Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân tại huyện bắc mê tỉnh hà giang

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích nghiên cứu thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân tại huyện bắc mê tỉnh hà giang, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Lý Hải Vĩnh
• Người hướng dẫn: Pgs.ts Nguyễn Ngọc Nông
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân tại huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở lý luận về hộ, kinh tế hộ, nông dân
• 1.1.1. Khái niệm hộ
• 1.1.2. Hộ nông dân
• 1.1.3. Kinh tế hộ nông dân
• 1.2. Cơ sở thực tiễn về phát triển kinh tế hộ nông dân
• 1.2.1. Tình hình phát triển kinh tế hộ nông dân ở các nước trên thế giới và những bài học kinh nghiệm
• 1.2.2. Tình hình và kết quả phát triển kinh tế hộ nông dân nước ta
• 1.3. Cơ sở pháp lý về kinh tế hộ, phát triển kinh tế hàng hóa
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Quan điểm nghiên cứu chung
• 2.3.2. Thu thập số liệu
• 2.3.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.3.4. Phương pháp tính toán hiệu quả sản xuất
• 2.3.5. Phương pháp chi phí sản xuất
• 2.3.6. Phương pháp tổng hợp trình bày kết quả
• 2.3.7. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Các yếu tố về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến phát triển kinh tế hộ nông dân ở huyện Bắc Mê
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2. Đánh giá thực trạng tình hình phát triển kinh tế hộ nông dân ở các xã điều tra
• 3.2.1. Một số đặc điểm của hộ nông dân
• 3.2.2. Các yếu tố sản xuất của hộ nông dân
• 3.3. Kết quả sản xuất của hộ nông dân. Các nhân tố ảnh hưởng đến sản xuất và kinh tế hộ nông dân
• 3.3.1. Ảnh hưởng của trình độ học vấn
• 3.3.2. Ảnh hưởng của yếu tố vốn đầu tư đến kết quả sản xuất của hộ
• 3.3.3. Ảnh hưởng của yếu tố lao động đến sản xuất của hộ
• 3.3.4. Ảnh hưởng của yếu tố KHCN đến sản xuất của hộ
• 3.3.5. Ảnh hưởng của yếu tố cơ sở hạ tầng
• 3.3.6. Ảnh hưởng của yếu tố thị trường đến sản xuất của hộ
• 3.4. Những thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách thức đối với phát triển kinh tế hộ
• 3.4.1. Thách thức
• 3.5. Phương hướng, mục tiêu và một số giải pháp phát triển kinh tế hộ ở huyện Bắc Mê
• 3.5.1. Phương hướng phát triển kinh tế hộ nông dân huyện Bắc Mê
• 3.5.2. Mục tiêu phát triển kinh tế huyện Bắc Mê năm 2020
• 3.5.3. Những giải pháp chủ yếu nhằm phát triển kinh tế hộ nông dân huyện Bắc Mê
• KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về kinh tế hộ nông dân

Kinh tế hộ nông dân là một hình thức kinh tế phổ biến ở các vùng nông thôn, đặc biệt là tại Bắc Mê, Hà Giang. Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích thực trạng kinh tế hộ nông dân và đề xuất các giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân nhằm nâng cao đời sống người dân. Kinh tế hộ nông dân không chỉ là nền tảng của nông nghiệp Bắc Mê mà còn đóng vai trò quan trọng trong phát triển nông thôn bền vững. Các yếu tố như chính sách hỗ trợ nông dân, nông nghiệp Hà Giang, và kinh tế nông thôn được xem xét kỹ lưỡng để đưa ra các giải pháp phù hợp.

1.1. Khái niệm và vai trò của kinh tế hộ nông dân

Kinh tế hộ nông dân được định nghĩa là một đơn vị kinh tế cơ sở, bao gồm các hộ gia đình tham gia vào hoạt động nông nghiệp Bắc Mê và các ngành nghề liên quan. Theo các nhà nghiên cứu, hộ nông dân là đơn vị sản xuất ổn định và có khả năng thích ứng cao với các điều kiện kinh tế - xã hội. Kinh tế hộ nông dân đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp lương thực, thực phẩm và tạo việc làm cho người dân. Tại Bắc Mê, Hà Giang, kinh tế hộ nông dân là nền tảng cho phát triển nông thôn và kinh tế nông hộ.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến kinh tế hộ nông dân

Các yếu tố ảnh hưởng đến kinh tế hộ nông dân tại Bắc Mê, Hà Giang bao gồm điều kiện tự nhiên, chính sách hỗ trợ nông dân, và trình độ khoa học kỹ thuật. Thực trạng nông nghiệp Bắc Mê cho thấy, việc áp dụng khoa học công nghệ vào sản xuất còn hạn chế, dẫn đến năng suất thấp. Ngoài ra, vốn đầu tư và lao động cũng là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến phát triển kinh tế hộ nông dân. Các giải pháp nông nghiệp cần tập trung vào việc cải thiện các yếu tố này để nâng cao hiệu quả sản xuất.

II. Thực trạng kinh tế hộ nông dân tại Bắc Mê Hà Giang

Thực trạng kinh tế hộ nông dân tại Bắc Mê, Hà Giang được đánh giá dựa trên các yếu tố như điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, và hiệu quả sản xuất. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nông nghiệp Bắc Mê chủ yếu dựa vào sản xuất nhỏ lẻ, trình độ kỹ thuật thấp, và thiếu sự liên kết với thị trường. Kinh tế hộ nông dân tại đây đối mặt với nhiều thách thức như thiếu vốn, lao động có trình độ thấp, và cơ sở hạ tầng yếu kém. Tuy nhiên, hộ nông dân Bắc Mê cũng có những tiềm năng lớn để phát triển nếu được hỗ trợ đúng cách.

2.1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội

Bắc Mê, Hà Giang có điều kiện tự nhiên phù hợp cho nông nghiệp Hà Giang, với đất đai màu mỡ và khí hậu thuận lợi. Tuy nhiên, thực trạng nông nghiệp Bắc Mê cho thấy, việc khai thác các tiềm năng này còn hạn chế. Kinh tế - xã hội tại đây còn nhiều khó khăn, với tỷ lệ hộ nghèo cao và trình độ dân trí thấp. Các chính sách hỗ trợ nông dân cần tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng và nâng cao trình độ lao động để thúc đẩy phát triển kinh tế hộ nông dân.

2.2. Hiệu quả sản xuất và thu nhập của hộ nông dân

Hiệu quả sản xuất của hộ nông dân Bắc Mê còn thấp, chủ yếu do thiếu vốn đầu tư và trình độ kỹ thuật hạn chế. Thu nhập từ nông nghiệp Bắc Mê chưa đáp ứng được nhu cầu của người dân, dẫn đến tình trạng nghèo đói kéo dài. Các giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân cần tập trung vào việc tăng cường vốn đầu tư, áp dụng khoa học công nghệ, và mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm. Điều này sẽ giúp nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống của hộ nông dân Hà Giang.

III. Giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân tại Bắc Mê Hà Giang

Các giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân tại Bắc Mê, Hà Giang được đề xuất dựa trên phân tích thực trạng kinh tế hộ nông dân và các yếu tố ảnh hưởng. Nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của chính sách hỗ trợ nông dân, phát triển nông thôn bền vững, và áp dụng khoa học công nghệ vào sản xuất. Các giải pháp cụ thể bao gồm tăng cường vốn đầu tư, nâng cao trình độ lao động, và phát triển các mô hình liên kết sản xuất. Những giải pháp này sẽ góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế hộ nông dân và cải thiện đời sống người dân.

3.1. Tăng cường chính sách hỗ trợ nông dân

Chính sách hỗ trợ nông dân là yếu tố quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế hộ nông dân tại Bắc Mê, Hà Giang. Các chính sách cần tập trung vào việc cung cấp vốn đầu tư, hỗ trợ kỹ thuật, và mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm. Ngoài ra, việc xây dựng các mô hình liên kết sản xuất và tiêu thụ sẽ giúp hộ nông dân Bắc Mê tiếp cận với thị trường một cách hiệu quả hơn. Các giải pháp nông nghiệp cần được triển khai đồng bộ để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả.

3.2. Áp dụng khoa học công nghệ vào sản xuất

Việc áp dụng khoa học công nghệ vào sản xuất là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả nông nghiệp Bắc Mê. Các giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân cần tập trung vào việc đào tạo và chuyển giao kỹ thuật cho hộ nông dân Hà Giang. Điều này sẽ giúp cải thiện năng suất và chất lượng sản phẩm, đồng thời giảm thiểu rủi ro trong sản xuất. Các mô hình sản xuất hiện đại cần được nhân rộng để thúc đẩy phát triển nông thôn bền vững tại Bắc Mê, Hà Giang.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang, nằm ở vùng núi phía Bắc Việt Nam, có diện tích tự nhiên 85.606,5 ha với dân số khoảng 54.840 người, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số như Tày, Dao, H’Mông. Năm 2017, tổng sản lượng lương thực của huyện đạt trên 30.210 tấn, bình quân đầu người đạt 551 kg/năm. Kinh tế hộ nông dân đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn, tuy nhiên, trình độ sản xuất còn thấp, việc áp dụng khoa học kỹ thuật và khai thác tiềm năng chưa hiệu quả. Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng phát triển kinh tế hộ nông dân tại 3 xã Minh Ngọc, Giáp Trung và Phiêng Luông, phân tích các yếu tố ảnh hưởng và đề xuất giải pháp phát triển kinh tế hộ phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện trong giai đoạn 2015-2017. Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống người dân, đồng thời góp phần thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về kinh tế hộ nông dân, phát triển kinh tế nông thôn và phát triển bền vững. Khái niệm hộ được hiểu là đơn vị kinh tế cơ bản, vừa sản xuất vừa tiêu dùng, trong đó hộ nông dân là đơn vị sản xuất chủ yếu dựa vào lao động gia đình và đất đai. Lý thuyết của Frank Ellis và Traianốp nhấn mạnh vai trò của hộ nông dân trong phát triển nông nghiệp và sự thích ứng với cơ chế thị trường. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế hộ gồm điều kiện tự nhiên (địa hình, khí hậu, đất đai), kinh tế - xã hội (trình độ học vấn, vốn, thị trường), khoa học kỹ thuật và chính sách quản lý vĩ mô của Nhà nước. Lý thuyết phát triển bền vững được vận dụng nhằm đảm bảo phát triển kinh tế hộ không làm tổn hại đến môi trường và đời sống xã hội lâu dài.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp thu thập số liệu sơ cấp và thứ cấp. Số liệu sơ cấp được thu thập qua khảo sát 120 hộ nông dân tại 3 xã Minh Ngọc, Giáp Trung và Phiêng Luông, với 40 hộ mỗi xã, được chọn theo tiêu chí đại diện về vị trí địa lý, điều kiện sản xuất và thu nhập. Phương pháp chọn mẫu là chọn ngẫu nhiên có chủ đích từ danh sách các thôn và hộ trong xã. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo của UBND huyện, các cơ quan thống kê và tài liệu nghiên cứu liên quan. Phân tích số liệu sử dụng phần mềm Excel với các phương pháp thống kê mô tả, phân tích chi phí sản xuất, hiệu quả sản xuất và đánh giá các nhân tố ảnh hưởng. Thời gian nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2015-2017, nhằm phản ánh thực trạng và xu hướng phát triển kinh tế hộ nông dân tại huyện Bắc Mê.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến phát triển kinh tế hộ: Huyện Bắc Mê có địa hình đồi núi phức tạp, khí hậu cận nhiệt đới ẩm với nhiệt độ trung bình 19-23°C, lượng mưa trung bình 1.600 mm/năm, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển cây dược liệu và chăn nuôi thủy sản. Tuy nhiên, địa hình chia cắt mạnh gây khó khăn trong quy hoạch sản xuất và phát triển hạ tầng. Dân số huyện là 54.840 người, mật độ 64 người/km², với 14 dân tộc sinh sống, trong đó Dao chiếm 37,2%, Tày 37%, H’Mông 20%. Tỷ lệ huy động trẻ mẫu giáo đạt 96,3%, đời sống văn hóa xã hội được cải thiện. (Bảng 3.1, 3.2)

2. Thực trạng kinh tế hộ nông dân: Trong 120 hộ khảo sát, nhóm hộ nghèo và cận nghèo chiếm 60%, nhóm khá trở lên chỉ chiếm 16,67%. Xã Phiêng Luông có tỷ lệ hộ nghèo cao nhất (45%). Chủ hộ chủ yếu là nam (86,6%), dân tộc chủ yếu là Tày, Dao và H’Mông. Thu nhập bình quân đầu người tháng khoảng 930.840 đồng, trong đó thu nhập từ nông nghiệp chiếm phần lớn (600.340 đồng). Các hộ chủ yếu sản xuất nhỏ lẻ, manh mún với diện tích đất bình quân 0,6 ha/hộ, phân bổ trên nhiều thửa nhỏ. (Bảng 4)

3. Các nhân tố ảnh hưởng đến sản xuất và kinh tế hộ: Trình độ học vấn của chủ hộ còn thấp, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận khoa học kỹ thuật và thị trường. Vốn đầu tư bình quân khoảng 86 triệu đồng/hộ, chủ yếu vay vốn nhỏ lẻ, khó mở rộng sản xuất hàng hóa. Cơ sở hạ tầng còn yếu, tỷ lệ cơ giới hóa đạt 15%. Thị trường tiêu thụ sản phẩm chủ yếu tại địa phương, chưa có nhiều liên kết sản xuất và tiêu thụ. (Bảng 8, 9, 21)

4. Thuận lợi và khó khăn: Thuận lợi gồm có đất đai màu mỡ, khí hậu thuận lợi, chính sách giao đất lâu dài, sự hình thành các mô hình liên kết sản xuất như HTX, tổ hợp tác. Khó khăn là trình độ lao động thấp, vốn hạn chế, sản xuất manh mún, thiếu thị trường ổn định, hạ tầng giao thông và thủy lợi chưa đồng bộ. Tỷ lệ hộ nghèo còn cao (35,42%), đặc biệt tại các xã vùng sâu, vùng xa. (Bảng 3.3, 3.4)

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy điều kiện tự nhiên của huyện Bắc Mê có nhiều tiềm năng phát triển kinh tế hộ, đặc biệt là cây dược liệu và chăn nuôi thủy sản, phù hợp với khí hậu và đất đai. Tuy nhiên, địa hình đồi núi chia cắt và hạ tầng yếu kém làm hạn chế quy mô sản xuất và khả năng tiếp cận thị trường. So với các nghiên cứu tại các tỉnh miền núi phía Bắc, tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo tại Bắc Mê vẫn còn cao, phản ánh sự chênh lệch phát triển trong khu vực. Trình độ học vấn thấp và hạn chế về vốn là những rào cản lớn trong việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và mở rộng sản xuất hàng hóa. Việc phát triển các mô hình liên kết sản xuất như HTX và tổ hợp tác đã góp phần cải thiện hiệu quả sản xuất và tạo điều kiện tiếp cận thị trường, tuy nhiên còn cần được củng cố và mở rộng. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố thu nhập theo nhóm hộ, bảng so sánh diện tích đất và vốn đầu tư giữa các xã, giúp minh họa rõ nét sự khác biệt và tiềm năng phát triển kinh tế hộ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo nâng cao trình độ lao động: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật canh tác, quản lý sản xuất và tiếp cận thị trường cho chủ hộ và lao động nông thôn, nhằm nâng cao năng lực áp dụng khoa học kỹ thuật. Mục tiêu tăng tỷ lệ lao động có kỹ năng lên 50% trong 3 năm tới. Chủ thể thực hiện: UBND huyện phối hợp với các trung tâm đào tạo nghề.

2. Hỗ trợ vốn và tín dụng ưu đãi: Mở rộng các chương trình cho vay vốn với lãi suất ưu đãi, tăng quy mô vay bình quân lên 150 triệu đồng/hộ trong 5 năm tới, tập trung vào các hộ có mô hình sản xuất hàng hóa. Chủ thể thực hiện: Ngân hàng chính sách xã hội, các tổ chức tín dụng địa phương.

3. Phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn: Đầu tư nâng cấp hệ thống giao thông, thủy lợi, điện và kho bãi nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Mục tiêu hoàn thành nâng cấp 70% đường giao thông nông thôn trong 5 năm. Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh, huyện và các nhà tài trợ.

4. Khuyến khích liên kết sản xuất và tiêu thụ: Hỗ trợ thành lập và phát triển các hợp tác xã, tổ hợp tác, xây dựng chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệp chủ lực như cây Hồi, cây Quế, nuôi cá lồng. Mục tiêu tăng số lượng HTX hoạt động hiệu quả lên 50% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện: Sở Nông nghiệp, UBND huyện, các tổ chức hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý địa phương: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách phát triển kinh tế hộ phù hợp với điều kiện địa phương, nâng cao hiệu quả quản lý và hỗ trợ người dân.

2. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành phát triển nông thôn, kinh tế nông nghiệp: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, số liệu thực tiễn và phân tích chuyên sâu về kinh tế hộ nông dân vùng miền núi.

3. Các tổ chức tín dụng và hỗ trợ phát triển nông thôn: Đánh giá nhu cầu vốn, khả năng vay vốn và các rào cản trong tiếp cận tài chính của hộ nông dân để thiết kế các sản phẩm tín dụng phù hợp.

4. Hợp tác xã, tổ hợp tác và doanh nghiệp nông nghiệp: Áp dụng các giải pháp liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm và nâng cao năng lực sản xuất hàng hóa, phát triển chuỗi giá trị nông sản.

Câu hỏi thường gặp

1. Kinh tế hộ nông dân là gì?
   Kinh tế hộ nông dân là đơn vị sản xuất và tiêu dùng cơ bản trong nông nghiệp, chủ yếu dựa vào lao động gia đình và đất đai để sản xuất các sản phẩm nông nghiệp, đồng thời tham gia các hoạt động phi nông nghiệp nhằm tăng thu nhập.

2. Những yếu tố nào ảnh hưởng lớn nhất đến phát triển kinh tế hộ tại Bắc Mê?
   Điều kiện tự nhiên như địa hình, khí hậu thuận lợi cho cây dược liệu; trình độ học vấn thấp; hạn chế về vốn và cơ sở hạ tầng yếu kém là những yếu tố chính ảnh hưởng đến phát triển kinh tế hộ.

3. Tại sao sản xuất nông nghiệp ở Bắc Mê còn manh mún?
   Do diện tích đất bình quân nhỏ, phân bổ trên nhiều thửa, địa hình đồi núi chia cắt, cùng với hạn chế về vốn và kỹ thuật, nên các hộ khó mở rộng quy mô sản xuất và áp dụng cơ giới hóa.

4. Các mô hình liên kết sản xuất có hiệu quả như thế nào?
   Các mô hình HTX, tổ hợp tác giúp hộ nông dân tiếp cận kỹ thuật, vốn và thị trường tiêu thụ ổn định, nâng cao giá trị sản phẩm và thu nhập, tuy nhiên cần được hỗ trợ phát triển bền vững hơn.

5. Giải pháp nào ưu tiên để phát triển kinh tế hộ tại Bắc Mê?
   Ưu tiên đào tạo nâng cao trình độ lao động, hỗ trợ vốn vay ưu đãi, phát triển cơ sở hạ tầng và khuyến khích liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm nhằm nâng cao hiệu quả và bền vững.

Kết luận

• Kinh tế hộ nông dân tại huyện Bắc Mê đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế nông thôn, tuy nhiên còn nhiều hạn chế về trình độ, vốn và cơ sở hạ tầng.
• Điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển cây dược liệu và chăn nuôi thủy sản, nhưng địa hình đồi núi và hạ tầng yếu kém là thách thức lớn.
• Tỷ lệ hộ nghèo và cận nghèo còn cao, đặc biệt tại các xã vùng sâu, vùng xa như Phiêng Luông.
• Các giải pháp trọng tâm gồm nâng cao trình độ lao động, hỗ trợ vốn, phát triển hạ tầng và liên kết sản xuất cần được triển khai đồng bộ.
• Nghiên cứu đề xuất các bước tiếp theo trong 3-5 năm tới nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế hộ bền vững, góp phần nâng cao đời sống người dân và thực hiện mục tiêu xây dựng nông thôn mới.

Hành động ngay hôm nay để phát triển kinh tế hộ nông dân bền vững tại Bắc Mê!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận về hộ, kinh tế hộ, nông dân 1. Khái niệm hộ Qua nghiên cứu cho thấy, có nhiều quan niệm của các nhà khoa học về hộ, có thể hiểu hộ theo định nghĩa sau: - "Hộ là tất cả những người cùng sống chung trong một mái nhà. Nhóm người đó bao gồm những người cùng chung huyết tộc và những người làm công" - Theo từ điển ngôn ngữ của Mỹ (Oxford Press - 1987).

- Tại Hội thảo Quốc tế lần thứ 2 về quản lý nông trại tại Hà Lan (năm 1980) các đại biểu nhất trí cho rằng: “Hộ là đơn vị cơ bản của xã hội có liên quan đến sản xuất, tiêu dùng, xem như là một đơn vị kinh tế” [3,5]. - “Hộ gia đình hay còn gọi đơn giản là hộ, là một đơn vị xã hội bao gồm một hay một nhóm người ở chung (cùng chung hộ khẩu) và ăn chung (nhân khẩu). Đối với những hộ có từ 2 người trở lên, các thành viên trong hộ có thể có hay không có quỹ thu chi chung hoặc thu nhập chung” – Theo Haviland, W. - Theo Liên hợp quốc "Hộ là những người cùng sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung một ngân quỹ".

Hộ có 4 chức năng cơ bản đó là: - Chức năng kinh tế. - Chức năng tiêu dùng. - Chức năng tái sinh sản nguồn nhân lực. - Chức năng giáo dục đào tạo.

Hộ nông dân Tác giả Frank Ellis định nghĩa “Hộ nông dân là các hộ gia đình làm nông nghiệp, tự kiếm kế sinh nhai trên những mảnh đất của mình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất, thường nằm trong hệ thống kinh tế lớn hơn, nhưng chủ yếu đặc trưng bởi sự tham gia cục bộ vào các thị trường và có xu hướng hoạt động với mức độ không hoàn hảo cao” [14]. e 6 Theo nhà khoa học Traianốp “Hộ nông dân là đơn vị sản xuất rất ổn định” và ông coi “hộ nông dân là đơn vị tuyệt vời để tăng trưởng và phát triển nông nghiệp” [7, 9, 26]. Luận điểm trên của ông đã được áp dụng rộng rãi trong chính sách nông nghiệp tại nhiều nước trên thế giới, kể cả các nước phát triển. Tại Việt Nam, theo nhà khoa học Nguyễn Sinh Cúc, trong phân tích điều tra nông thôn năm 2001 cho rằng: “Hộ nông nghiệp là những hộ có toàn bộ hoặc 50% số lao động thường xuyên tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp (làm đất, thủy nông, giống cây trồng, bảo vệ thực vật,.) và thông thường nguồn sống chính của hộ dựa vào nông nghiệp” [2, 5].

Từ những định nghĩa và quan điểm trên cho ta thấy: Hộ nông dân là một đơn vị kinh tế cơ sở, vừa là một đơn vị sản xuất vừa là một đơn vị tiêu dùng. Quan hệ giữa tiêu dùng và sản xuất biểu hiện ở trình độ phát triển của hộ từ tự cấp hoàn toàn đến sản xuất hàng hóa hoàn toàn. Trình độ này quyết định quan hệ giữa hộ nông dân với thị trường. Các hộ nông dân ngoài hoạt động nông nghiệp còn tham gia vào hoạt động phi nông nghiệp với các mức độ khác nhau.

Chính vì thế, điều chúng ta cần làm nhằm phát triển kinh tế hộ đó là quan tâm đến nông dân, vì nông dân là lực lượng đông đảo, chủ yếu, năng động và nhạy cảm, là nguồn cung cấp nhân lực, lương thực, thực phẩm và tiêu thụ sản phẩm của công nghiệp và các ngành khác. Kinh tế hộ nông dân - Một số khái niệm/định nghĩa: Sau các công trình nghiên cứu về kinh tế nông dân của C.Lênin đã xuất hiện một xu hướng nghiên cứu về sự phát triển kinh tế hộ nông dân. Theo Hemery, Margolin (1988) thì “xã hội nông dân lạc hậu không nhất thiết phải đi lên chủ nghĩa tư bản, mà có thể phát triển lên chế độ xã hội khác bằng con đường phi tư bản chủ nghĩa”. Các tác giả của thuyết dân túy cho rằng có nhi ều con đường phát triển của lịch sử, lịch sử không phải chỉ có một con đường phát triển mà nó tiến hóa bằng các e 7 chu kỳ, mang tính chất vùng, có các thời kỳ trì trệ và tiến lên.

Do đó, các nước đi sau có thể đuổi kịp, thậm chí có thể vượt các nước đi trước. Phải đi lên chủ nghĩa xã hội bằng cách phục hồi nền văn minh nông dân, chủ yếu là cộng đồng nông thôn và hợp tác xã thủ công nghiệp. Phải tiến hành công nghiệp hóa do nhà nước. Chỉ có bằng cách này mới công nghiệp hóa mà tránh được các nhược điểm của chủ nghĩa xã hội.

Trong quyển I của bộ Tư bản, C.Mác đã phân tích kỹ quá trình tước đoạt ruộng đất của nông dân Anh một cách ồ ạt, làm phá vỡ nền nông nghiệp truyền thống và sự hình thành của các tầng lớp trại chủ tư bản chủ nghĩa thuê đất và vay vốn của địa chủ, bóc lột người làm thuê. Người dự đoán, kinh tế hộ sẽ hoàn toàn bị xóa bỏ trong điều kiện phát triển đại công nghiệp. Nhưng ở quyển III, C.Mác khẳng định, ngay ở Anh, với thời gian đã thấy hình thức sản xuất nông nghiệp cơ bản được phát triển không phải là các nông trại lớn mà là các nông trại gia đình, không dùng lao động làm thuê. Các nông trại lớn không có khả năng cạnh tranh với nông trại gia đình.Lênin cho rằng: “cải tạo tiểu nông không phải là tước đoạt của họ mà phải tôn trọng sở hữu cá nhân của họ, khuyến khích họ liên kết với nhau một cách tự nguyện để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của chính họ”.

Khi phân tích kết cấu xã hội nông dân nước Nga, V.Lênin đã lưu ý, hộ nông dân khai thác triệt để năng lực sản xuất đáp ứng những nhu cầu đa dạng của gia đình và xã hội. Ông đã chỉ ra “năng lực tự quyết định của quá trình sản xuất của hộ nông dân trong nền kinh tế tự cung tự cấp, là mầm mống của những chiều hướng phát triển hàng hóa khác nhau, chính nó sẽ tự phá vỡ các quan hệ khép kín của hộ dẫn đến những quá trình sự vỡ kết cấu kinh tế”. Theo Tchayanov (1924), luận điểm cơ bản nhất của Tchayanov là coi kinh tế hộ nông dân là một phương thức sản xuất tồn tại trong mọi chế độ xã hội. Mỗi phương thức sản xuất có những quy luật phát triển riêng của nó, và trong mỗi chế độ, nó tìm cách thích ứng với cơ chế kinh tế hiện hành.

Mục tiêu của hộ nông dân là có thu nhập cao không kể thu nhập ấy do nguồn gốc nào, trồng trọt, chăn nuôi hay ngành nghề đó là kết quả chung của lao động gia đình. e 8 Nghiên cứu sự phát triển của nền kinh tế nông dân ở các nước đang phát triển gần đây Georgescu - Roegen (1960) cho thấy, nông trại nhỏ dùng lao động cho đến lúc thu nhập ròng xuống đến số không và chủ yếu nhằm tăng sản lượng của một đơn vị ruộng đất. Dandekar (1970) cho rằng có hai kiểu nông dân, một kiểu sản xuất hàng hóa, chỉ đầu tư lao động đến lúc lãi bằng tiền lương và một kiểu tự túc, chủ yếu đầu tư lao động nhằm tăng sản lượng đủ sống. Nhiều công trình nghiên cứu (Vergopoulos - 1978), Taussig - 1978 cho thấy nông trại nhỏ gia đình hiệu quả hơn nông trại lớn tư bản chủ nghĩa, và chính hình thức sản xuất này có lợi cho chủ nghĩa tư bản hơn vì khai thác được cao nhất thặng dư lao động ở nông thôn và giữ được giá nông sản thấp.

Hayami và Kikuchi (1981) nghiên cứu sự thay đổi của kinh tế nông thôn Đông Nam Á và thấy rằng, áp lực dân số trên ruộng đất ngày càng tăng, lãi do đầu tư thêm lao động ngày càng giảm mặc dù có cải tiến kỹ thuật, nhưng giá ruộng đất (địa tô) ngày càng tăng. Tóm lại, có thể thấy kinh tế nông hộ là một hình thức cơ bản và tự chủ trong nông nghiệp. Nó được hình thành và phát triển một cách khách quan, lâu dài, dựa trên sự tư hữu các yếu tố sản xuất, là loại hình kinh tế có hiệu quả, phù hợp với sản xuất nông nghiệp, thích ứng, tồn tại và phát triển trong mọi chế độ kinh tế xã hội. - Đặc điểm của kinh tế hộ nông dân: Dựa vào các khái niệm và các đặc trưng của kinh tế hộ nông dân ta có thể thấy các đặc điểm cơ bản của kinh tế hộ nông dân là: + Hoạt động của kinh tế hộ nông dân chủ yếu là dựa vào lao động gia đình hay là lao động có sẵn mà không cần phải thuê ngoài.

Các thành viên tham gia hoạt động kinh tế hộ có quan hệ gắn bó với nhau về kinh tế và huyết thống. + Đất đai là tư liệu sản xuất quan trọng nhất không thể thiếu của sản xuất kinh tế hộ nông dân. + Người nông dân là người chủ thật sự của quá trình sản xuất trực tiếp tác động vào sinh trưởng, phát triển của cây trồng vật nuôi, không qua khâu trung gian, họ làm việc không kể giờ giấc và bám sát vào tư liệu sản xuất của họ. e 9 + Kinh tế nông hộ có cấu trúc lao động đa dạng, phức tạp, trong một hộ có nhiều loại lao động vì vậy chủ hộ vừa có khả năng trực tiếp điều hành, quản lý tất cả các khâu trong sản xuất, vừa có khả năng tham gia trực tiếp quá trình đó.

+ Do có tính thống nhất giữa lao động quản lý và lao động sản xuất nên kinh tế hộ nông dân giảm tối đa chi phí sản xuất, và nó tác động trực tiếp lên lao động trong hộ nên có tính tự giác để nâng cao hiệu quả và năng suất lao động. - Vai trò của phát triển kinh tế hộ nông dân: + Nghị quyết 10, ngày 05 – 04 - 1988 của Bộ Chính trị về đổi mới quản lý nông nghiệp đã tạo cơ sở quan trọng để kinh tế hộ nông dân trở thành đơn vị kinh tế tự chủ trong nông nghiệp. + Đối với khu vực nông, lâm trường, nhờ có Nghị định số 12/NĐ- CP, ngày 03-2-1993 về sắp xếp tổ chức và đổi mới cơ chế quản lý các doanh nghiệp nông nghiệp nhà nước, các nông, lâm trường đã từng bước tách chức năng quản lý nhà nước đối với với quản lý sản xuất, kinh doanh, các gia đình nông, lâm trường viên cũng được nhận đất khoán và hoạt động dưới hình thức kinh tế hộ.