Nghiên Cứu Tác Động Của Người Dân Địa Phương Đến Tài Nguyên Rừng Tại Rừng Quốc Gia Yên Tử

Nghiên cứu tác động của người dân địa phương đến tài nguyên rừng tại rừng quốc gia Yên Tử, Uông Bí, Quảng Ninh, góp phần bảo tồn và phát triển bền vững.

• Tác giả: Ngô Đức Hậu
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Tác Động Của Người Dân Địa Phương Đến Tài Nguyên Rừng Quốc Gia Yên Tử
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Uông Bí

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Của Người Dân Đến Rừng Yên Tử

Rừng Quốc gia Yên Tử, một di sản văn hóa và thiên nhiên, đang đối mặt với nhiều thách thức từ tác động của cộng đồng địa phương. Việc bảo tồn rừng quốc gia Yên Tử đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về mối quan hệ giữa người dân và rừng. Yên Tử không chỉ là một khu rừng, mà còn là một phần không thể tách rời của văn hóa địa phương và sinh kế của người dân địa phương. Bài viết này sẽ đi sâu vào phân tích những tác động này, đồng thời đề xuất các giải pháp quản lý rừng bền vững và phát triển kinh tế địa phương một cách hài hòa. Theo Quyết định số 1671/QĐ-TTg, Rừng quốc gia Yên Tử có tổng diện tích rừng và đất lâm nghiệp là 2.783 ha, bao trọn các điểm di tích lịch sử văn hóa và hơn 650 hộ gia đình sinh sống.

1.1. Vị Trí Chiến Lược và Giá Trị Văn Hóa Rừng Yên Tử

Rừng Yên Tử nằm tại vị trí chiến lược giữa Uông Bí và các vùng lân cận, không chỉ là một khu rừng mà còn là một di sản văn hóa quan trọng. Nơi đây gắn liền với Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử và thu hút hàng triệu du khách mỗi năm. Việc bảo tồn cần cân nhắc giá trị văn hóa và du lịch, tránh ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống sinh kế của người dân địa phương.

1.2. Đa Dạng Sinh Học và Tầm Quan Trọng Của Bảo Tồn

Rừng Yên Tử có đa dạng sinh học phong phú, với nhiều loài động thực vật quý hiếm. Theo Thạc sỹ khoa học lâm nghiệp Phùng Văn Phê năm 2006, hệ sinh thái rừng Yên Tử chứa 706 loài thực vật và 151 loài động vật. Bảo tồn đa dạng sinh học là yếu tố then chốt để duy trì tài nguyên rừng Yên Tử cho các thế hệ tương lai. Cần có các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt để ngăn chặn khai thác lâm sản trái phép và xâm lấn rừng.

II. Thách Thức Tác Động Tiêu Cực Đến Tài Nguyên Rừng Quốc Gia

Mặc dù có nhiều nỗ lực bảo tồn, tài nguyên rừng Yên Tử vẫn đối mặt với nhiều thách thức từ tác động của cộng đồng địa phương. Các hoạt động như khai thác lâm sản trái phép, xâm lấn rừng, và săn bắt động vật hoang dã đe dọa nghiêm trọng đa dạng sinh học và quản lý rừng bền vững. Thay đổi tập quán canh tác và phát triển kinh tế địa phương theo hướng bền vững là cần thiết để giảm thiểu những tác động tiêu cực này. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các tổ chức bảo tồn, và sự tham gia của cộng đồng để giải quyết những thách thức này.

2.1. Khai Thác Lâm Sản Trái Phép và Mất Rừng

Khai thác lâm sản trái phép là một trong những nguyên nhân chính gây ra mất rừng và suy giảm đa dạng sinh học tại Yên Tử. Việc khai thác gỗ, củi, và các lâm sản khác không chỉ làm suy thoái tài nguyên rừng Yên Tử mà còn ảnh hưởng đến sinh kế của người dân địa phương về lâu dài. Cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ và tăng cường tuần tra để ngăn chặn các hoạt động khai thác trái phép.

2.2. Săn Bắt Động Vật Hoang Dã và Suy Giảm Quần Thể

Săn bắt động vật hoang dã là một mối đe dọa lớn đối với đa dạng sinh học của rừng Yên Tử. Việc săn bắt không chỉ làm suy giảm quần thể động vật mà còn ảnh hưởng đến cân bằng sinh thái. Cần có các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn động vật hoang dã.

2.3. Xâm Lấn Rừng và Thay Đổi Mục Đích Sử Dụng Đất

Xâm lấn rừng để mở rộng đất nông nghiệp hoặc xây dựng là một vấn đề nghiêm trọng tại Yên Tử. Việc thay đổi mục đích sử dụng đất không chỉ làm giảm diện tích rừng mà còn gây ra mất rừng và ảnh hưởng đến đa dạng sinh học. Cần có các quy hoạch sử dụng đất hợp lý và kiểm soát chặt chẽ các hoạt động xây dựng để ngăn chặn xâm lấn rừng.

III. Giải Pháp Hướng Quản Lý Rừng Bền Vững Với Sự Tham Gia

Để giải quyết những thách thức trên, cần có các giải pháp quản lý rừng bền vững với sự tham gia của cộng đồng. Điều này bao gồm việc xây dựng các mô hình quản lý rừng cộng đồng, thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương dựa trên du lịch sinh thái, và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn rừng quốc gia Yên Tử. Đồng thời, cần có các chính sách quản lý rừng hiệu quả và sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương để đảm bảo tính bền vững của các giải pháp này.

3.1. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Cộng Đồng Bền Vững

Phát triển du lịch sinh thái cộng đồng là một giải pháp quan trọng để tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương và giảm áp lực lên tài nguyên rừng Yên Tử. Du lịch sinh thái cần được quản lý một cách bền vững để đảm bảo rằng nó không gây ra tác động tiêu cực đến môi trường và đa dạng sinh học. Điều này bao gồm việc giới hạn số lượng khách du lịch, quản lý chất thải, và bảo vệ các khu vực nhạy cảm.

3.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn Rừng

Nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn rừng là yếu tố then chốt để đảm bảo quản lý rừng bền vững. Cần có các chương trình giáo dục môi trường và nâng cao nhận thức để giúp người dân hiểu rõ giá trị của rừng và vai trò của họ trong việc bảo tồn. Điều này bao gồm việc tổ chức các buổi hội thảo, các lớp học, và các hoạt động cộng đồng.

3.3. Mô Hình Quản Lý Rừng Cộng Đồng Hiệu Quả

Mô hình quản lý rừng cộng đồng cho phép người dân địa phương tham gia vào quá trình quản lý và bảo vệ rừng. Điều này không chỉ giúp tăng cường trách nhiệm của người dân mà còn đảm bảo rằng các hoạt động quản lý rừng phù hợp với nhu cầu và văn hóa địa phương. Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức bảo tồn để xây dựng và triển khai các mô hình quản lý rừng cộng đồng hiệu quả.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Tác Động và Đánh Giá Hiệu Quả Giải Pháp

Để đảm bảo tính hiệu quả của các giải pháp, cần có các nghiên cứu tác động môi trường và đánh giá tác động xã hội một cách toàn diện. Các nghiên cứu này sẽ giúp xác định những tác động tích cực và tiêu cực của các hoạt động của con người lên tài nguyên rừng Yên Tử. Đồng thời, cần có các đánh giá định kỳ để đo lường hiệu quả của các giải pháp và điều chỉnh khi cần thiết. Việc thu thập dữ liệu và phân tích thông tin là rất quan trọng để đưa ra các quyết định quản lý rừng dựa trên bằng chứng.

4.1. Nghiên Cứu Tác Động Môi Trường Từ Hoạt Động Du Lịch

Hoạt động du lịch có thể gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường, bao gồm ô nhiễm nguồn nước, suy thoái đất, và mất đa dạng sinh học. Cần có các nghiên cứu tác động môi trường để đánh giá mức độ ảnh hưởng của hoạt động du lịch và đề xuất các biện pháp giảm thiểu tác động. Điều này bao gồm việc quản lý chất thải, bảo vệ nguồn nước, và hạn chế xây dựng trong các khu vực nhạy cảm.

4.2. Đánh Giá Tác Động Xã Hội Của Các Chính Sách Rừng

Các chính sách rừng có thể ảnh hưởng đến sinh kế và văn hóa của người dân địa phương. Cần có các đánh giá tác động xã hội để đảm bảo rằng các chính sách này không gây ra tác động tiêu cực đến cộng đồng. Điều này bao gồm việc tham khảo ý kiến của người dân, bảo vệ quyền của họ, và đảm bảo rằng họ được hưởng lợi từ các hoạt động quản lý rừng.

4.3. Giám Sát và Đánh Giá Định Kỳ Hiệu Quả Bảo Tồn

Để đảm bảo rằng các hoạt động bảo tồn đang đạt được mục tiêu, cần có các giám sát và đánh giá định kỳ. Điều này bao gồm việc thu thập dữ liệu về diện tích rừng, đa dạng sinh học, và sự tham gia của cộng đồng. Các đánh giá này sẽ giúp xác định những điểm mạnh và điểm yếu của các hoạt động bảo tồn và điều chỉnh khi cần thiết.

V. Kết Luận Phát Triển Bền Vững Tài Nguyên Rừng Yên Tử

Việc quản lý bền vững tài nguyên rừng Yên Tử đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các tổ chức bảo tồn, và sự tham gia của cộng đồng. Cần có các giải pháp toàn diện để giải quyết các thách thức về khai thác lâm sản trái phép, xâm lấn rừng, và săn bắt động vật hoang dã. Đồng thời, cần thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương dựa trên du lịch sinh thái và mô hình quản lý rừng cộng đồng. Chỉ có thông qua sự tham gia của cộng đồng và các chính sách hiệu quả, chúng ta mới có thể đảm bảo rằng tài nguyên rừng Yên Tử được bảo tồn cho các thế hệ tương lai.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Hợp Tác Giữa Các Bên Liên Quan

Hợp tác là yếu tố then chốt để đảm bảo quản lý rừng bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các tổ chức bảo tồn, các doanh nghiệp du lịch, và cộng đồng. Điều này bao gồm việc chia sẻ thông tin, phối hợp các hoạt động, và xây dựng các mối quan hệ tin cậy.

5.2. Cam Kết Lâu Dài Cho Bảo Tồn Rừng Quốc Gia Yên Tử

Bảo tồn rừng là một quá trình lâu dài và đòi hỏi sự cam kết liên tục. Cần có các chính sách và chương trình hỗ trợ dài hạn để đảm bảo tính bền vững của các hoạt động bảo tồn. Điều này bao gồm việc cung cấp tài chính, hỗ trợ kỹ thuật, và xây dựng năng lực cho cộng đồng.

5.3. Hướng Tới Phát Triển Bền Vững và Thịnh Vượng Chung

Quản lý bền vững tài nguyên rừng Yên Tử không chỉ là về bảo tồn môi trường mà còn là về phát triển kinh tế và xã hội. Cần hướng tới một tương lai nơi cộng đồng địa phương được hưởng lợi từ rừng và có một cuộc sống thịnh vượng trong khi bảo vệ di sản thiên nhiên này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng quốc gia Yên Tử, thuộc thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh, có diện tích tự nhiên khoảng 2.783 ha, trong đó rừng tự nhiên chiếm 2.060,3 ha (74%) và rừng trồng chiếm 545,5 ha (19,6%). Đây là khu rừng đặc dụng có giá trị đa dạng sinh học cao với 706 loài thực vật và 151 loài động vật, bao gồm nhiều loài quý hiếm. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, tài nguyên rừng tại đây đang chịu áp lực lớn từ các hoạt động của người dân địa phương, dẫn đến suy thoái và mất dần giá trị đa dạng sinh học. Nghiên cứu tập trung phân tích tác động của các hộ gia đình đồng bào dân tộc Tày, Dao và Nùng đến tài nguyên rừng tại Rừng quốc gia Yên Tử, nhằm xác định các hình thức, mức độ và nguyên nhân tác động, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng.

Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong khu vực Rừng quốc gia Yên Tử, gồm bốn thôn vùng lõi và hai thôn vùng đệm thuộc các xã, phường của thành phố Uông Bí và huyện Đông Triều. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cân bằng giữa bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng địa phương, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý rừng đặc dụng tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng bốn quan điểm lý thuyết chính:

1. Lý thuyết hệ thống: Xem tài nguyên rừng là một hệ thống tự nhiên liên kết chặt chẽ với hệ thống kinh tế - xã hội của cộng đồng địa phương. Tác động của người dân đến tài nguyên rừng là kết quả của các yếu tố kinh tế, xã hội và sinh thái tương tác.

2. Quan điểm sinh thái - nhân văn: Dựa trên mô hình tháp sinh thái - nhân văn, nghiên cứu phân tích các yếu tố sinh thái, kinh tế, thể chế và đạo đức ảnh hưởng đến hành vi sử dụng tài nguyên rừng của người dân.

3. Quan điểm bảo tồn - phát triển: Kết hợp ba cách tiếp cận gồm giải pháp thay thế sinh kế, phát triển kinh tế và tham gia quy hoạch nhằm dung hòa giữa bảo tồn tài nguyên và phát triển cộng đồng.

4. Tiếp cận có sự tham gia: Người dân địa phương được xem là chủ thể tham gia tư vấn, cung cấp thông tin và cùng quyết định trong quản lý tài nguyên rừng, sử dụng các phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) và đánh giá nhanh nông thôn (RRA).

Các khái niệm chính bao gồm: tài nguyên rừng (TNR), quản lý bền vững tài nguyên rừng, đa dạng sinh học, vùng lõi và vùng đệm rừng đặc dụng, sinh kế cộng đồng, và mô hình hàm sản xuất Cobb-Douglas.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Kết hợp dữ liệu thứ cấp từ các văn bản pháp luật, báo cáo quản lý rừng, số liệu thống kê địa phương và dữ liệu sơ cấp thu thập qua khảo sát thực địa, phỏng vấn 92 hộ gia đình đại diện cho ba dân tộc Tày, Dao, Sắn dìu tại 6 thôn thuộc 3 xã, phường nghiên cứu.

• Phương pháp chọn mẫu: Mẫu ngẫu nhiên có hệ thống, đảm bảo đại diện theo dân tộc và nhóm kinh tế hộ (hộ rất nghèo, nghèo, trung bình, khá).

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phần mềm SPSS và Excel để xử lý số liệu định lượng, áp dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas để phân tích ảnh hưởng các yếu tố nguồn lực và hiệu quả đến tổng thu nhập hộ gia đình. Phân tích mối quan hệ nhân quả bằng ma trận Win-Loss để đề xuất giải pháp quản lý tài nguyên rừng phù hợp.

• Timeline nghiên cứu: Thu thập và xử lý số liệu thực địa trong năm 2010-2011, phân tích và đề xuất giải pháp trong năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mức độ tác động của người dân đến tài nguyên rừng: Khoảng 34% thu nhập của hộ gia đình trong vùng bảo vệ nghiêm ngặt và 62% trong vùng đệm phụ thuộc vào khai thác tài nguyên rừng. Các hình thức tác động chính gồm khai thác gỗ, củi, lâm sản ngoài gỗ, sử dụng đất rừng để canh tác và chăn thả gia súc.

2. Nguyên nhân tác động bất lợi: Chủ yếu do nhu cầu sinh kế, thiếu đất nông nghiệp (đất nông nghiệp chiếm dưới 5% tổng diện tích đất của các xã nghiên cứu), trình độ nhận thức pháp luật và bảo tồn còn hạn chế, cùng với chính sách quản lý rừng chưa đồng bộ và thiếu sự hỗ trợ hiệu quả cho người dân.

3. Ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế - xã hội: Phân tích hàm Cobb-Douglas cho thấy các yếu tố như số lao động, vốn đầu tư, diện tích đất canh tác và mức độ thuận tiện giao thông có ảnh hưởng tích cực đến tổng thu nhập hộ gia đình. Dân tộc cũng là yếu tố hiệu quả ảnh hưởng đến mức độ khai thác tài nguyên rừng.

4. Tình hình quản lý và bảo vệ rừng: Ban quản lý Rừng quốc gia Yên Tử đã thành lập 4 trạm bảo vệ với 27 cán bộ, phối hợp với cộng đồng qua các tổ nhóm bảo vệ rừng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vi phạm như khai thác gỗ trái phép, săn bắt động vật hoang dã, xâm lấn diện tích rừng, gây suy thoái tài nguyên.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự phụ thuộc lớn của người dân địa phương vào tài nguyên rừng là nguyên nhân chính dẫn đến các tác động bất lợi. Điều này phù hợp với các nghiên cứu tại các khu bảo tồn khác ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, nơi mà việc ngăn cấm người dân tiếp cận tài nguyên rừng thường gây ra mâu thuẫn và không hiệu quả trong bảo tồn.

Phân tích mối quan hệ nhân quả cho thấy việc cải thiện sinh kế, tăng thu nhập và nâng cao nhận thức cộng đồng là yếu tố then chốt để giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Việc tổ chức quản lý có sự tham gia của cộng đồng, gắn quyền lợi với trách nhiệm bảo vệ rừng đã tạo ra những kết quả tích cực bước đầu, tuy nhiên cần được mở rộng và củng cố hơn nữa.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố thu nhập từ rừng theo nhóm hộ, bảng thống kê diện tích rừng bị tác động theo từng hình thức khai thác, và sơ đồ tổ chức Ban quản lý rừng quốc gia Yên Tử cùng các trạm bảo vệ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường hỗ trợ sinh kế bền vững cho người dân địa phương: Phát triển các mô hình sinh kế thay thế như trồng rừng kinh tế, nuôi trồng thủy sản, chăn nuôi tập trung, nhằm giảm phụ thuộc vào khai thác tài nguyên rừng. Chủ thể thực hiện: UBND thành phố Uông Bí, Ban quản lý Rừng quốc gia Yên Tử. Thời gian: 3-5 năm.

2. Nâng cao nhận thức và đào tạo cộng đồng: Tổ chức các chương trình tập huấn, tuyên truyền về pháp luật bảo vệ rừng, đa dạng sinh học và kỹ thuật canh tác bền vững cho các dân tộc Tày, Dao, Nùng. Chủ thể: Ban quản lý rừng, các tổ chức phi chính phủ. Thời gian: liên tục hàng năm.

3. Mở rộng và củng cố mô hình quản lý rừng có sự tham gia của cộng đồng: Tăng cường vai trò của các tổ nhóm bảo vệ rừng, xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng, minh bạch để khuyến khích người dân tham gia bảo vệ rừng. Chủ thể: Ban quản lý Rừng quốc gia Yên Tử, chính quyền địa phương. Thời gian: 2-4 năm.

4. Cải thiện hạ tầng và tiếp cận thị trường: Đầu tư nâng cấp giao thông, thủy lợi, hỗ trợ tiếp cận các dịch vụ tài chính và thị trường tiêu thụ sản phẩm nông lâm nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và thu nhập. Chủ thể: UBND tỉnh Quảng Ninh, các sở ngành liên quan. Thời gian: 5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý rừng và bảo tồn thiên nhiên: Để hiểu rõ tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng và áp dụng các giải pháp quản lý bền vững phù hợp với điều kiện thực tế.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành lâm nghiệp, bảo tồn đa dạng sinh học: Nghiên cứu cung cấp dữ liệu thực tiễn và phương pháp phân tích định lượng, định tính về tác động xã hội - kinh tế đến tài nguyên rừng.

3. Chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ: Là cơ sở để xây dựng các chương trình phát triển sinh kế, nâng cao nhận thức và thúc đẩy sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ rừng.

4. Cộng đồng dân cư sống trong và vùng đệm rừng đặc dụng: Giúp nhận thức rõ hơn về vai trò, trách nhiệm và lợi ích khi tham gia bảo vệ tài nguyên rừng, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý và phát triển bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao người dân địa phương lại tác động bất lợi đến tài nguyên rừng?
   Nguyên nhân chính là do sự phụ thuộc lớn vào tài nguyên rừng để sinh kế, thiếu đất nông nghiệp, thu nhập thấp và nhận thức pháp luật còn hạn chế. Ví dụ, 34% thu nhập hộ gia đình trong vùng bảo vệ nghiêm ngặt đến từ khai thác tài nguyên rừng.

2. Các hình thức tác động tiêu cực phổ biến là gì?
   Bao gồm khai thác gỗ, củi, lâm sản ngoài gỗ, sử dụng đất rừng để canh tác và chăn thả gia súc. Những hoạt động này làm suy giảm diện tích rừng tự nhiên và đa dạng sinh học.

3. Làm thế nào để giảm thiểu tác động bất lợi của người dân?
   Cần phát triển sinh kế bền vững thay thế, nâng cao nhận thức cộng đồng, tổ chức quản lý rừng có sự tham gia của người dân và cải thiện hạ tầng kinh tế - xã hội. Các mô hình đã được triển khai tại Rừng quốc gia Yên Tử cho thấy hiệu quả bước đầu.

4. Vai trò của Ban quản lý Rừng quốc gia Yên Tử trong bảo vệ rừng như thế nào?
   Ban quản lý đã thành lập các trạm bảo vệ, phối hợp với cộng đồng qua các tổ nhóm bảo vệ rừng, tổ chức tuần tra và ký cam kết bảo vệ rừng với các xã vùng đệm, góp phần giảm thiểu vi phạm và nâng cao ý thức bảo vệ rừng.

5. Nghiên cứu này có thể áp dụng cho các khu rừng đặc dụng khác không?
   Có, các phương pháp và kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học để áp dụng mô hình quản lý cộng đồng và phát triển sinh kế bền vững tại các khu rừng đặc dụng tương tự ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác định rõ các hình thức và mức độ tác động bất lợi của cộng đồng dân tộc Tày, Dao, Nùng đến tài nguyên rừng tại Rừng quốc gia Yên Tử, với tỷ lệ thu nhập từ rừng chiếm đến 62% ở vùng đệm.
• Nguyên nhân tác động chủ yếu liên quan đến nhu cầu sinh kế, hạn chế về đất nông nghiệp, nhận thức pháp luật và chính sách quản lý chưa đồng bộ.
• Việc quản lý rừng có sự tham gia của cộng đồng, kết hợp với phát triển sinh kế bền vững và nâng cao nhận thức là giải pháp then chốt để bảo vệ tài nguyên rừng hiệu quả.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để địa phương xây dựng các chính sách quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào mở rộng mô hình quản lý cộng đồng, tăng cường hỗ trợ sinh kế và hoàn thiện hệ thống chính sách pháp luật liên quan.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng tại Rừng quốc gia Yên Tử!

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM ------------ Ngô Đức Hậu NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA NGƢỜI DÂN ĐỊA PHƢƠNG ĐẾN TÀI NGUYÊN RỪNG TẠI RỪNG QUỐC GIA YÊN TỬ THÀNH PHỐ UÔNG BÍ-QUẢNG NINH Chuyên ngành : Lâm học Luận văn thạc sĩ Nông nghiệp Thái Nguyên, 2012 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 2 §Æt vÊn ®Ò Rừng Quốc gia Yªn Tö, thuéc ®Þa phÇn x· Th-îng Yªn C«ng, phường Phương Đông, thµnh phè U«ng BÝ, tØnh Qu¶ng Ninh, c¸ch thµnh phè H¹ Long 40 km, c¸ch thñ ®« Hµ Néi 150 km. H¬n b¶y tr¨m n¨m vÒ tr-íc Hoµng §Õ TrÇn Nh©n T«ng ®· chän n¬i ®©y ®Ó tu hµnh, khai sinh ra dßng thiÒn ViÖt Nam. Ngµy nay, Yªn Tö næi tiÕng c¶ n-íc bëi n¬i ®©y cßn l-u l¹i nhiÒu dÊu tÝch cña mét nÒn v¨n ho¸ PhËt gi¸o ViÖt Nam “ ThiÒn Ph¸i Tróc L©m Yªn Tö”. §Õn Yªn tö, miÒn ®Þa linh cña tæ quèc, du kh¸ch sÏ ®-îc chiªm ng-ìng vµ th-ëng ngo¹n mét c¶nh thiªn nhiªn hïng vÜ tuyÖt vêi, víi ®Ønh cao nhÊt lµ ®Ønh Yªn Tö (1068m), cïng hÖ thèng th¸c n-íc, suèi, chïa chiÒn, am th¸p.

Yªn Tö mỗi n¨m ®· thu hót hµng triÖu du kh¸ch trong vµ ngoµi n-íc, tõ miÒn ng-îc ®Õn miÒn xu«i, tõ n«ng th«n ®Õn thµnh thÞ, tõ c¸c em nhá ®Õn c¸c cô giµ, tõ n«ng d©n ®Õn trÝ thøc, tõ c¸c nhµ khoa häc, nhµ th¬, nh¹c sü ®Õn c¸c nhµ chÝnh kh¸ch, ®Õn th¨m quan, häc tËp, nghiªn cøu. Víi ý nghÜa ®ã, ngµy 9 th¸ng 6 n¨m 1986 Chñ tÞch Héi ®ång Bé tr-ëng ( nay lµ Thñ t-íng chÝnh phñ ) ra quyÕt ®Þnh sè 194/CT vÒ viÖc x©y dùng Yªn Tö lµ khu rõng cÊm quèc gia [17], ngµy 30 th¸ng 9 n¨m 1992 khu vùc chïa Yªn Tö vµ khu vùc danh th¾ng nói Yªn Tö ®· ®-îc Bé V¨n hãa Th«ng tin vµ ThÓ thao ký quyÕt ®Þnh theo quyÕt ®Þnh c«ng nhËn sè 15/VH-Q§ ngµy 13 th¸ng 3 n¨m 1974 c«ng nhËn Khu di tÝch LÞch sö V¨n hãa [18]. §Ó tõng b-íc ®Çu t-, t«n t¹o, x©y dùng c¸c ®iÓm di tÝch, b¶o vÖ, x©y dùng vµ ph¸t triÓn hÖ thèng rõng, ngµy 10 th¸ng 4 n¨m 1996, ñy ban Nh©n d©n tØnh Qu¶ng Ninh ( UBND) ra quyÕt ®Þnh sè 783/Q§-UB vÒ viÖc phª duyÖt dù ¸n “ Dù ¸n Rõng ®Æc dông, di tÝch lÞch sö v¨n hãa, c¶nh quan m«i tr-êng Yªn Tö giai ®o¹n 1996- 2000” [19] víi diÖn tÝch lµ 2.026 ha, bao gåm hai tiÓu khu rõng sè 32 vµ 36 thuéc x· Th-îng Yªn C«ng thÞ x· U«ng BÝ. Ban qu¶n lý rõng ®Æc dông Yªn Tö ®-îc thµnh lËp tõ ®ã trªn c¬ së Ban qu¶n lý khu di tÝch.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 3 Ngµy 23 th¸ng 4 n¨m 2001, UBND tØnh Qu¶ng Ninh ra quyÕt ®Þnh sè 1068/Q§-UB “ VÒ viÖc phª duyÖt dù ¸n ®Çu t­ rõng ®Æc dông Yªn Tö giai ®o¹n 2001- 2010” [20] víi diÖn tÝch 2.668,5 ha ë 3 tiÓu khu rõng sè 9, 32 vµ 36 thuéc x· Th-îng Yªn C«ng thÞ x· U«ng BÝ ( nay là thành phố Uông Bí). Ngày 26/9/2011 Thủ tướng chính phủ ra quyết định số 1671/QĐ-TTg về việc thành lập Khu rừng quốc gia Yên Tử và dự án đầu tư Khu rừng quốc gia Yên Tử, tỉnh Quảng Ninh [21] với tæng diÖn tÝch rõng vµ ®Êt l©m nghiÖp lµ: 2.783 ha, (trong đó diện tích rừng tự nhiên là 2.060,3 ha; diện tích rừng trồng là 545,5 ha và đất trống để trồng rừng là 177,2 ha) trong ®ã diÖn tÝch ph©n khu b¶o vÖ nghiªm ngÆt lµ 768,4 ha, ph©n khu phôc håi sinh th¸i cảnh quan là 1.855,3ha, ph©n khu hµnh chÝnh dÞch vô 159,3 ha. Toàn bộ diÖn tÝch trên đã bao trọn hầu hết các điểm di tích lịch sử văn hoá, víi h¬n 650 hộ gia đình đang sinh sèng ở 4 thôn dân cư thuộc x· Th-îng Yªn C«ng, 01 thôn thuộc x· Ph-¬ng §«ng thµnh phè U«ng BÝ- Qu¶ng Ninh vµ 01 thôn thuộc x· Trµng L-¬ng huyÖn §«ng TriÒu- Qu¶ng Ninh. Theo kÕt qu¶ ®iÒu tra, hÖ sinh th¸i rõng Yªn Tö đến nay chøa nhiÒu nguån gen ®éng vËt, thùc vËt quý hiÕm; bao gåm 706 loµi thực vật thuộc 423 chi, 152 họ của 3 ngành thực vật bậc cao có mạch ( Đánh giá tính đa dạng thực vật ở rừng đặc dụng Yên Tử- Quảng Ninh năm 2006 của Thạc sỹ khoa học lâm nghiệp Phùng Văn Phê) [16] vµ 151 loµi ®éng vËt, trong đó thú là 15 loài; Chim là 77 loài; Bò sát là 24 loài và Lưỡng thê là 15 loài( Danh môc ®éng, thùc vËt rõng Yªn Tö cña kỹ sư Đỗ Tước - Trung tâm tài nguyên môi trường rừng- Viện điều tra quy hoạch rừng n¨m 2002) [31], trong ®ã cã nhiÒu loµi cã tªn trong s¸ch ®á ViÖt Nam nh-: Chò dãi, Kim giao, Hoàng đằng, Gụ lau, Thổ phục linh, Vù hương, Sến mật…, Nhông Cá sấu, Ếnh ang, Ếch gai,.

rõng Yªn Tö ®iÓn h×nh víi kiÓu rõng th-êng xanh ¸ nhiÖt ®íi nói thÊp, víi thµnh phÇn loµi c©y ph©n bè chñ yÕu lµ T¸u mËt; Sao hßn gai; Lim xanh; SÕn mËt; Hång tïng; TrÇu tiªn; Só rõng… ; rõng trång lµ 545,5 ha bao gåm B¹ch ®µn tr»ng, Keo l¸ trµm vµ Th«ng m· vÜ); DiÖn tÝch ®Êt trèng lµ 177,2 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www. ( sè liÖu kiÓm kª ®Õn 31 th¸ng 10 n¨m 2010) [23], trong ®ã cã 7 kiÓu tr¹ng th¸i rõng chÝnh lµ: -Rõng kÝn th-êng xanh c©y l¸ réng ¸ nhiÖt ®íi nói thÊp; -Rõng kÝn th-êng xanh m-a Èm nhiÖt ®íi vïng thÊp; -Rõng kÝn th-êng xanh phôc håi sau khai th¸c (kiÓu phô thø sinh nh©n t¸c); -Rõng th-êng xanh m-a Èm nhiÖt ®íi sau khai th¸c (kiÓu phô thø sinh nh©n t¸c); -Rõng hçn giao tre nøa, gç phôc håi sau n-¬ng rÉy vµ khai th¸c; -Tr¶ng cá c©y bôi thø sinh nh©n t¸c; -Th¶m thùc vËt khu nói ®¸. MÆc dï ®-îc thµnh lËp ®Õn nay trßn 15 n¨m, nh-ng trong nh÷ng n¨m qua Ban qu¶n lý rõng ®Æc dông Yªn Tö ( nay là Ban quản lý Rừng quốc gia Yên Tử) ®· thu ®-îc nhiÒu kÕt qu¶ trong c«ng t¸c qu¶n lý, b¶o vÖ tµi nguyªn rõng vµ b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. Tuy nhiªn, Rừng quốc gia Yªn Tö vÉn chÞu nhiÒu søc Ðp trong viÖc qu¶n lý b¶o vÖ rõng nh- tÖ n¹n khai th¸c thùc vËt, s¨n b¾t ®éng vËt rõng, x©m lÊn diÖn tÝch rõng,.

®· lµm suy tho¸i, mÊt dÇn gi¸ trÞ ®a d¹ng sinh häc v« cïng quý b¸u. ViÖc ng¨n chÆn nh÷ng t¸c ®éng lµm tæn h¹i ®Õn b¶o tån ®a d¹ng sinh häc vµ qu¶n lý rõng bÒn v÷ng tµi nguyªn rõng lµ nhiÖm vô cÊp thiÕt kh«ng chØ cña Ban qu¶n lý mµ cßn lµ nhiÖm vô cña c¸c cÊp, c¸c ngµnh vµ ®Þa ph-¬ng. §Ó gãp phÇn gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò nªu trªn, trong ph¹m vi luËn v¨n, chóng t«i ®· thùc hiÖn ®Ò t¯i “Nghiªn cøu t¸c ®éng cña ng-êi d©n ®Þa ph-¬ng ®Õn tµi nguyªn rõng t¹i Rừng quốc gia Yªn Tö thµnh phè U«ng BÝ- Qu¶ng Ninh” \ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 5 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU: 1. Trên thế giới, cộng đồng quốc tế đã có nhiều nghiên cứu nhằm nỗ lực làm thay đổi chiến lược bảo tồn từ đầu thập kỷ 80.

Một chiến lược bảo tồn mới dần được hình thành và khẳng định ưu việt, đó là liên kết quản lý khu rừng đặc dụng (RĐD); khu bảo tồn thiên nhiên ( KBTTN) và vườn quốc gia ( VQG) với các hoạt động sinh kế của người dân địa phương, cần thiết có sự tham gia bình đẳng của các hoạt động trên cơ sở tôn trọng nền văn hoá trong quá trình xây dựng các quyết đinh. Ý tưởng về một khu rừng nhất định cần được bảo vệ khỏi tác động khai thác sử dụng thường nhật của con người đã có ít nhất từ 3000 năm trước đây vào thời vua Ai Cập Ikhnaton hoặc thậm chí sớm hơn (Alison 1981, trong Hunter 1996) ( dẫn theo Nguyễn Xuân Đặng, 2005) [9]. Năm 1872 VQG gia đầu tiên trên thế giới được thành lập ở Mỹ, đó là VQG Yellowstone. VQG nằm trên vùng đất do người Crow và người Shoshone sinh sống trên cơ sở sử dụng bạo lực ép buộc hai cộng đồng tộc người này phải rời bỏ mảnh đất của họ.

Nhiều RĐD, KBTTN và VQG được thành lập sau đó ở các nước khác nhau trên thế giới cũng sử dụng phương pháp quản lý theo mô hình này, có nghĩa là ngăn cấm người dân địa phương thâm nhập vào RĐD, KBTTN, VQG và tiếp cận tài nguyên trong đó. Điều đó dẫn đến những hậu quả tất yếu làm nảy sinh nhiều mâu thuẫn giữa cộng đồng địa phương, khu bảo tồn và mục đích bảo tồn tài nguyên đã không đạt được [14]. Ở Philippines chiến lược Quốc gia về bảo tồn đa dạng sinh học nêu rõ rằng “ Điều chủ chốt dẫn đến chiến thắng cho bảo tồn đa dạng sinh học là phải đảm bảo rằng các cộng đồng địa phương, những người bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi mọi quy định về chính sách liên quan đến môi trường, sẽ tham gia vào quá trình lập kế hoạch và quản lý đối với bảo tồn đa dạng sinh học ( Denr và TCSD, 1994) ( dẫn theo Lê Sỹ Trung, 2005) [29, Tr. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 6 Ở Indonesia, kế hoạch hành động đa dạng sinh học ghi nhận rằng “ Việc tăng cường sự tham gia của công chúng, đặc biệt là cộng đồng sinh sống bên trong và phụ thuộc vào các vùng có tính đa dạng sinh học cao, là mục tiêu chính của kế hoạch hành động và là điều kiện tiên quyết đối với việc thực hiện kế hoạch” ( Bappenas, 1993) ( dẫn theo Lê Sỹ Trung, 2005) [29, Tr.

Ở Nepal, đã có một số mô hình thành công về chương trình bảo tồn đa dạng sinh học theo hướng toàn cầu. Tuy nhiên, do sự ảnh hưởng của cuộc xung đột vũ trang trong gần một thập kỷ đã tác động xấu đến các hoạt động bảo tồn và động vật hoang dã. Chính vì vậy, một số nghiên cữu về đánh giá tác động của những hoạt động này đến bảo tồn đa dạng sinh học tại VQG Bardia và vùng đệm phía tây Nepal đã được thực hiện. Nghiên cứu đã khẳng định 73% người dân địa phương sống trong khu vực phụ thuộc vào nông nghiệp, nguồn chất đốt và thức ăn [43].

Ở Ấn Độ, diện tích đất lâm nghiệp đứng thứ hai sau diện tích đất nông nghiệp và là nơi ước tính có 275 triệu người dân địa phương ở các vùng nông thôn phụ thuộc vào rừng ( ít nhất là một phần sinh kế của họ).