CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Dạy học tích hợp dạng toán có nội dung hình học vào môn Thủ công ở Tiểu học 1. Khái niệm Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng. Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp”[20].
Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học” [6]. Theo Đỗ Tiến Đạt trong chuyên đề Dạy học tích hợp ở Tiểu học: Tích hợp là sự kết hợp chặt chẽ, có cân nhắc, lựa chọn về mặt nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức dạy học nhằm thực hiện nhiệm vụ dạy học đạt kết quả tốt nhất; Việc tích hợp có thể thực hiện trong cùng môn học, hoặc giữa các môn học với nhau; với điều kiện các kiến thức đó phải có liên quan với nhau, hoặc có những điểm tương đồng. Dạy học tích hợp là định hướng dạy học trong đó giáo viên tổ chức, hướng dẫn để học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, đời sống; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống [9]. Từ những đặc điểm của dạy học tích hợp mà tác giả Đào Thị Hồng chúng tôi nghiên cứu và mạnh dạn nêu ra dạy học tích hợp dạng toán có nội dung hình học có các đặc điểm sau: - Lấy người học làm trung tâm: Dạy học lấy người học làm trung tâm được xem là phương pháp đáp ứng yêu cầu cơ bản quan trọng nhất của mục tiêu giáo dục, có khả năng định hướng việc tổ chức quá trình dạy học thành quá trình tự học, quá trình cá nhân hóa người học.
Dạy học lấy người học là trung tâm đòi hỏi người học là chủ thể của hoạt động học, họ phải tự học, tự nghiên cứu để tìm ra kiến thức bằng hành động của chính mình, người học không chỉ được vận dụng những kiến thức có sẵn ở trong bài giảng của giáo viên mà phải tự đặt mình vào tình huống có vấn đề của thực tiễn, cụ thể và sinh động của bài tập rồi từ đó tự mình tìm ra cái chưa biết. Giáo viên không đặt ưu tiên truyền đạt kiến 7 thức, thông tin đơn lẻ, mà phải hình thành ở học sinh năng lực tìm kiếm, quản lý, tổ chức sử dụng kiến thức để giải quyết những cái cần khám phá, những vấn đề trong tình huống có ý nghĩa. Qua học để hành, hành để học, tức là tự tìm kiếm kiến thức cho bản thân. [13] Trong dạy học lấy người học làm trung tâm đòi hỏi người học tự thể hiện mình, phát triển năng lực làm việc nhóm, hợp tác với nhóm, với lớp.
Sự làm việc theo nhóm này sẽ đưa ra cách thức giải quyết đầy tính sáng tạo, kích thích các thành viên trong nhóm hăng hái tham gia vào gỉai quyết vấn đề. [13] Sự hợp tác giữa người học với người học là hết sức quan trọng nhưng vẫn chỉ là ngoại lực, điều quan trọng nhất là cần phải phát huy nội lực là tính tự chủ, chủ động nỗ lực tìm kiếm kiến thức của người học. Còn người dạy chỉ là người tổ chức và hướng dẫn quá trình học tập, đạo diễn cho người học tự tìm kiếm kiến thức và vận dụng những kiến thức hình học đã học bằng hành động của chính mình. Người dạy phải dạy cái mà người học cần.
Quan hệ giữa người dạy và người học được thực hiện dựa trên cơ sở tin cậy và hợp tác với nhau. Trong quá trình tìm kiếm kiến thức của người học có thể chưa chính xác, chưa khoa học, người học có thể căn cứ vào kết luận của nguời dạy để tự kiểm tra, đánh giá rút kinh nghiệm về cách học của mình. Nhận ra những sai sót và biết cách sửa sai đó chính là biết cách học. Dạy học tích hợp dạng toán có nội dung hình học biểu hiện cách tiếp cận lấy người học là trung tâm, đây là xu hướng chung có nhiều ưu thế so với dạy học truyền thống.
[13] - Định hướng học tập Đặc điểm cơ bản nhất, có ý nghĩa trung tâm của dạy học tích hợp dạng toán có nội dung hình học là định hướng chú ý vào kết quả của quá trình học tập xem người học lĩnh hội được những tri thức gì và phát triển năng lực nào. Như vậy, người học để làm ra một sản phầm thủ công đòi hỏi có liên quan đến chương trình môn Thủ công và kiến thức hình học môn Toán, còn để làm tốt công việc đó trong thực tiễn như mong đợi thì liên quan đến việc đánh giá kết quả học tập. Người học đạt được những kết quả ra sao còn tùy thuộc vào khả năng của mỗi người. Trong học tập, việc định hướng kết quả học tập nhằm đảm bảo chất lượng trong quá trình dạy học tích hợp.
[13] Dạy học tích hợp dạng toán có nội dung hình học chú ý đến kết quả học tập của người học, đòi hỏi quá trình học tập phải đảm bảo chất lượng và hiệu quả để thực hiện 8 đúng mục tiêu, nhiệm vụ dạy học. Từ những kết quả học tập đi đến xác định vai trò của người có trách nhiệm tạo ra kết quả đầu ra này, một vai trò tập hợp các kiến thức liên môn giữa môn Toán và môn Thủ công. Do đó, đòi hỏi người dạy phải dạy được cả lý thuyết kiến thức hình học môn Toán vừa phải hướng dẫn quy trình, thao tác môn Thủ công chuẩn xác. - Dạy và học các năng lực thực hiện Dạy học tích hợp dạng toán có nội dung hình học phải xác định được các năng lực mà người học cần nắm vững và sẽ hình thành, sự nắm vững này được thể hiện ở mục tiêu môn học đặt ra và đã được xác định khi xây dựng chương trình dạy học tích hợp.
Dạy học tích hợp dạng toán có nội dung hình học có thể hiểu là một hình thức dạy học kết hợp giữa dạy lý thuyết và dạy thực hành, qua đó ở người học hình thành một năng lực nào đó hay kỹ năng nhằm đáp ứng được mục tiêu của môn thủ công và ôn tập lại kiến thức môn toán có nội dung hình học. Việc dạy kiến thức lý thuyết hình học không phải ở mức độ hàn lâm mà còn chỉ rõ việc ứng dụng những kiến thức môn toán có nội dung hình học vào thực tế học tập môn Thủ công ở Tiểu học. Nhằm hỗ trợ phát triển năng lực cho người học. Do đó, cần gắn lý thuyết hình học với thực hành trong quá trình dạy học môn Thủ công.
Thực hành là hình thức luyện tập để trau dồi kỹ năng, kỹ xảo hoạt động giúp cho người học hiểu rõ và nắm vững kiến thức lý thuyết. Đây là khâu cơ bản để thực hiện nguyên lý giáo dục học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn. Thực hành phải có đủ phương tiện, kế hoạch, quy trình luyện tập gắn ngay với vấn đề lý thuyết vừa học. Để hình thành cho người học một kỹ năng thì cần phải dạy cho họ biết cách kết hợp và huy động hợp lý các nguồn nội lực (kiến thức, khả năng thực hiện và thái độ) và ngoại lực (tất cả những gì có thể huy động được nằm ngoài cá nhân).
Như vậy, người dạy phải định hướng, giúp đỡ, tổ chức, điều chỉnh và động viên hoạt động của người học. Sự định hướng của người dạy góp phần tạo ra môi trường sư phạm bao gồm các yếu tố cần có đối với sự phát triển của người học mà mục tiêu bài học đặt và cách giải quyết chúng. Người dạy vừa có sự trợ giúp vừa có sự định hướng để giảm bớt những sai lầm cho người học ở phần thực hành; đồng thời kích thích, động viên người học nẩy sinh nhu cầu, động cơ hứng thú để tạo ra kết quả mới, tức là chuyển hóa những kinh nghiệm đó thành sản phẩm của bản thân. 9 Trong dạy học tích hợp dạng toán có nội dung hình học vào môn Thủ công, người học được đặt vào những tình huống của đời sống thực tế là làm ra môt sản phẩm thủ công, họ phải trực tiếp quan sát, thảo luận, làm bài tập, giải quyết nhiệm vụ đặt ra theo cách nghĩ của mình, tự lực tìm kiếm nhằm khám phá những điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp xếp.
Người học cần phải tiếp nhận đối tượng qua các phương tiện nghe, nhìn,.và phân tích đối tượng nhằm làm bộc lộ và phát hiện ra các mối quan hệ bản chất, tất yếu của sự vật, hiện tượng. Từ đó, người học vừa nắm được kiến thức vừa nắm được phương pháp thực hành. Như vậy, người dạy không chỉ đơn thuần truyền đạt kiến thức mà còn hướng dẫn các thao tác thực hành. Hoạt động nào cũng cần có kiểm soát, trong dạy học tích hợp dạng toán có nội dung hình học vào môn Thủ công cũng vậy, người dạy cũng cần có sự kiểm soát, củng cố những nhận thức đúng, uốn nắn những nhận thức chưa đúng.
Việc đánh giá và xác định các năng lực phải theo các quan điểm là người học phải thực hành được các công việc giống như người công nhân thực hiện trong thực tế. Việc đánh giá riêng từng người trong quá trình thực hiện, khi họ hoàn thành sản phẩm và đánh giá sản phẩm Từ những khái niệm mà các nhà nghiên cứu đã đưa ra, trong đề tài này chúng tôi cho rằng: dạy học tích hợp dạng toán có nội dung hình học vào môn Thủ công ở tiểu học là định hướng dạy học trong đó giáo viên tổ chức, hướng dẫn để học sinh biết huy động, tổng hợp kiến thức, kĩ năng của dạng toán có nội dung hình học vào môn Thủ công nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập môn Thủ công. Thông qua đó củng cố kiến thức hình học môn Toán đồng thời hình thành những kiến thức, rèn luyện kĩ năng môn Thủ công từ lớp 1 đến lớp 3; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống. Mục tiêu, yêu cầu dạy học tích hợp dạng toán có nội dung hình học vào môn Thủ công ở Tiểu học 1.