Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên thiên nhiên đặc biệt và vô cùng quý giá, những giá trị của rừng mang lại cho con người rất lớn. Rừng cung cấp một khối lượng lớn gỗ và lâm sản cho các ngành công nghiệp, cung cấp nguyên liệu cho các ngành chế biến, lương thực thực phẩm cho cuộc sống của người dân sống trong và gần rừng. Rừng còn góp phần bảo vệ nguồn nước, đất, điều hòa khí hậu, chống một số thiên tai như: hạn hán, lũ lụt, gió bão, đặc biệt là sự nóng lên của trái đất. Vì thế vai trò của rừng ngày càng trở nên quan trọng.
Trong quá trình phát triển, loài người đã biết sử dụng những sản phẩm của rừng mà đặc biệt là thực vật rừng để phục vụ cho nhu cầu cuộc sống. Sự tích luỹ kinh nghiệm khiến cho con người hiểu rõ hơn về tác dụng của các loài thực vật rừng, từ đó chọn lọc và sử dụng chúng trong các hoạt động đời sống. Tuỳ từng đất nước, dân tộc, cộng đồng mà các loài cây, các bộ phận của cây được sử dụng theo những mục đích khác nhau, tác dụng khác nhau. Lãnh thổ Việt Nam có hình chữ S nằm trải dài từ Lũng Cú - Hà Giang tới Mũi Cà Mau trong vành đai khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng và ẩm, với sự thay đổi từ điều kiện khí hậu nhiệt đới điển hình ở những vùng đất thấp phía nam đến các đặc điểm mang tính chất cận nhiệt đới ở các vùng núi cao phía bắc.
Thêm vào đó, Việt Nam có nhiều dạng địa hình khác nhau tạo điều kiện cho sự đa dạng sinh vật và phong phú về tài nguyên. Việt Nam có 54 dân tộc, mỗi dân tộc lại có những bản sắc, phong tục, tập quán và điều kiện sống khác nhau nên ở mỗi vùng cư trú, mỗi dân tộc, cộng đồng dân cư đã đúc kết, tích luỹ cho riêng mình những kinh nghiệm quý báu về sử dụng thực vật để phục vụ các nhu cầu của cuộc sống. Tuy nhiên, hầu hết chúng chỉ được lưu truyền trong nội bộ các cộng đồng riêng lẻ. Trong số đó có rất nhiều tri thức kinh nghiệm có thể sử dụng để phát triển kinh tế, nâng cao đời sống của người dân.
Theo quá trình phát triển của đất nước sự tích luỹ về kiến thức, kinh nghiệm quý báu này đang dần bị mai một và lãng quên. n 2 Từ ngàn xưa, các loại cây cỏ được sử dụng làm gia vị và hương liệu trên thế giới rất nhiều, trong số đó có những loại có giá trị kinh thế rất cao như: Trầm hương, sưa đỏ, vani… Gia vị và hương liệu đóng vai trò thiết yếu trong cuộc sống của con người, vì thế chúng ta có thể dễ dàng bắt gặp các loại gia vị và hương liệu khắp ở khắp nơi, ngay cả trong gian bếp của nhà mình. Ở Việt Nam cũng có rất nhiều loại gia vị và hương liệu đặc trưng của từng dân tộc, từng vùng miền trên khắp đất nước. Mỗi nơi lại có cách điều chế, chiết xuất, sử dụng riêng của mình, có những cách thức vô cùng đặc biệt được gọi là bí quyết chỉ truyền cho người trong nhà, hoặc nội bộ dòng tộc, hình thành nên những loại gia vị, hương liệu đặc sản.
Hòa Bình là một tỉnh miền núi thuộc vùng Tây Bắc Việt Nam, có vị trí ở phía nam Bắc Bộ, giáp ranh giữa 3 khu vực: Tây Bắc, Đông Bắc và Bắc Trung Bộ của Việt Nam. Đà Bắc là một huyện thuộc tỉnh Hoà Bình. Huyện lỵ là thị trấn Đà Bắc, cách thành phố Hòa Bình khoảng 20 km, trong địa bàn huyện có Khu BTTN Phu Canh hệ thực vật rừng có thành phần loài lớn. Với sự đa dạng về thành phần dân tộc, kiến thức bản địa về các loài cây hương liệu và gia vị nơi đây vô cùng phong phú.
Để góp phần bảo tồn kiến thức về cây gia vị và hương liệu được tích luỹ, cũng như bảo vệ, khai thác, sử dụng hợp lý các loài cây hương liệu và gia vị, tôi tiến hành thực hiện đề tài : “Nghiên cứu xác định thành phần loài và giá trị sử dụng các loài thực vật rừng được các cộng đồng địa phương sử dụng làm hương liệu và gia vị tại xã Đoàn Kết - huyện Đà Bắc - tỉnh Hoà Bình” 1.2 Mục đích nghiên cứu - Xác định được thành phần loài và giá trị sử dụng của các loài cây được sử dụng làm hương liệu, gia vị tại địa bàn xã Đoàn Kết, huyện Đà Bắc, tỉnh Hoà Bình. - Xác định được khu vực phân bố của các loài cây được sử dụng làm hương liệu và gia vị trên địa bàn nghiên cứu. - Xác định được mức độ sử dụng các loài cây làm hương liệu và gia vị trên địa bàn xã Đoàn Kết, huyện Đà Bắc, tỉnh Hoà Bình.3 Mục tiêu nghiên cứu - Xác định được kiến thức bản địa liên quan đến các loài cây hương liệu và gia vị ( tên loài, bộ phận sử dụng, cách thức thu hái, sử dụng…) - Xác định được thực trạng khai thác, sử dụng và tồn tại của các loài cây được sử dụng làm hương liệu và gia vị tại địa bàn xã Đoàn Kết, huyện Đà Bắc - tỉnh Hoà Bình.4 Ý nghĩa của nghiên cứu đề tài 1.1 Trong học tập và nghiên cứu khoa học - Việc nghiên cứu đề tài trước hết là một phương pháp tốt để tự hệ thống và củng cố lại những kiến thức đã học. - Giúp sinh viển bước đầu làm quen, tìm hiểu thêm về kiến thức điều tra ngoài thực địa để không những hoàn thiện về mặt lý thuyết mà còn cả về mặt thực hành, từ đó nâng cao hiệu quả, chất lượng học tập.
- Làm tiền đề cho sinh viên sau khi ra trường có thêm kiến thức để vững vàng bước vào cuộc sống sau này.2 Trong thực tiễn cuộc sống - Giúp bảo tồn kiến thức bản địa về các loài cây được sử dụng làm hương liệu và gia vị. - Bổ sung thêm kiến thức bản địa vào kho tàng kiến thức dân tộc. - Nâng cao ý thức trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc quản lý và sử dụng tài nguyên rừng và kết hợp hiệu quả sử dụng tài nguyên rừng với hiệu quả bảo vệ môi trường. - Tìm ra giá trị sử dụng của các loài cây hương liệu và gia vị.
n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học - Hiện nay trong nước và trên thế giới đã và đang sử dụng các loài thực vật rừng làm hương liệu và gia vị. Các loài cây được thu hái và sử dụng dựa trên cơ sở từ những kinh nghiệm kiến thức tích lũy qua nhiều thế hệ, cho đến ngày nay những kiến thức này đang có nguy cơ mai một. Do đó gìn giữ vốn kiến thức quý báu trong việc sử dụng các loài thực vật rừng làm hương liệu và gia vị là việc hết sức cần thiết.
- Nghiên cứu các loài cây hương liệu và gia vị sử dụng kiến thức bản địa do những người có kinh nghiệm thực tiễn tham gia. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 2. Tình hình trên thế giới Lịch sử phát triển của các loại cây hương liệu và gia vị Lịch sử của các loài cây hương liệu và gia vị dài như chính lịch sử của nhân loại. Người ta đã sử dụng các loại thực vật để làm hương liệu và gia vị từ rất sớm.
Không có mặt hàng nào có thể so sánh với vai trò của hương liệu và gia vị trong sự phát triển của nền văn minh hiện đại. Cuộc sống của người dân và các loài cây này ngày càng gắn bó và chi phối lẫn nhau. Theo quá trình lịch sử và kinh tế, vị thế của cây hương liệu và gia vị không ngừng được nâng lên, chúng là những thành phần thiết yếu của các sản phẩm như : thuốc men, nước hoa, mỹ phẩm, thực phẩm. Các kiến thức về các loại cây này được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong hàng ngàn năm (Brown, 1995)[8].
Đã từng có những cuộc chiến tranh xảy ra để chinh phục những vùng đất có các loại cây hương liệu và gia vị vì những lợi ích chúng mang lại. Cho đến tận ngày nay, chúng ta vẫn tiếp tục dựa vào các loại cây này để sản xuất những loại thuốc, hóa chất, hương vị mới và các sản phẩm này được sử dụng trong thức ăn, nước hoa, mĩ phẩm. Nhiều dược liệu cũng là cây thực phẩm, dầu và chất xơ đã luôn luôn được phát triển cho hàng loạt các mục đích khác nhau. (Parry, 1969; Rosengarten, 1973; Andi et al.
n 5 Khai thác các loại cây hương liệu và gia vị Người dân trên khắp thế giới đã chọn và khai thác các loại cây hương liệu và gia vị trong tự nhiên từ thời cổ đại. Những kiến thức về nơi chúng phát triển và thời gian tốt nhất để thu thập chúng đã hình thành một truyền thống truyền miệng quan trọng giữa những người sản xuất của nhiều quốc gia khác nhau trong nhiều nền văn hóa khác nhau. Những truyền thống cổ xưa đã cân bằng thành công giữa cung và cầu, cho phép thực vật có thể tái sinh và tái sản xuất để khai thác theo mùa. Ngày nay, do sức ép thương mại mạnh mẽ của ngành công nghiệp thực phẩm và dược phẩm, sự cân bằng đã bị phá vỡ bởi việc thu thập không được kiểm soát, dẫn đến xói mòn di truyền nghiêm trọng.
Một số loài thường được sử dụng như ớt (Capsicum annuum) và Húng quế (Ocimum basilicum) có một lịch sử sử dụng và canh tác rất lâu dài, nhưng những loài này thực sự hoang dã trong tự nhiên đã không bao giờ được ghi nhận.Chúng có lẽ đã tuyệt chủng vì lạm thu. Sử dụng các loại cây hương liệu và gia vị Gia vị đóng một vai trò quan trọng trong tất cả các nền văn minh cổ đại tiêu biểu như Trung Quốc - ấn Độ , Hy Lạp - La Mã , Babylon - Ai Cập, và từ lâu chúng đã được đánh giá là có khả năng chống lại bệnh tật. Điều này được xác thực trong thời đại kim tự tháp ở Ai Cập. Trong giai đoạn này , hành tây và tỏi được cho người lao động ăn để bảo vệ sức khỏe và quế của họ đã được sử dụng để ướp người chết.
Sử dụng thuốc là các loại gia vị được đề cập trong “ Charaka Samhita and Sushruta Samhita ”. Ban đầu con người sử dụng các loại gia vị trong thực phẩm là để bảo quản thịt, do đặc tính kháng khuẩn của chúng. Với sự ra đời của điện lạnh, nhu cầu đối với các loại gia vị như một chất bảo quản trong thế giới phương Tây giảm .