Nghiên cứu đặc điểm thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup - Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng

Khám phá luận văn thạc sĩ về đặc điểm thực vật hạt trần tại vườn quốc gia Bidoup Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng, với những phát hiện thú vị.

• Tác giả: Nguyễn Quốc Đạt
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Văn Sâm
• Trường học: Trường Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Đồng Nai

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu về thực vật Hạt trần trên thế giới
• 1.2. Các nghiên cứu về thực vật Hạt trần tại Việt Nam
• 1.3. Thực vật Hạt trần tại Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, MỤC TIÊU NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp kế thừa
• 2.4.2. Phương pháp khảo sát và thực nghiệm
• 2.4.3. Phương pháp xử lý nội nghiệp
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KINH TẾ – HỘI HƯ V C NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vị trí địa lý
• 3.2. Địa chất và thổ nhưỡng
• 3.3. Khí hậu, thuỷ văn
• 3.4. Thông tin chung về thảm thực vật
• 3.5. Đặc điểm kinh tế – xã hội vùng nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tính đa dạng của các loài thực vật Hạt trần ở VQG Bidoup – Núi Bà
• 4.2. Đa dạng về taxon của thực vật Hạt trần
• 4.3. Hiện trạng bảo tồn các loài Hạt trần tại VQG Bidoup – Núi Bà
• 4.4. Đặc điểm hình thái và sinh thái của các loài thực vật Hạt trần tại VQG Bidoup – Núi Bà
• 4.5. Đề xuất các giải pháp bảo tồn các loài thực vật Hạt trần ở VQG Bidoup – Núi Bà
• 4.6. Giải pháp kỹ thuật
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KIẾN NGHỊ
• PHỤ LỤC
• appendix 1. Một số hình ảnh điều tra hiện trường
• appendix 2. Một số hình ảnh nghiên cứu giám định trong phòng tiêu bản

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu thực vật hạt trần tại VQG Bidoup Núi Bà

Nghiên cứu thực vật hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup - Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng, là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực sinh thái học và bảo tồn. Vườn Quốc gia này không chỉ nổi bật với sự đa dạng sinh học mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài thực vật hạt trần quý hiếm. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài thực vật này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái của VQG Bidoup Núi Bà

VQG Bidoup - Núi Bà có khí hậu á nhiệt đới, với độ ẩm cao và lượng mưa dồi dào. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài thực vật hạt trần. Hệ sinh thái nơi đây rất phong phú, với nhiều loài thực vật đặc hữu và quý hiếm.

1.2. Vai trò của thực vật hạt trần trong hệ sinh thái

Thực vật hạt trần đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Chúng không chỉ cung cấp gỗ và các sản phẩm khác mà còn góp phần điều hòa khí hậu và bảo vệ đất đai.

II. Thách thức trong việc bảo tồn thực vật hạt trần tại VQG Bidoup Núi Bà

Mặc dù VQG Bidoup - Núi Bà là nơi bảo tồn nhiều loài thực vật hạt trần, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Việc khai thác gỗ trái phép, biến đổi khí hậu và sự phát triển đô thị đang đe dọa đến sự tồn tại của các loài này.

2.1. Tác động của khai thác gỗ đến thực vật hạt trần

Khai thác gỗ trái phép đã làm giảm đáng kể số lượng và diện tích phân bố của các loài thực vật hạt trần. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sự đa dạng sinh học mà còn làm suy giảm các chức năng sinh thái của rừng.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến hệ sinh thái

Biến đổi khí hậu đang gây ra những thay đổi lớn trong điều kiện sống của thực vật hạt trần. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm khả năng sinh trưởng và tái sinh của các loài này.

III. Phương pháp nghiên cứu thực vật hạt trần tại VQG Bidoup Núi Bà

Nghiên cứu thực vật hạt trần tại VQG Bidoup - Núi Bà được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm khảo sát hiện trường, thu thập mẫu và phân tích dữ liệu sinh học.

3.1. Khảo sát hiện trường và thu thập mẫu

Khảo sát hiện trường giúp xác định sự phân bố và tình trạng của các loài thực vật hạt trần. Việc thu thập mẫu là cần thiết để phân tích đặc điểm hình thái và sinh thái của chúng.

3.2. Phân tích dữ liệu và đánh giá hiện trạng

Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để đánh giá hiện trạng bảo tồn của các loài thực vật hạt trần. Điều này giúp đưa ra các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại VQG Bidoup Núi Bà

Kết quả nghiên cứu cho thấy VQG Bidoup - Núi Bà có sự đa dạng cao về các loài thực vật hạt trần. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng nhiều loài đang bị đe dọa và cần có các biện pháp bảo tồn cụ thể.

4.1. Đánh giá đa dạng sinh học của thực vật hạt trần

Nghiên cứu đã xác định được 14 loài thực vật hạt trần có mặt tại VQG, trong đó nhiều loài được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam. Điều này cho thấy sự phong phú và giá trị của hệ thực vật nơi đây.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo tồn thực vật hạt trần

Để bảo tồn các loài thực vật hạt trần, cần có các giải pháp như tăng cường quản lý rừng, giáo dục cộng đồng và phát triển các chương trình bảo tồn bền vững.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu thực vật hạt trần tại VQG Bidoup Núi Bà

Nghiên cứu thực vật hạt trần tại VQG Bidoup - Núi Bà không chỉ cung cấp thông tin quý giá về sự đa dạng sinh học mà còn mở ra hướng đi mới cho công tác bảo tồn. Việc bảo vệ các loài này là cần thiết để duy trì cân bằng sinh thái và phát triển bền vững.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn thực vật hạt trần

Bảo tồn thực vật hạt trần không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần vào phát triển kinh tế và văn hóa địa phương.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các chương trình bảo tồn thực vật hạt trần, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của chúng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực vật Hạt trần (Gymnospermae) là nhóm thực vật bậc cao cổ xưa có lịch sử tiến hóa hơn 300 triệu năm. Trên quy mô toàn cầu, ngành Hạt trần chỉ có khoảng 603 loài so với hơn 250.000 loài thực vật Hạt kín, nhưng lại giữ vai trò sinh thái và kinh tế vô cùng trọng yếu. Tại Việt Nam, hệ thực vật Hạt trần ghi nhận khoảng 50 loài, trong đó có 33 loài bản địa tập trung chủ yếu ở các vùng núi cao hiểm trở. Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà thuộc tỉnh Lâm Đồng, với diện tích tự nhiên 64.703 ha và tỷ lệ che phủ rừng đạt trên 90%, được xem là một trong những trung tâm đa dạng sinh học và là nơi cư trú trọng yếu của các loài cây lá kim quý hiếm của Việt Nam.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ thực trạng các quần thể Hạt trần tự nhiên tại khu vực đang đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do biến đổi sinh cảnh, áp lực khai thác lâm sản trái phép và khả năng tái sinh tự nhiên suy giảm. Mục tiêu của công trình là đánh giá toàn diện tính đa dạng taxon, xác định hiện trạng bảo tồn theo các tiêu chuẩn quốc tế và quốc gia, phân tích cấu trúc phân bố theo đai độ cao và khả năng tái sinh tự nhiên; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn khoa học, khả thi.

Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi toàn bộ các phân khu sinh thái của Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, trải dài từ độ cao 500 m đến đỉnh núi cao 2.287 m trong giai đoạn 2012–2016. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc thiết lập cơ sở dữ liệu định lượng về 13 loài Hạt trần hiện diện, cung cấp luận cứ sinh học chuẩn xác phục vụ công tác quy hoạch bảo tồn nguồn gen đặc hữu, duy trì bể chứa carbon và cân bằng thủy văn cho lưu vực sông Đồng Nai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống phân loại học thực vật hiện đại của Takhtajan kết hợp cùng hệ thống phân loại Hạt trần của Kubitzkii để xác định bậc phân loại từ cấp họ, chi đến loài. Cơ sở sinh thái học quần xã dựa trên lý thuyết ổ sinh thái (Ecological Niche Theory) và mô hình tương tác không gian giữa các cá thể thực vật rừng, trong đó cấu trúc tầng vượt tán của cây lá kim được xem xét như một thành phần chỉ thị độ ổn định của hệ sinh thái rừng á nhiệt đới núi cao.

Năm khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm:

1. Đa dạng Taxon (Taxon Diversity): Mức độ phong phú về thành phần loài, chi, họ thực vật trong một khu vực địa lý xác định.
2. Tầng nhô vượt tán (Emergent Layer): Tầng cây gỗ lớn có chiều cao vút ngọn và tán vượt hẳn lên trên tán rừng chính, thường có đường kính ngang ngực trên 60 cm.
3. Chỉ số cạnh tranh Hegyi (Competition Index - CI): Đại lượng định lượng phản ánh áp lực không gian dinh dưỡng và ánh sáng của các cây lân cận lên cây trung tâm.
4. Tái sinh tự nhiên (Natural Regeneration): Quá trình xuất hiện, sinh trưởng và phát triển của các thế hệ cây con từ hạt hoặc chồi dưới tán rừng.
5. Đai cao sinh thái (Ecological Elevation Belt): Sự phân tầng thảm thực vật theo các bậc địa hình và biến thiên khí hậu nhiệt độ - lượng mưa.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tích hợp từ điều tra thực địa nguyên sinh và kế thừa kết quả từ ô định vị 20 ha (500 m x 400 m) thiết lập theo tiêu chuẩn của Trung tâm Khoa học Rừng Nhiệt đới (CTFS) tại tiểu khu 90. Cỡ mẫu điều tra bao gồm toàn bộ các cá thể Hạt trần có đường kính ngang ngực từ 6 cm trở lên bắt gặp trên 5 tuyến khảo sát điển hình xuyên qua các kiểu rừng chính:

• Tuyến 1: Trạm Klong Klanh – Tiểu khu 90, 91
• Tuyến 2: Trạm Giang Ly – Tiểu khu 89
• Tuyến 3: Xã Lát – Đỉnh Cổng Trời
• Tuyến 4: Xã Đạ Chais – Đỉnh Bidoup
• Tuyến 5: Xã Đưng K’nớ – Tiểu khu 26, 27

Phương pháp chọn mẫu theo tuyến điều tra kết hợp điểm ngẫu nhiên có định hướng được áp dụng nhằm bao quát tối đa các sinh cảnh chia cắt mạnh từ độ cao dưới 1.000 m đến trên 1.925 m. Để đánh giá cây tái sinh quanh gốc cây mẹ, nghiên cứu thiết lập 24 ô dạng bản kích thước 4 m² (2 m x 2 m), chia đều 4 ô trong tán và 4 ô ngoài tán theo 4 hướng địa lý cho mỗi cây mẹ được theo dõi. Chỉ số cạnh tranh được tính toán theo công thức Hegyi (1974) nhằm định lượng tương tác sinh thái khách quan. Dữ liệu không gian được xử lý bằng phần mềm GIS chuyên dụng kết hợp số hóa bản đồ độ cao. Việc đánh giá hiện trạng bảo tồn dựa trên khung phân hạng của Sách đỏ Việt Nam 2007, Danh mục đỏ IUCN 2015 và Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa đã ghi nhận 13 loài thực vật Hạt trần thuộc 10 chi và 5 họ tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà. Về cấu trúc dạng sống, nhóm cây gỗ lớn chiếm ưu thế áp đảo với 11 loài (tương ứng 84,61%), trong khi dạng dây leo (Dây gắm - Gnetum montanum) và cây bụi (Tuế lá chẻ - Cycas micholitzii) chỉ có 1 loài mỗi nhóm (chiếm 7,69%). Đa dạng loài phân bố không đều giữa các tuyến khảo sát: Tuyến 4 (Đạ Chais – Đỉnh Bidoup) phong phú nhất với 9 loài (chiếm 69,23%), Tuyến 2 và Tuyến 3 cùng đạt 8 loài (chiếm 61,54%), Tuyến 1 có 7 loài (chiếm 53,00%) và thấp nhất là Tuyến 5 với 3 loài (chiếm 23,07%).

Phân bố theo đai cao thể hiện sự tập trung rõ rệt: Đai độ cao trên 1.925 m quy tụ tới 10 loài (chiếm 76,90% tổng số loài), đai từ 1.000 m đến 1.500 m có 6 loài (chiếm 46,15%) và đai dưới 1.000 m chỉ có 3 loài (chiếm 23,07%).

Về tình trạng bảo tồn:

• Theo Sách đỏ Việt Nam 2007: Có 5 loài quý hiếm, gồm 1 loài ở cấp Nguy cấp (EN) là Pơ mu (Fokienia hodginsii - chiếm 7,75%) và 4 loài ở cấp Sắp nguy cấp (VU) gồm Đỉnh tùng, Tuế lá chẻ, Du sam núi đất, Thông đỏ (chiếm 28,57%).
• Theo Danh lục Đỏ IUCN 2015: Có 1 loài cấp EN (Thông đỏ), 4 loài cấp VU (Đỉnh tùng, Pơ mu, Tuế lá chẻ, Thông hai lá dẹt - chiếm 28,57%) và 2 loài cấp Gần bị đe dọa (NT) gồm Thông Đà Lạt và Kim giao.
• Theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP: Có 5 loài nằm trong danh mục hạn chế và nghiêm cấm khai thác, trong đó Thông đỏ thuộc nhóm IA (nghiêm cấm thương mại) và 4 loài thuộc nhóm IIA (chiếm 35,71%).

Đặc tính tái sinh tự nhiên bộc lộ sự thiếu hụt nghiêm trọng thế hệ kế cận. Đối với loài Thông tre Nam bộ (Podocarpus neriifolius), mật độ tái sinh quanh gốc cây mẹ đạt 833 cây/ha, phân bố 50% trong tán và 50% ngoài tán. Tuy nhiên, cây mạ có chiều cao dưới 50 cm chiếm tới 66,67%, cây con từ 50–100 cm chiếm 33,33% và hoàn toàn không ghi nhận cây con trên 100 cm (0%). Đối với Tuế lá chẻ, 100% cá thể bắt gặp trên tuyến đều là cây mạ hoặc cây con nhỏ, hoàn toàn vắng bóng cây mẹ trưởng thành.

Thảo luận kết quả

Thực trạng tái sinh nghèo nàn của các loài Hạt trần tại Bidoup – Núi Bà xuất phát từ nguyên nhân sinh học nội tại lẫn tác động ngoại cảnh. Hạt của các loài lá kim như Thông tre Nam bộ, Hoàng đàn giả và Thông hai lá dẹt có phôi nhạy cảm, tỷ lệ nảy mầm tự nhiên thấp trong điều kiện thảm mục dày và tán rừng rậm che bóng. Phân tích cạnh tranh cho thấy Thông ba lá (Pinus kesiya) gây áp lực cạnh tranh không gian lớn nhất lên Thông tre Nam bộ với chỉ số CI = 0,063, tiếp theo là Dẻ gai (Castanopsis echinocarpa) với CI = 0,056.

Sự vắng mặt của các cá thể Tuế lá chẻ trưởng thành dọc tuyến 5 là hệ quả trực tiếp của tình trạng đào bới cây cảnh thương mại kéo dài từ các năm trước. Dữ liệu nghiên cứu phản ánh cấu trúc quần thể đang bị gián đoạn sinh thái (Demographic Bottleneck), khi lớp cây thành thục suy giảm già cỗi nhưng lớp cây kế cận trên 100 cm không phát triển kịp. Kết quả này tương đồng với các công bố của những nghiên cứu lâm học tại Tây Nguyên, khẳng định tính dễ bị tổn thương của thực vật hạt trần cổ sinh trước biến đổi sinh cảnh. Các tập dữ liệu định lượng này hoàn toàn có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ phân bố tần số chiều cao dạng cột ghép và ma trận tọa độ không gian đai cao để phục vụ giám sát lâm nghiệp dài hạn.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn hiệu quả hệ thực vật Hạt trần quý hiếm tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Thiết lập phân khu bảo vệ nghiêm ngặt tại đai cao trên 1.925 m: Ban Quản lý Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà chủ trì khoanh vùng bảo tồn nguyên vị (in-situ) cho 10 loài Hạt trần tập trung, cắm mốc ranh giới sinh cảnh đặc hữu tại các đỉnh Bidoup, Hòn Giao, Gia Rích. Mục tiêu giảm 100% các vụ vi phạm khai thác gỗ Pơ mu và Thông hai lá dẹt trong giai đoạn 2016–2020.
2. Ứng dụng kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng và gieo ươm nhân tạo: Phòng Khoa học Hợp tác Quốc tế phối hợp với các viện nghiên cứu lâm nghiệp triển khai quy trình giâm hom cành non có xử lý chất kích thích sinh trưởng nồng độ thích hợp cho Hoàng đàn giả, Pơ mu và Thông đỏ. Mục tiêu đạt tỷ lệ ra rễ trên 65%, cung cấp 10.000 cây giống đạt chuẩn xuất vườn để phục hồi rừng giai đoạn 2017–2022.
3. Thực hiện biện pháp lâm sinh xúc tiến tái sinh tự nhiên: Lực lượng kiểm lâm và đội kỹ thuật hiện trường tiến hành phát dọn dây leo, tỉa thưa cục bộ cây tái sinh cạnh tranh có chỉ số CI cao (như Dẻ gai, Côm lá bẹ) trong phạm vi bán kính 4 m² quanh 24 ô dạng bản có cây mẹ Hạt trần rụng hạt, thực hiện định kỳ 2 lần/năm từ năm 2017.
4. Triển khai cơ chế đồng quản lý rừng và sinh kế bền vững: Ủy ban nhân dân huyện Lạc Dương phối hợp với VQG mở rộng hợp đồng giao khoán bảo vệ 64.703 ha rừng tự nhiên cho 1.697 hộ dân địa phương tại 4 xã vùng đệm (Lát, Đạ Chais, Đạ Sar, Đưng K’nớ), ưu tiên nhóm đồng bào Cil và Lạch, cam kết nâng tỷ lệ tuần tra phối hợp đạt trên 85% đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn là tài liệu tham khảo chuyên môn giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cán bộ quản lý khu bảo tồn và kiểm lâm viên: Sử dụng số liệu điều tra đai cao và tọa độ phân bố 13 loài để thiết lập bản đồ tuần tra chuyên đề, ngăn chặn nạn săn lùng cây Tuế lá chẻ và khai thác gỗ quý.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Khai thác phương pháp luận kết hợp ô định vị 20 ha chuẩn CTFS, phương pháp tính chỉ số cạnh tranh Hegyi và kỹ thuật đo đếm lâm sinh hiện trường làm tài liệu học tập mẫu.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp: Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Lâm Đồng và Cục Lâm nghiệp tham chiếu các phân hạng bảo tồn để cập nhật danh mục loài nguy cấp cấp địa phương và phân bổ ngân sách lâm sinh hàng năm.
• Các tổ chức bảo tồn thiên nhiên phi chính phủ (NGOs): Tiếp cận luận cứ sinh thái để xây dựng các đề án tài trợ bảo tồn chuyển vị (ex-situ), nhân giống loài Thông đỏ và Thông hai lá dẹt đặc hữu hẹp tại vùng cao nguyên Nam Tây Nguyên.

Câu hỏi thường gặp

Hệ thực vật Hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà có mức độ đa dạng taxon như thế nào? Khảo sát thực tế trên 5 tuyến ghi nhận 13 loài thuộc 10 chi và 5 họ Hạt trần. Nhóm cây gỗ lớn chiếm ưu thế vượt trội với 11 loài (chiếm 84,61%), trong khi dây leo và cây bụi mỗi nhóm có 1 loài (chiếm 7,69%). Tuyến Đạ Chais – Đỉnh Bidoup ghi nhận đa dạng nhất với 9 loài (chiếm 69,23%).

Những loài Hạt trần nào tại khu vực nghiên cứu có mức độ nguy cấp cao nhất? Loài Thông đỏ (Taxus wallichiana) có mức nguy cấp cao nhất, được xếp hạng EN trong Danh lục Đỏ IUCN 2015, VU trong Sách đỏ Việt Nam 2007 và thuộc Nhóm IA Nghị định 32/2006/NĐ-CP. Kế tiếp là Pơ mu (Fokienia hodginsii) xếp cấp EN trong Sách đỏ Việt Nam và thuộc Nhóm IIA.

Đặc điểm tái sinh tự nhiên của các loài Hạt trần tại đây đang gặp trở ngại gì? Khả năng tái sinh tự nhiên bị hạn chế nghiêm trọng. Điển hình ở Thông tre Nam bộ, cây mạ dưới 50 cm chiếm 66,67%, cây con 50–100 cm chiếm 33,33% và không có cây trên 100 cm. Đối với Tuế lá chẻ, toàn bộ cây mẹ trưởng thành đã biến mất dọc tuyến điều tra do khai thác trái phép.

Phân bố không gian của các loài Hạt trần biến đổi ra sao theo đai độ cao? Đai cao trên 1.925 m là vùng tập trung chính với 10 loài (chiếm 76,90% tổng số loài), đai 1.000–1.500 m có 6 loài (chiếm 46,15%), và đai dưới 1.000 m chỉ có 3 loài (chiếm 23,07%). Độ cao và độ dốc địa hình là yếu tố quyết định sự hiện diện của các loài đặc hữu.

Kỹ thuật nhân giống nào mang lại hiệu quả cao đối với các loài Hạt trần tại Bidoup? Phương pháp giâm hom cành non kết hợp sử dụng chất điều hòa sinh trưởng ở nồng độ thích hợp được chứng minh là khả thi nhất cho các loài như Hoàng đàn giả, Pơ mu và Thông đỏ, trong đó hom lấy từ cây non cho tỷ lệ ra rễ cao hơn hẳn cây trưởng thành.

Kết luận

• Luận văn đã xác định cấu trúc đa dạng gồm 13 loài thuộc 10 chi, 5 họ thực vật Hạt trần tại VQG Bidoup – Núi Bà, với nhóm gỗ lớn chiếm 84,61%.
• Công trình chứng minh đai cao trên 1.925 m là tâm điểm đa dạng sinh học khi quy tụ 76,90% tổng số loài của toàn ngành tại khu vực.
• Đánh giá hiện trạng bảo tồn xác lập 5 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam 2007, 7 loài thuộc Danh lục Đỏ IUCN 2015 và 5 loài thuộc Nghị định 32/2006/NĐ-CP.
• Kết quả định lượng chỉ ra tình trạng gián đoạn tái sinh tự nhiên nghiêm trọng (0% cây con cao trên 100 cm ở Thông tre Nam bộ) và áp lực cạnh tranh sinh thái lớn từ Thông ba lá (CI = 0,063).
• Lộ trình 2016–2025 đề xuất đồng bộ các giải pháp khoanh vùng bảo vệ đai cao, hỗ trợ xúc tiến tái sinh quanh 24 ô dạng bản cây mẹ, nhân giống giâm hom và giao khoán sinh kế cho 1.697 hộ dân.

Các cơ quan quản lý và viện nghiên cứu cần tiếp tục ứng dụng công nghệ vi thám GIS để giám sát biến động các quần thể Hạt trần quý hiếm, đồng thời mở rộng quy mô nhân giống bảo tồn chuyển vị nhằm gìn giữ nguồn gen thực vật cổ sinh quý giá của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Thực vật Hạt trần (Gymnospermae) là một ngành thực vật bậc cao. Cây Hạt trần được xem là thực vật cổ có nguồn gốc từ trên 300 triệu năm trước. Thực vật Hạt trần phân biệt với thực vật hạt kín ở chổ hạt của chúng không bao kín bằng bầu nhụy chính. Hạt phấn đính trực tiếp lên noãn hơn là các phần khác như ở cây hạt kín [16].

Các loài cây thuộc ngành Hạt trần (Gymnospermae) là tài nguyên quan trọng của thế giới thực vật. Số lượng 603 loài Hạt trần (so với 250.000 loài cây thuộc ngành Hạt kín) rõ ràng không phải là lớn, song chúng đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với môi trường và kinh tế – xã hội ở nhiều nước trên thế giới. Các khu rừng cây lá kim rộng lớn của Bắc bán cầu là nơi lọc khí cacbon, giúp làm điều hòa khí hậu thế giới. Cũng như ở nhiều nước Châu Âu, Châu Mỹ, Châu Á cũng như Ôxtrâylia và Newzeland các loài Hạt trần tự nhiên và gây trồng đóng vai trò rất quan trọng về cảnh quan cũng như kinh tế [5], [25].

Tại Việt Nam, với tổng số khoảng 50 loài cây thuộc ngành Hạt trần trong đó có khoảng 33 loài bản địa [16]. Chúng thường phân bố trên các vùng có độ cao lớn, như các loài Thông ba lá, Hồng tùng, Bách xanh, Pơ mu ở Đà Lạt (độ cao 1.500m so với mực nước biển); Hồng tùng, Bạch tùng, Thông tre ở Núi Chúa (Khánh Hoà), Bà Nà (Đà Nẵng), Bạch Mã (Thừa Thiên Huế) và một số các loài Hạt trần khác ở Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Cạn, Sơn La, Số ít loài khác được trồng tại các đai thấp hơn như Thông đuôi ngựa, Thông nhựa. Với số lượng loài không nhiều lại chỉ phân bố tại các khu vực nhất định. Các loài cây thuộc Hạt trần có rất nhiều giá trị khác nhau phục vụ cho cuộc sống con người như: các giá trị về sinh thái, kinh tế, thương mại, bảo tồn cũng như văn hoá xã hội.

Chúng là nguồn cung cấp một lượng lớn gỗ phục vụ cho nhu cầu của con LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 người. Một số loài có giá trị sử dụng rất cao trong xây dựng, xuất nhập khẩu như Pơ mu, Hoàng đàn. Ngoài ra một số loài trong ngành Hạt trần được coi là các hoá thạch sống của các loài thực vật cổ trên trái đất (Thuỷ tùng, Thông nước), là các loài đặc hữu của Việt Nam (Thông Đà Lạt), Vân sam (Phan Si Pan). Hệ sinh thái rừng nước ta được đánh giá cao về tính đa dạng, sự ổn định bền vững nhờ vào cấu trúc nhiều tầng thứ, nhiều thành phần loài, nhiều dạng sống.

Do nước ta có sự đa dạng về địa hình, khí hậu ẩm nhiệt và cảnh quan không đồng nhất. Trong sự phát triển của xã hội những thập kỷ gần đây, trên thế giới cũng như ở nước ta nhu cầu sử dụng tài nguyên ngày càng cao, các sản phẩm được sử dụng đa dạng về kiểu cách, loại hình sử dụng. Vì vậy, vấn đề bảo vệ và sử dụng một cách bền vững tài nguyên rừng đang trở nên hết sức quan trọng. Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà là một trong những vùng phân bố chính của một số loài thuộc ngành Hạt trần ở nước ta [22].

Tại đây có nhiều loài Hạt trần như Pơ mu, Thông tre, Thông Đà Lạt, Thông hai lá dẹt, Hồng tùng, Bạch tùng. Như vậy với sự đa dạng của các loài thực vật thuộc Hạt trần, là nơi còn sót lại của một số loài đặc hữu quí hiếm được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam cũng như Sách Đỏ thế giới [1]. Các loài thực vật Hạt trần ở Vườn Quốc Gia Bidoup – Núi Bà và khu vực xung quanh bị khai thác rất mạnh trong những năm gần đây; làm suy giảm nghiêm trọng số lượng, cũng như diện tích phân bố của chúng. Vì vậy nghiên cứu bảo tồn thực vật Hạt trần là rất cần thiết và mang lại giá trị khoa học cũng như ý nghĩa thực tiễn.

Đó cũng là lý do đề tài“Nghiên cứu đặc điểm thực vật Hạt trần tại Vườn Quốc gia Bidoup – Núi Bà, tỉnh Lâm Đồng” được thực hiện. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 Chƣơng 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về thực vật Hạt trần trên thế giới Trên thế giới thực vật bậc cao với khoảng 250.000 loài, trong đó ngành Hạt trần chỉ chiếm 600 loài [5], [18].Takhtajan đã hoàn thiện dần hệ thống phân loại thực vật ngành hạt Kín và Hạt trần qua các tài liệu đã công bố từ 1950, 1954, 1966, 1980, 1983, 1987, 1997.

Ông phân ngành Hạt trần thành 6 lớp và các phân lớp, 10 họ. Hệ thống phân loại của ông thể hiện việc vận dụng một cách tổng hợp các tài liệu thuộc các lĩnh vực chuyên sâu về hình thái, giải phẫu, phấn hoa, hóa sinh, cổ sinh và tế bào thực vật phản ảnh tương đối khách quan quá trình phát triển tiến hóa của thực vật nên đã và đang được sử dụng rộng rãi trên thế giới [2], [26]. Ngoài ra, Kubitzkii (1990) đã công bố hệ thống phân loại ngành Hạt trần mới, hệ thống phân loại này chia ngành Hạt trần thành 4 lớp gồm 7 họ [25]. Hiện nay có trên 200 loài thực vật thuộc ngành Hạt trần được coi là bị đe dọa tuyệt chủng trên toàn thế giới [5].

Rất nhiều loài khác bị đe dọa trong một phần phân bố tự nhiên của loài. Những mối đe dọa thường gặp là việc khai thác gỗ hay các sản phẩm khác quá mức, phá rừng làm bãi chăn thả gia súc, trồng trọt và làm nơi sinh sống cho con người cùng với sự gia tăng tần suất của các đám cháy rừng. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Với tầm quan trọng của nhóm thực vật hạt trần, việc bảo tồn chúng ngày càng trở nên cấp thiết. Để thực hiện được đòi hỏi các chính sách cũng như chiến lược cụ thể để bảo tồn và sử dụng bền vững.

Các nghiên cứu về thực vật Hạt trần tại Việt Nam Ở Việt Nam có khoảng 29 loài thực vật Hạt trần, chiếm 5% tổng số loài thực vật Hạt trần của thế giới. Mặc dù chỉ chiếm dưới 5% số loài trong ngành Hạt trần đã biết trên thế giới, nhưng lại chiếm đến 27% số các chi và 5 trong số 8 họ thực Hạt trần đã biết ở Việt Nam [15]. Đã có nhiều nghiên cứu về thực vật ngành Hạt trần tại Việt Nam như: Bộ thực vật chí Đông Dương do H. Lecomte chủ biên (1907– 1952) các tác giả người Pháp đã thu mẫu và định tên, lập khoá mô tả các loài thực vật có mạch trên toàn lãnh thổ Đông Dương trong đó các loài ngành Hạt trần đã được giới thiệu và mô tả khá rõ tại đây [11].

Trên cơ sở bộ thực vật chí Đông Dương, gần đây bộ thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam do Aubréville khởi xướng và chủ biên (1960- 1997) cùng với nhiều tác giả khác đã công bố rất nhiều các loài cây có mạch. Trong đó các loài ngành Hạt trần đã được giới thiệu [3]. Phạm Hoàng Hộ (1991 – 1993) trong bộ Cây cỏ Việt Nam xuất bản tại Canada và được tái bản có bổ sung tại Việt Nam trong 2 năm (1999 – 2000) [7]. Đây là bộ sách tra khảo khá đầy đủ và dễ sử dụng góp phần đáng kể cho khoa học thực vật ngành Hạt trần Việt Nam, trong bộ sách tra cứu này tác giả đã mô tả kèm với hình ảnh được vẽ tay của các loài Hạt trần.

Gần đây nhất là bộ sách: Cây lá kim Việt Nam của Nguyễn Hoàng Nghĩa (2004), hay Thông Việt Nam – Nghiên cứu hiện trạng bảo tồn, Nguyễn Tiến Hiệp cùng các cộng sự (2005). Các tài liệu này đã mô tả khá chi tiết một số loài LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 cây lá Kim, cũng như đánh giá hiện trạng và công tác bảo tồn của một số loài cây thuộc ngành Hạt trần ở Việt Nam [5], [16]. Những phát hiện gần đây đã bổ sung một số loài Hạt trần có giá trị cho hệ thực vật Việt Nam: Thông Pà Cò Pinus kwangtungensis (Phan Kế Lộc, 1984), Dẻ tùng sọc nâu rộng Amentotaxus hatuyenensis (Nguyen Tien Hiep & Vidal, 1996), Thiết sam giả Pseudotsuga sinensis và Thiết sam núi đá Tsuga chinensis (Nguyễn Tiến Hiệp và cộng sự, 2000), Du sam núi đá Keteleeria davidiana (Phan Kế Lộc và cộng sự, 2002), Bách xanh đá Calocedrus rupestris (Averyanov et al., 2004) và gần đây nhất là loài Thông năm lá rũ Pinus cernua (Phan Kế Lộc và cộng sự, 2014). Ở Việt Nam hầu như tất cả các loài Hạt trần tự nhiên đều bị đe doạ ở những mức độ nhất định.

Phần lớn các loài này cho gỗ quí, thích hợp trong sản xuất các sản phẩm mỹ nghệ, xây dựng. Ngoài ra một số loài còn được sử dụng làm hương liệu hoặc có dược tính được dùng trong y học cổ truyền và y học hiện đại. Nhiều loài Hạt trần có ý nghĩa kinh tế và khoa học đã được nghiên cứu trước đây, nhằm phục vụ công tác bảo tồn và trồng rừng. Trong số 29 loài hạt Trần được biết ở Việt Nam đã có hơn một nửa số loài đã được thử nghiệm nhân giống bằng phương pháp giâm hom [8], [11].

Huỳnh Văn Kéo, Lương Viết Hùng, Lương Viết Hùng, Trương Văn Lung đã nghiên cứu giâm hom loài Hoàng đàn giả (Dacrydium elatum), sử dụng chất kích thích sinh trưởng với các nồng độ khác nhau làm chất điều hòa sinh trưởng, kết quả cho thấy loài này có khả năng nhân giống bằng hom và tỷ lệ ra rễ của hom thu hái từ cây trưởng thành thấp hơn cây non [8]. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Thực vật Hạt trần tại Vƣờn quốc gia Bidoup – Núi Bà Tuy nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa của vùng Đông Nam Bộ và Tây Nguyên, nhưng do các yếu tố vị trí địa lý và địa hình chi phối nên khu vực VQG Bidoup – Núi Bà có chế độ khí hậu mang tính chất á nhiệt đới, với nền nhiệt độ trung bình trong khoảng 18ºC, khá ôn hòa, không có tháng lạnh quá và tháng nóng quá. Lượng mưa trung bình hàng năm của cả khu vực là 1.

Tháng 9 có lượng mưa cao nhất là 300mm. Số ngày mưa trung bình hàng năm là khoảng 170 ngày (trong đó các tháng 12, 1, 2, 3 chỉ có khoảng 5 ngày mưa/tháng). Tại các đai cao trên 1.900m như trên các đỉnh núi Bidoup, Hòn Giao, Gia Rích, Chư Yên Du thì có lượng mưa và số ngày mưa cao hơn. Độ ẩm ở khu vực này dao động từ 75% đến 85% và tương đối ổn định.