du lịch còn hạn chế, nguồn nhân lực du lịch còn yếu, và hoạt động xúc tiến quảng bá còn chưa hiệu quả. Cần tập trung vào phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm văn hóa, khám phá thiên nhiên, và mua sắm hàng thủ công mỹ nghệ. Đồng thời, cần tăng cường quảng bá du lịch, cải thiện cơ sở hạ tầng, và đào tạo nguồn nhân lực du lịch.

6.2. Đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá tác động của DLCĐ đến đời sống của người dân địa phương, nghiên cứu các mô hình quản lý DLCĐ hiệu quả, và phát triển các công cụ giám sát và đánh giá tính bền vững của DLCĐ. Ngoài ra, cần nghiên cứu sâu hơn về các sản phẩm du lịch tiềm năng và các thị trường mục tiêu cho du lịch Ba Vì.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong xu thế phát triển du lịch hiện đại, nhu cầu của du khách trong và ngoài nước đang chuyển dịch mạnh mẽ về các điểm đến giàu bản sắc văn hóa bản địa và cảnh quan thiên nhiên nguyên sơ. Tại Việt Nam, du lịch cộng đồng (DLCĐ) được xác định là phương thức khai thác tài nguyên hiệu quả, vừa tạo sinh kế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, vừa bảo tồn các giá trị di sản truyền thống và bảo vệ môi trường sinh thái. Nhiều địa phương như Lào Cai (Sa Pa, Bắc Hà), Quảng Nam (Hội An), Đắk Lắk, Hòa Bình đã bước đầu khai thác thành công mô hình này.

Tại thành phố Hà Nội, xã Ba Vì (huyện Ba Vì) là địa bàn sinh sống tập trung lâu đời của đồng bào người Dao (nhóm Dao Quần Chẹt), chiếm tới 98% dân số toàn xã. Sau quá trình hạ sơn định cư, cộng đồng người Dao nơi đây vẫn lưu giữ được hệ thống tri thức dân gian phong phú, đặc biệt là nghề thuốc Nam truyền thống, cùng kho tàng văn hóa phi vật thể đặc sắc như lễ Cấp sắc, Tết Nhảy, làn điệu Páo Dung, văn hóa ẩm thực và trang phục thủ công. Mặc dù sở hữu tài nguyên tự nhiên và nhân văn dồi dào, hoạt động du lịch tại xã Ba Vì thời điểm nghiên cứu vẫn mang tính tự phát, chưa hình thành sản phẩm du lịch cộng đồng hoàn chỉnh, khách đến chủ yếu mua thuốc Nam rồi rời đi trong ngày. Xuất phát từ thực tế đó, tác giả Lê Mỹ Linh đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp ngành Quản trị Dịch vụ Du lịch – Lữ hành nhằm đánh giá toàn diện tiềm năng và đề xuất giải pháp phát triển DLCĐ tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể gồm hai nội dung chính:

1. Điều tra, nghiên cứu và hệ thống hóa các giá trị văn hóa, điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của cộng đồng người Dao tại xã Ba Vì; từ đó đánh giá tiềm năng và thực trạng hoạt động du lịch cộng đồng tại địa bàn.
2. Đề xuất hệ thống giải pháp và kiến nghị khả thi nhằm phát triển du lịch cộng đồng bền vững, gắn kết chặt chẽ giữa khai thác kinh tế với bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và bảo vệ môi trường sinh thái.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn rõ ràng:

• Đối tượng nghiên cứu: Cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng; điều kiện tự nhiên, tài nguyên du lịch nhân văn (ẩm thực, trang phục, lễ hội, nghề thuốc Nam), thực trạng hạ tầng, sự tham gia của người dân và giải pháp phát triển DLCĐ của người Dao tại xã Ba Vì.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Ba Vì, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội, trọng tâm khảo sát thực tế tại các thôn bản người Dao sinh sống (Yên Sơn, Hợp Sơn, Hợp Nhất).
• Phạm vi thời gian: Sử dụng số liệu thứ cấp về hoạt động kinh tế, du lịch trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2018; các dữ liệu sơ cấp được thu thập qua hai đợt điều tra điền dã thực tế vào tháng 3/2019 và tháng 4/2019.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận xây dựng khung lý thuyết dựa trên các công trình nghiên cứu về du lịch cộng đồng trong và ngoài nước. Tác giả tiếp cận các khái niệm nền tảng về "cộng đồng" của Midgley (1986), Keith và Any (1998), Schmink (1999) và "cộng đồng địa phương" của Nguyễn Hữu Nhân (2004). Về thuật ngữ du lịch cộng đồng (Community Based Tourism - CBT), tác giả tổng hợp định nghĩa từ tổ chức REST (Responsible Ecological Social Tours, 1997), Nicole Hausle và Wolfgang Strasdas (2009), nhấn mạnh tính chất sở hữu, quản lý của người dân bản địa và mục tiêu chia sẻ lợi ích. Khung lý thuyết của đề tài kế thừa các luận điểm từ Murphy (1986), Roberts và Derek Hall (2001), Derek Hall (2003), Sue Beeton (2006); cùng các nghiên cứu trong nước của TS. Võ Quế (2006) và PGS.TS. Phạm Trung Lương.

Tác giả vận dụng mô hình ba trụ cột phát triển bền vững (Triple Bottom Line) gồm kinh tế, xã hội và môi trường, đồng thời phân tích 4 nguyên tắc vận hành DLCĐ: bình đẳng xã hội; tôn trọng văn hóa địa phương và di sản thiên nhiên; chia sẻ lợi ích kinh tế; quyền sở hữu và tham gia của cộng đồng.

Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu, khóa luận sử dụng 4 phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp thu thập và xử lý tài liệu thứ cấp: Thu thập báo cáo kinh tế - xã hội, số liệu khách du lịch giai đoạn 2016–2018 từ Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch Hà Nội, Ban Dân tộc, UBND huyện Ba Vì và UBND xã Ba Vì; kết hợp tham khảo sách chuyên khảo về tộc người Dao (Viết Đẳng, Nguyễn Khắc Tụng, Nông Trung, 1971; Nguyễn Xuân Diệu; Phùng Văn Giang, 2012).
• Phương pháp khảo sát điền dã: Quan sát trực tiếp cảnh quan, môi trường cư trú, nhà ở, quy trình thu hái và bào chế thuốc Nam; trải nghiệm sinh hoạt văn hóa ẩm thực, trang phục của người Dao tại các thôn bản.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Tiến hành phát phiếu hỏi cấu trúc và phỏng vấn sâu qua 2 đợt khảo sát:
  • Đợt 1 (tháng 3/2019): Khảo sát khách du lịch tại xã Ba Vì, phát ra 120 phiếu, thu về 105 phiếu hợp lệ (n = 105) nhằm thu thập thông tin về độ tuổi, nghề nghiệp, thời gian lưu trú, mục đích chuyến đi và mức độ hài lòng về thái độ của người dân bản địa.
  • Đợt 2 (tháng 4/2019): Khảo sát cộng đồng dân cư tại thôn Yên Sơn (xã Ba Vì), phát ra 80 phiếu, thu về 60 phiếu hợp lệ (n = 60) nhằm tìm hiểu khả năng cung ứng dịch vụ và nguyện vọng tham gia hoạt động du lịch của các hộ gia đình.
• Phương pháp phân tích tổng hợp: Xử lý, thống kê dữ liệu định lượng từ phiếu khảo sát, đối chiếu với tài liệu thứ cấp để đưa ra các nhận định khách quan về tiềm năng và rào cản phát triển du lịch tại địa bàn.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu du lịch cộng đồng trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả làm rõ các khái niệm cốt lõi: cộng đồng, cộng đồng địa phương, du lịch cộng đồng và mối quan hệ tương hỗ giữa người dân bản địa với tài nguyên du lịch. Khóa luận phân tích 7 điều kiện cơ bản để hình thành điểm đến DLCĐ, bao gồm: tài nguyên du lịch (tự nhiên và nhân văn), hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật, mạng lưới giao thông vận tải, dịch vụ hỗ trợ (điện, nước, viễn thông, y tế), sự sẵn sàng tham gia của cộng đồng, vai trò quản lý của chính quyền địa phương và sự đồng hành của doanh nghiệp lữ hành.

Nội dung chương cũng chỉ rõ các bên liên quan tham gia vào hệ thống DLCĐ gồm: cộng đồng dân cư, chính quyền các cấp, công ty lữ hành, đơn vị vận chuyển, du khách, cơ sở đào tạo nghề, doanh nghiệp vừa và nhỏ, các tổ chức phi chính phủ (NGO) và cộng đồng vùng phụ cận. Chương 1 khép lại bằng việc phân tích 4 nhóm tác động tích cực của DLCĐ: nâng cao thu nhập xóa đói giảm nghèo, thúc đẩy công bằng xã hội thông qua quỹ cộng đồng, giải quyết việc làm tại chỗ hạn chế di cư, và bảo tồn di sản văn hóa bản địa cùng môi trường sinh thái tự nhiên.

Chương 2: Các điều kiện phát triển du lịch cộng đồng của người Dao tại xã Ba Vì, huyện Ba Vì, Hà Nội

Chương 2 tập trung phân tích thực trạng các điều kiện tài nguyên, hạ tầng và xã hội học tại địa bàn nghiên cứu:

• Điều kiện tự nhiên và dân cư: Xã Ba Vì có diện tích tự nhiên 2.540,69 ha, cách trung tâm huyện Ba Vì 17 km và cách trung tâm Hà Nội gần 60 km. Địa hình đồi núi dốc phân hóa theo đai cao, thổ nhưỡng feralit điển hình (feralit vàng trên 1.000 m; feralit vàng nâu từ 500–1.000 m; feralit vàng đỏ dưới 500 m), tạo điều kiện cho nhiều loài dược liệu tự nhiên phát triển. Khí hậu nhiệt đới ẩm vùng núi, nhiệt độ trung bình năm 23,4°C, lượng mưa trung bình 2.500 mm. Dân số toàn xã năm 2017 có 505 hộ với 2.230 nhân khẩu (tăng từ 326 hộ năm 2008), trong đó người Dao Quần Chẹt chiếm 98%, cư trú phân tán tại 3 thôn Yên Sơn, Hợp Sơn và Hợp Nhất.

Chỉ tiêu dân số xã Ba Vì	Năm 2008	Năm 2017
Số hộ gia đình	326	505
Nhân khẩu	~1.800	2.230
Tỷ lệ người Dao (%)	98%	98%

• Tài nguyên du lịch nhân văn:
  • Nghề thuốc Nam truyền thống: Hơn 80% cư dân trong xã nắm giữ tri thức làm thuốc Nam gia truyền. Thôn Yên Sơn được công nhận là làng nghề thuốc Nam truyền thống. Hai bài thuốc tạo dựng thương hiệu nổi bật là thuốc tắm đẻ - lợi sữa cho phụ nữ sau sinh và thuốc tắm khỏe người. Ngoài ra, đồng bào còn sở hữu các bài thuốc đặc trị xương khớp (nấu cao lá bách thảo từ gần 100 vị lá như Pù chặt mau, Tầm kha mhây, Ngồng chan, Dào kía, Dào bay...), sỏi thận (dùng Nhầm nhỏ nha, Chuối rừng, Kim tiền thảo), trĩ (Cùng kẹt, Thầu dầu tía, Xà lậu lọ).
  • Văn hóa ẩm thực: Món cỗ lá mang tính biểu tượng, sắp xếp thịt lợn, lòng dồi, dạ dày trên lá chuối rừng bánh tẻ, trong đó miếng gan được đặt trên cùng dành cho già làng, trưởng bản; các món rau rừng (mùi khai, ngọn lá sắn non, rau đớn, cải làn) xào hoặc nấu canh; rượu men lá truyền thống và các loại nước đun từ rễ thảo dược, hạt vối, chè xanh.
  • Trang phục truyền thống: Nữ phục Dao Quần Chẹt gồm khăn dài (mù goòng đia), khăn vấn ngoài (goòng xổng), áo dài chàm xẻ tà thêu hoa văn chỉ màu (miền xịa lui), yếm đính khuy bạc, thắt lưng vải (coòng), quần ống hẹp mở góc 120 độ (miền xía hẩu) và xà cạp trắng (chì kẹo) quấn bên ngoài gấu quần để tránh vắt rừng. Trang phục cô dâu mặc lồng 2 lớp áo, 2 quần, 2 yếm (có yếm đào lui ton xị), 2 thắt lưng (có thắt lưng vải thô trắng la xịn), khăn phủ pả và khăn đỏ che mặt (goong xị). Nam phục gồm áo cánh chàm 4 vạt 3 túi thêu sao tám cánh (miền chạng lui), quần chân què (miền chạng hẩu) và khăn đội đầu thêu hoa văn guồng nước.
  • Văn hóa tinh thần: Nghi lễ Tết Nhảy diễn ra từ giữa tháng 11 âm lịch đến 25 tháng Chạp nhằm cúng Bàn Vương và tổ tiên, thực hiện các điệu múa chuông, múa rùa, múa kiếm bên bộ 22 bức tranh thờ Đạo giáo và bàn thờ tổ cao 2 m; lễ Cấp sắc – dấu mốc bắt buộc công nhận sự trưởng thành tâm linh và xã hội của người đàn ông Dao; phong tục cưới hỏi theo nếp "đi lẻ về chẵn" (đoàn nhà trai đi 7 hoặc 9 người) với các lễ tơ hồng, kết duyên; tục tang ma chia làm lễ mai táng và đám chay tiễn hồn; các làn điệu dân ca Páo Dung ngẫu hứng.
• Khả năng liên kết tuyến điểm: Xã Ba Vì nằm sát Vườn Quốc gia Ba Vì (sở hữu 1.209 loài thực vật, 503 loài cây thuốc quý, 342 loài động vật có xương sống), đền Thượng trên đỉnh Tản Viên (độ cao 1.227 m thờ Đức Thánh Tản Viên Sơn) và khu du lịch Khoang Xanh - Suối Tiên (hơn 200 ha), tạo tiềm năng kết nối tour đa dạng.
• Thực trạng hạ tầng, cơ sở vật chất và sự tham gia của cộng đồng: Đường giao thông liên thôn đã trải nhựa nhưng đường nội bản còn hẹp; mạng lưới điện lưới và sóng viễn thông đạt chuẩn nhưng trạm y tế còn thiếu thiết bị. Toàn xã chưa có mô hình homestay nào đạt tiêu chuẩn, chỉ có 2 nhà nghỉ bình dân tư nhân; kiến trúc nhà truyền thống của người Dao còn lại rất ít do người dân xây nhà kiên cố hiện đại. Kết quả khảo sát 60 hộ dân thôn Yên Sơn cho thấy sự phân hóa trong nguyện vọng tham gia du lịch:

Dịch vụ du lịch người dân mong muốn tham gia	Số hộ (n = 60)	Tỷ lệ (%)
Bán hàng (chủ yếu là thuốc Nam)	21	35,0%
Phục vụ ăn uống	15	25,0%
Dịch vụ lưu trú (ở)	11	18,3%
Vận chuyển / chở khách	6	10,0%
Hướng dẫn viên địa phương	5	8,3%
Sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ	2	3,7%

Khảo sát 105 du khách phản ánh: khách đánh giá cao sự thân thiện, chất phác của người Dao, nhưng đa phần đến xã chỉ với mục đích chính là bốc thuốc, mua thảo dược rồi về trong ngày, tỷ lệ lưu trú qua đêm gần như bằng không do thiếu thốn cơ sở lưu trú và dịch vụ giải trí đi kèm.

Chương 3: Một số giải pháp phát triển du lịch cộng đồng của người Dao tại xã Ba Vì, huyện Ba Vì, Hà Nội

Dựa trên kết quả khảo sát thực địa, tác giả đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ:

• Giải pháp cơ sở hạ tầng và kỹ thuật: Quy hoạch, cải tạo mở rộng các tuyến đường liên thôn, ngõ xóm vào bản; hỗ trợ vốn vay ưu đãi để các hộ dân xây dựng mô hình homestay đạt chuẩn (bố trí phòng ngủ riêng biệt, công trình vệ sinh tự hoại sạch sẽ, giữ gìn nét kiến trúc nhà truyền thống); xây dựng trạm dừng chân, điểm trưng bày giới thiệu sản phẩm thảo dược và nhà văn hóa cộng đồng.
• Giải pháp phát triển nguồn nhân lực: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng nghiệp vụ du lịch cộng đồng cho người dân bản địa (kỹ năng đón tiếp, buồng bàn bar, chế biến món ăn an toàn vệ sinh thực phẩm, kỹ năng thuyết minh dẫn tuyến); đào tạo ngoại ngữ giao tiếp cơ bản (tiếng Anh) nhằm tiếp cận đối tượng khách du lịch quốc tế; nâng cao nhận thức pháp luật về du lịch và bảo vệ tài nguyên.
• Giải pháp phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng:
  • Xây dựng sản phẩm du lịch chăm sóc sức khỏe, nghỉ dưỡng trị liệu: trải nghiệm ngâm chân, tắm lá thuốc Nam người Dao, tham quan vườn dược liệu, trực tiếp tham gia quy trình thu hái và sơ chế, nấu cao lá bách thảo cùng nghệ nhân.
  • Xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa trải nghiệm: thưởng thức ẩm thực cỗ lá, học may thêu trang phục thổ cẩm Dao Quần Chẹt, giao lưu văn nghệ dân gian nghe hát Páo Dung và tái hiện nghi thức trích đoạn lễ hội Tết Nhảy, lễ Cấp sắc phục vụ du khách.
• Giải pháp bảo tồn văn hóa và môi trường: Bảo vệ nghiêm ngặt nguồn gen cây thuốc Nam tự nhiên trên dãy núi Ba Vì; quy hoạch các vùng trồng dược liệu chuyên canh thay vì khai thác tận diệt trong rừng tự nhiên; khôi phục phong trào mặc trang phục truyền thống trong dịp lễ hội; xử lý nước thải sinh hoạt và rác thải từ bã thuốc, đảm bảo vệ sinh môi trường nông thôn.
• Giải pháp xúc tiến, quảng bá và liên kết: Xây dựng ấn phẩm du lịch, biển chỉ dẫn, bản đồ du lịch cộng đồng; ứng dụng mạng xã hội và cổng thông tin du lịch Hà Nội để quảng bá; chủ động liên kết với các công ty lữ hành tại Hà Nội đưa xã Ba Vì vào tour kết nối Vườn Quốc gia Ba Vì – Khoang Xanh Suối Tiên – Bản người Dao Yên Sơn.
• Kiến nghị: Tác giả gửi kiến nghị đến 4 nhóm đối tượng: các cơ quan Trung ương (hỗ trợ chính sách vốn, công nhận làng nghề); chính quyền thành phố Hà Nội và huyện Ba Vì (đầu tư hạ tầng giao thông, xúc tiến quảng bá, quy hoạch đề án DLCĐ); người dân địa phương (nâng cao ý thức cộng đồng, liên kết hợp tác tránh cạnh tranh không lành mạnh); các doanh nghiệp lữ hành (hỗ trợ đưa luồng khách bền vững về bản và hỗ trợ đào tạo nghiệp vụ cho bà con).

Kết quả và đóng góp của nghiên cứu

Khóa luận đã hệ thống hóa và lượng hóa được thực trạng phát triển du lịch tại xã Ba Vì thông qua hệ thống dữ liệu sơ cấp cụ thể:

• Làm rõ cơ cấu kinh tế - xã hội địa phương với 98% dân số là người Dao Quần Chẹt (2.230 nhân khẩu), trong đó trên 80% hộ gia đình nắm giữ tri thức y học cổ truyền làm thuốc Nam.
• Khảo sát và xác định mức độ sẵn sàng tham gia các khâu dịch vụ của người dân thôn Yên Sơn: cao nhất là bán thuốc Nam (35,0%), tiếp đến là phục vụ ăn uống (25,0%), làm dịch vụ lưu trú (18,3%), vận chuyển khách (10,0%), hướng dẫn viên (8,3%) và thấp nhất là làm đồ thủ công mỹ nghệ (3,7%).
• Xác định điểm nghẽn lớn nhất của du lịch xã Ba Vì thời điểm 2019: chưa có hộ gia đình nào triển khai mô hình homestay, toàn xã chỉ có 2 nhà nghỉ nhỏ, khiến du khách không có địa điểm lưu trú, làm sụt giảm nguồn thu từ dịch vụ gia tăng.
• Đóng góp thực tiễn của đề tài là việc định hình rõ mô hình sản phẩm du lịch đặc thù cho xã Ba Vì: du lịch nghỉ dưỡng trị liệu bằng thuốc Nam kết hợp trải nghiệm văn hóa dân tộc Dao, thay vì phát triển dàn trải theo mô hình du lịch sinh thái đại trà.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Dựa trên nội dung và phạm vi trình bày của văn bản, nghiên cứu còn một số giới hạn nhất định:

• Dữ liệu khảo sát xã hội học về hộ dân mới chỉ tập trung tại thôn Yên Sơn (60 hộ), chưa bao quát toàn diện các hộ dân tại hai thôn còn lại là Hợp Sơn và Hợp Nhất.
• Các số liệu thứ cấp về lượng khách du lịch dừng ở giai đoạn 2016–2018, chưa phản ánh được biến động dài hạn của thị trường khách du lịch sau năm 2019.
• Khóa luận dừng lại ở việc đề xuất phương hướng, giải pháp tổng thể, chưa xây dựng được mô hình kinh doanh homestay chi tiết kèm phương án tài chính, hạch toán vốn đầu tư cụ thể cho từng hộ gia đình, cũng như chưa đánh giá sức chứa môi trường sinh thái của xã khi lượng khách tăng cao.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo cần mở rộng điều tra toàn diện cả 3 thôn bản, tính toán sức chứa du lịch của vùng đệm Vườn Quốc gia Ba Vì và thiết kế tour thử nghiệm liên kết chặt chẽ với các doanh nghiệp lữ hành nội địa.

Giá trị tham khảo của khóa luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Mỹ Linh là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn:

• Đối với sinh viên ngành Du lịch, Quản trị Lữ hành và Dân tộc học: Cung cấp tài liệu tham khảo thực tế về phương pháp khảo sát điền dã, thiết kế phiếu điều tra xã hội học và cách tiếp cận đánh giá tiềm năng DLCĐ tại một địa bàn dân tộc thiểu số cụ thể.
• Đối với cán bộ quản lý văn hóa - du lịch địa phương: Báo cáo phản ánh chân thực các số liệu thực trạng hạ tầng, tâm lý và mức độ sẵn sàng của người dân xã Ba Vì năm 2019, là cơ sở dữ liệu hữu ích cho UBND xã Ba Vì và UBND huyện Ba Vì trong công tác xây dựng đề án, quy hoạch làng du lịch cộng đồng người Dao.
• Đối với các doanh nghiệp lữ hành: Cung cấp thông tin chi tiết về các giá trị văn hóa độc thù (thuốc Nam, cỗ lá, Tết Nhảy, Cấp sắc, Páo Dung) và các điểm kết nối phụ cận (VQG Ba Vì, đền Thượng, Khoang Xanh) để xây dựng chương trình tour trải nghiệm mới lạ tại ngoại thành Hà Nội.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm đặc trưng nhất trong văn hóa trang phục của phụ nữ Dao Quần Chẹt tại xã Ba Vì được mô tả trong khóa luận là gì?
Phụ nữ Dao Quần Chẹt mặc áo dài chàm xẻ tà (miền xịa lui) dắt hai vạt lên thắt lưng khi lao động, quần chàm ngắn quá gối một chút với ống quần bó sát bắp chân và góc mở đũng quần rộng 120 độ để tiện leo núi. Điểm đặc biệt là họ dùng xà cạp trắng (chì kẹo) quấn trùm ra bên ngoài gấu quần (thay vì quấn trong gấu quần như một số nhóm Dao trung du) nhằm mục đích phòng tránh vắt và gai rừng cào xước.

2. Hai bài thuốc Nam gia truyền nổi tiếng nhất đã tạo dựng thương hiệu cho người Dao xã Ba Vì là những bài thuốc nào?
Đó là bài thuốc tắm đẻ - lợi sữa dành cho phụ nữ sau sinh và bài thuốc tắm khỏe người giúp phục hồi thể lực, giảm mệt mỏi và đau nhức xương cốt.

3. Khóa luận ghi nhận thực trạng cơ sở lưu trú phục vụ du lịch tại xã Ba Vì năm 2019 như thế nào?
Toàn xã Ba Vì chưa có hộ gia đình nào triển khai mô hình homestay đạt tiêu chuẩn phục vụ ăn nghỉ cho khách. Cả xã chỉ có 2 nhà nghỉ tư nhân với quy mô nhỏ, kiến trúc nhà truyền thống của người Dao còn lại rất ít, khiến điểm đến không đáp ứng được nhu cầu lưu trú của các đoàn khách đông người.

4. Trong cơ cấu các dịch vụ du lịch mà người dân thôn Yên Sơn mong muốn tham gia, hoạt động nào chiếm tỷ lệ cao nhất và thấp nhất?
Theo kết quả khảo sát 60 hộ dân, hoạt động người dân mong muốn tham gia nhiều nhất là bán hàng (chủ yếu là bán thuốc Nam) với tỷ lệ 35,0% (21 hộ). Hoạt động có tỷ lệ tham gia thấp nhất là sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ với 3,7% (2 hộ).

5. Lễ hội Tết Nhảy của người Dao ở Ba Vì diễn ra vào thời gian nào và có những nghi thức vật phẩm bắt buộc nào?
Tết Nhảy diễn ra từ giữa tháng 11 âm lịch đến ngày 25 tháng Chạp. Nghi lễ bắt buộc phải có thầy mo, bánh dày và bộ 22 bức tranh thờ Đạo giáo được khai quang; bát hương thờ cúng được chuẩn bị công phu bằng tro đốt từ gạo và các loại vỏ cây thơm xin từ 3 đến 4 dòng họ khác nhau trong bản kết hợp với vàng bạc vụn.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Mỹ Linh đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về du lịch cộng đồng và làm sáng tỏ tiềm năng phát triển du lịch đặc thù của người Dao Quần Chẹt tại xã Ba Vì, huyện Ba Vì, Hà Nội. Thông qua khảo sát thực tế năm 2019, tác giả chỉ rõ thế mạnh vượt trội về tri thức thuốc Nam và văn hóa truyền thống, đồng thời nhận diện chuẩn xác các rào cản về cơ sở lưu trú homestay, trình độ nhân lực và tính liên kết dịch vụ. Hệ thống giải pháp được đề xuất mang tính đồng bộ, gắn phát triển kinh tế du lịch với bảo tồn nguồn dược liệu và di sản bản địa, tạo tiền đề thực tiễn định hướng xây dựng xã Ba Vì thành điểm đến du lịch cộng đồng chăm sóc sức khỏe độc đáo của Thủ đô.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan hai vấn đề cơ bản: lịch sử nghiên cứu về DLCĐ và cơ sở lý luận về DLCĐ. Trong phần lịch sử nghiên cứu về DLCĐ, tác giả tập trung điểm qua, phân tích và đánh giá các nghiên cứu có liên quan đến DLCĐ của các tác giả trước nay bao gồm cả thế giới, Việt Nam và các đề tài nghiên cứu về người Dao ở Ba Vì. Từ những đề tài của các tác giả trước sẽ làm tài liệu quý giá, bài học kinh nghiệm để khắc phục các tồn tại, hạn chế để làm cơ sở thực tiễn để triển khai nghiên cứu DLCĐ của người Dao tại xã Ba Vì – huyện Ba Vì – Hà Nội. Phần cơ sở lý luận, tập trung vào việc phân tích các khái niệm, mục tiêu, các nguyên tắc cơ bản, điều kiện hình thành phát triển, các chủ thể tham gia và các lợi ích của DLCĐ.

Trong đó sự tham gia của cư dân địa phương là yếu tố chủ chốt cho hoạt động DLCĐ. CÁC ĐIỀU KIỆN PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG CỦA NGƯỜI DAO TẠI XÃ BA VÌ, HUYỆN BA VÌ, HÀ NỘI 2. Khái quát về khu vực nghiên cứu 2. Điều kiện tự nhiên ở xã Ba Vì 2.

Vị trí địa lý Xã Ba Vì là một xã miền núi nằm dưới chân núi Ba Vì thuộc huyện Ba Vì. Cách trung tâm huyện khoảng 17km, cách trung tâm thành phố gần 60km. Phía bắc giáp xã Ba Trại và xã Tản Lĩnh; Phía Nam giáp xã Khánh Thượng; Phía đông giáp xã Vân Hòa; Phía tây giáp xã Minh Quang. Tổng diện tích tự nhiên là 2540,69 ha với ba thôn: Yên Sơn, Hợp Sơn và Hợp Nhất.

Ba thôn của xã không cư trú liền kề mà xen kẽ bởi các thôn của người Mường và người Kinh thuộc các xã Minh Quang, xã Ba Trại nhưng lại liên kết với nhau bởi dãy núi Ba Vì. Khí hậu Xã Ba Vì mang đặc trưng khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa. Ba Vì có khí hậu thay đổi theo vùng. Nhiệt độ bình quân năm trong khu vực là 23,40C.

Mùa nóng kéo dài từ giữa tháng 3 đến tháng 11. Lượng mưa trung bình năm tương đối lớn 2.500mm, phân bố không đều trong năm, tập trung nhiều vào tháng 7, tháng 8. Địa hình, địa mạo Địa hình của huyện Ba Vì thấp dần từ phía Tây Nam sang phía Đông Bắc, chia thành 3 tiểu vùng khác nhau: Vùng núi, vùng đồi gò, vùng đồng bằng ven sông Hồng. Trong đó xã Ba Vì thuộc vùng núi: có địa hình cao, dốc, xen kẽ là những thung lũng nhỏ hẹp.

Thành phần thổ nhưỡng chủ yếu là đất feralit như: feralit vàng phân bố ở độ cao trên 1.000m; feralit vàng nâu phân bố tập trung ở độ cao từ 500 - 1.000m; feralit vàng đỏ phân bổ ở vùng sườn đồi thấp có độ cao dưới 500m. Đặc điểm này thích hợp trồng các loại cây như: sắn, dong giềng, keo tai tượng, bương, thông đuôi ngựa,. đặc biệt là các cây dược liệu quý hiếm để làm thuốc. 16 Thang Long University Library 2.

Dân số và đời sống văn hóa của người Dao ở xã Ba Vì 2. Dân số ở xã Ba Vì Huyện Ba Vì có tới 73 thôn có người dân tộc thiểu số với 6. Số người dân tộc thiểu số chiếm đến 41,7% tổng dân số trên địa bàn Trong đó ở xã Ba Vì dân số tính đến năm 2017: Tổng số có 505 hộ với 2230 nhân khẩu, 98% là người đồng bào Dao. Người Dao ở xã Ba Vì thuộc nhóm Dao Quần Chẹt.

Toàn xã có 3 thôn, gồm: Hợp Nhất, Hợp Sơn, Yên Sơn. Dân cư xã Ba Vì từ năm 2008 đến 2017 Năm Số hộ Nhân khẩu 2008 326 1. Khái quát về đời sống văn hóa Xã Ba Vì là xã mà CĐ người Dao chiếm 98% dân số, bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc Dao tại đây hầu như còn được bảo tồn nguyên vẹn. Trên 80% người dân biết làm thuốc Nam với nhiều bài thuốc nổi tiếng để chữa các bệnh như phong thấp, thoái hóa vôi hóa đốt sống, trĩ, viêm gan, thận và có hai bài thuốc đã tạo thành thương hiệu, đó là thuốc tắm đẻ - lợi sữa và thuốc tắm khỏe.

Về văn hóa, CĐ người Dao ở Ba Vì vẫn bảo tồn một số lễ hội truyền thống như: Lễ hội Tết người Dao, Lễ hội Cấp sắc. Hằng năm bà con tổ chức các lễ hội này kết hợp với biểu diễn nghệ thuật truyền thống (múa, hát dân ca, biểu diễn trang phục truyền thống) tạo ra nét đặc sắc, thu hút sự quan tâm của khách du lịch. Với 2 đặc điểm trên xã Ba Vì có đủ 17 điều kiện để phát triển du lịch cộng đồng với sản phẩm du lịch chữa bệnh và du lịch văn hóa dân tộc Dao. Đặc điểm kinh tế - xã hội ở xã Ba Vì 2.

Đặc điểm kinh tế Xã Ba Vì do chủ yếu CĐ người Dao sinh sống nên hoạt động kinh tế chủ yếu của xã là sản xuất nông nghiệp. Khi còn sinh sống trên núi Ba Vì, họ sống du canh, du cư, đốt nương, làm rẫy. Sau khi hạ sơn, họ chủ yếu làm nông nghiệp (ruộng nước) và lâm nghiệp. Tuy nhiên, diện tích ruộng nước rất ít, họ phải kết hợp với trồng sắn, đót, bương, keo,… trên nương để lấy tiền mua lương thực, bán thuốc nam để kiếm thêm thu nhập.

[10:9] Đặc biệt, làng nghề thuốc nam dân dộc Dao (thôn Yên Sơn); các sản phẩm nổi bật gồm có: Thuốc nam Gia truyền dân tộc Dao là ngành nghề chính tạo nên thu nhập, phát triển kinh tế và giúp xóa đói giảm nghèo tại địa phương. Đặc điểm xã hội Bộ máy của làng vận hành theo chế độ tự quản, người đứng đầu là trưởng bản (chẩu, giằng) do dân bầu chọn. Ông có quyền quyết định cao 9 nhất những việc xảy ra trong làng. Người Dao cho mình là con cháu của 12 họ Bàn Vương.

Tại Ba Vì có các họ: Triệu, Phùng, Đặng, Lý, Bàn, Dương. Dòng họ gồm những người có quan hệ huyết thống, chung một ông tổ, chung bàn thờ họ và có hệ thống tên đệm riêng. Người trong cùng một dòng họ không được lấy nhau. Gia đình của người Dao hầu hết là gia đình nhỏ phụ quyền.

Chủ gia đình là người cha, có trách nhiệm lớn nhất trong việc sản xuất, cúng bái, quan hệ bên ngoài, giáo dục và dựng vợ gả chồng cho con cháu. Người Dao ở Ba Vì chủ yếu làm lúa nương và trồng cây hoa màu như: ngô, sắn, dong giềng (đót). Sự hấp dẫn du lịch cộng đồng dân tộc ở Ba Vì Nước ta có tổng cộng 54 dân tộc anh em, trong đó 53 dân tộc là đồng bào thiểu số. Mỗi dân tộc thiểu số có một nét văn hóa độc đáo riêng của mình.

Nhưng hoạt động kinh tế chủ yếu vẫn là nông nghiệp, thậm chí một số nơi vẫn còn hình thức sản xuất nông nghiệp lạc hậu gắn với tập quán canh tác cổ truyền. Đứng trên khía cạnh du lịch, nước ta hoàn toàn có đầy đủ khả năng để áp dụng mô hình du lịch cộng đồng một cách rộng rãi. Theo thống kê cho thấy, các dự án về du lịch cộng đồng chủ yếu tập trung vào các bản dân tộc thiểu số. Lý do lựa chọn các bản làng dân tộc thiểu số để phát triển du lịch 18 Thang Long University Library cộng đồng chủ yếu dựa trên cơ sở có sự khác biệt văn hóa tương đối khi so sánh với nền văn hóa lớn (văn hóa Việt).

Huyện Ba Vì hiện nay là nơi cư trú của 3 dân tộc chủ yếu bao gồm: Kinh, Mường, Dao sinh sống từ rất lâu đời. Trong đó, người Dao trên đất Ba Vì họ là chủ nhân của nền văn hóa rất đặc sắc, phong phú, đậm đà bản sắc với nhiều phong tục được truyền qua bao thế hệ để ngày nay mang trong mình một sức sống lâu bền, mạnh mẽ. Thực tế cho thấy, du khách, đặc biệt là khách nước ngoài thường thích đi thăm những bản làng dân tộc để cùng sống và sinh hoạt với dân bản, cùng dân bản nấu ăn, thực hiện các công việc nhà nông, thưởng thức các tiết mục văn nghệ dân gian và mua những sản phẩm thổ cẩm, mỹ nghệ, mây tre đan làm quà lưu niệm,…chứ không phải đến các thành phố, thị xã thị trấn đông người. Mà người Dao tại Ba Vì lại hoàn toàn phù hợp với những điều kiện trên.

Nếu so sánh với các vùng khác, cơ cấu dân tộc ở Ba Vì khá là đa dạng và có sự thu hút lớn đối với khách du lịch trong nước và quốc tế, những người sẵn sàng chi trả tiền để được trải nghiệm những không gian văn hóa khác biệt. Ba Vì là một nơi tiềm năng để có thể phát triển mô hình du lịch cộng đồng các dân tộc. Có thể thấy, những đặc trưng riêng về cảnh quan thiên nhiên cũng như bản sắc văn hóa các dân tộc, mỗi địa phương đã lựa chọn những hướng đi khác nhau nhằm phát triển hoạt động du lịch cộng đồng, đem lại lợi ích kinh tế cho người dân bản địa. Để loại hình du lịch này ngày càng hấp dẫn, thu hút nhiều du khách hơn nữa, các tỉnh cần có sự liên kết chặt chẽ, góp phần tạo ra các sản phẩm du lịch phong phú, đa dạng, mang đậm dấu ấn riêng của mỗi địa phương.

Tài nguyên du lịch 2. Tài nguyên thiên nhiên 2. Cảnh quan Xã Ba Vì nằm dưới chân núi Ba Vì nên được thiên nhiên ưu đãi ban tặng cả bức tranh sơn thủy hữu tình với hệ sinh thái phong phú, thảm thực vật đa dạng và được coi là lá phổi xanh của thủ đô Hà Nội, là điểm đến của khách du lịch trong và ngoài nước. Nơi đây có rất nhiều cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp như: Núi, rừng, thác, suối, sông, hồ,… Ngoài ra còn có trang trại đồng quê, nhiều sản phẩm nông nghiệp phong phú.

Khí hậu Xã Ba Vì có khí hậu mát mẻ, không khí trong lành. Với đặc điểm này, đây là nơi nghỉ mát lý tưởng, hấp dẫn cho rất nhiều du khách ưa khám phá thiên nhiên, cũng như những du khách muốn tìm kiếm những kỳ nghỉ cuối tuần vui vẻ. Địa hình, địa mạo Địa hình của xã Ba Vì thuộc vùng núi: có địa hình cao, dốc, xen kẽ là những thung lũng nhỏ hẹp. Thành phần thổ nhưỡng chủ yếu là đất feralit.

Đặc điểm này thích hợp trồng các loại cây như: sắn, dong giềng, keo tai tượng, bương, thông đuôi ngựa,. đặc biệt là các cây dược liệu quý hiếm để làm thuốc. Các cây thuốc Nam có thể giúp CĐĐP phát triển DLCĐ kết hợp chữa bệnh kết hợp tham gia vào hoạt động sản xuất thuốc Nam gia truyền. Văn hóa vật chất Ẩm thực Ở mỗi vùng miền, mỗi dân tộc đều có những nét văn hóa ẩm thực khác nhau.