Luận văn: Bảo tồn đa dạng sinh học có cộng đồng tham gia tại xã Tân Sơn, Hang Kia - Pà Cò, Hòa Bình

Nghiên cứu giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học tại xã Tân Sơn, khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình.

• Người hướng dẫn: TS. Đặng Tùng Hoa
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Hang Kia - Pà Cò
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Công trình nghiên cứu về đa dạng sinh học
• 1.3. Cộng đồng
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU - NỘI DUNG - PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Mục tiêu chung
• 2.3. Mục tiêu cụ thể
• 2.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khu Bảo Tồn Hang Kia Pà Cò và Đa Dạng Sinh Học

Đa dạng sinh học (ĐDSH) là nền tảng của sự sống, thịnh vượng và bền vững của nhân loại và Trái Đất. Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia giàu ĐDSH ở Đông Nam Á, với sự khác biệt về khí hậu và địa hình tạo nên sự đa dạng về thiên nhiên. Rừng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì ĐDSH, cung cấp thức ăn, nguyên vật liệu và dược liệu. Tuy nhiên, khai thác quá mức đã dẫn đến suy thoái hệ sinh thái và làm nghèo kiệt nguồn ĐDSH. Do đó, bảo tồn ĐDSH là một nhiệm vụ chiến lược quan trọng, đòi hỏi sự quan tâm và đầu tư từ cả nhà nước và cộng đồng. Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò là một khu vực quan trọng cần được bảo tồn đa dạng sinh học.

1.1. Vị Trí và Ý Nghĩa của Khu Bảo Tồn Hang Kia Pà Cò

Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc bảo tồn nguồn lực tự nhiên. Nơi đây chứa đựng nhiều loài động thực vật quý hiếm, có giá trị khoa học và kinh tế cao. Việc bảo tồn khu bảo tồn này không chỉ góp phần bảo vệ đa dạng sinh học Hang Kia - Pà Cò, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội bền vững của địa phương.

1.2. Vai Trò Của Đa Dạng Sinh Học Đối Với Phát Triển Bền Vững

Đa dạng sinh học đóng vai trò then chốt trong việc duy trì các hệ sinh thái khỏe mạnh và cung cấp các dịch vụ thiết yếu như cung cấp nước sạch, điều hòa khí hậu và thụ phấn cho cây trồng. Việc bảo tồn ĐDSH Hang Kia - Pà Cò góp phần vào sự phát triển bền vững của khu vực, đồng thời giúp giảm thiểu các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu.

II. Thách Thức Trong Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Tại Hang Kia Pà Cò

Mặc dù có những nỗ lực đáng kể, công tác bảo tồn ĐDSH tại khu bảo tồn Hang Kia - Pà Cò vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng khai thác gỗ trái phép, săn bắt động vật hoang dã và chuyển đổi đất rừng sang mục đích sử dụng khác vẫn diễn ra, đe dọa nghiêm trọng đến hệ sinh thái Hang Kia - Pà Cò. Ngoài ra, áp lực từ gia tăng dân số và nhu cầu kinh tế của người dân địa phương cũng gây khó khăn cho công tác bảo tồn. Việc tìm kiếm sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển là một bài toán nan giải.

2.1. Các Hành Vi Vi Phạm Luật Bảo Vệ Rừng và Động Vật Hoang Dã

Các hành vi vi phạm pháp luật như khai thác gỗ trái phép, săn bắn động vật hoang dã và đốt rừng làm rẫy vẫn tiếp diễn, gây suy giảm nghiêm trọng đa dạng sinh học. Các hoạt động này không chỉ phá hủy môi trường sống của các loài động thực vật, mà còn ảnh hưởng đến nguồn tài nguyên nước và bảo tồn đất.

2.2. Áp Lực Từ Phát Triển Kinh Tế và Thay Đổi Mục Đích Sử Dụng Đất

Việc mở rộng diện tích đất nông nghiệp, xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển du lịch đã gây áp lực lớn lên diện tích rừng tự nhiên và đa dạng sinh học. Sự thay đổi mục đích sử dụng đất không chỉ thu hẹp không gian sống của các loài động thực vật, mà còn gây ô nhiễm môi trường và suy giảm chất lượng đất.

2.3. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Đa Dạng Sinh Học

Biến đổi khí hậu với các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt và sạt lở đất đang gây ảnh hưởng tiêu cực đến đa dạng sinh học Hang Kia - Pà Cò. Sự thay đổi khí hậu làm thay đổi môi trường sống của các loài động thực vật, gây khó khăn cho sự sinh tồn và phát triển của chúng.

III. Giải Pháp Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Có Sự Tham Gia Cộng Đồng

Để giải quyết các thách thức trên, cần có một chiến lược bảo tồn toàn diện, trong đó, sự tham gia của cộng đồng địa phương đóng vai trò then chốt. Các giải pháp cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức, tạo sinh kế bền vững cho người dân và tăng cường quản lý, giám sát các hoạt động khai thác tài nguyên. Phương pháp bảo tồn này đặt con người vào vị trí trung tâm, ghi nhận tầm quan trọng của người dân trong việc bảo vệ nguồn lực tự nhiên Hang Kia - Pà Cò.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Giá Trị Của Đa Dạng Sinh Học

Tổ chức các chương trình giáo dục môi trường Hang Kia - Pà Cò cho người dân địa phương, đặc biệt là học sinh và thanh niên, về tầm quan trọng của đa dạng sinh học và các biện pháp bảo tồn. Sử dụng các hình thức truyền thông đa dạng như tờ rơi, áp phích, video và các hoạt động cộng đồng để truyền tải thông tin một cách hiệu quả.

3.2. Tạo Sinh Kế Bền Vững Gắn Với Bảo Tồn Tài Nguyên

Phát triển các mô hình kinh tế xanh như du lịch sinh thái Hang Kia - Pà Cò, sản xuất nông nghiệp hữu cơ và các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ nguyên liệu địa phương. Hỗ trợ người dân tiếp cận các nguồn vốn và kỹ thuật để phát triển sinh kế bền vững, giảm áp lực lên tài nguyên rừng.

3.3. Tăng Cường Quản Lý và Giám Sát Tài Nguyên Với Sự Tham Gia Của Cộng Đồng

Xây dựng các tổ, đội tuần tra rừng cộng đồng, giao quyền quản lý rừng cho cộng đồng và hỗ trợ họ trong việc giám sát, phát hiện và ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật. Xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích từ các hoạt động bảo tồn, khuyến khích sự tham gia tích cực của người dân.

IV. Nghiên Cứu Khoa Học và Ứng Dụng Thực Tiễn Trong Bảo Tồn

Nghiên cứu khoa học đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn. Các nghiên cứu cần tập trung vào việc đánh giá hiện trạng đa dạng sinh học, xác định các loài nguy cấp, nghiên cứu các giải pháp bảo tồn hiệu quả và đánh giá tác động của các hoạt động kinh tế - xã hội đến môi trường. Kết quả nghiên cứu cần được ứng dụng vào thực tiễn, giúp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn.

4.1. Đánh Giá Hiện Trạng Đa Dạng Sinh Học và Xác Định Các Loài Nguy Cấp

Thực hiện các cuộc khảo sát nghiên cứu khoa học về đa dạng sinh học để thu thập thông tin về thành phần loài, số lượng cá thể và phân bố của các loài động thực vật. Đánh giá mức độ nguy cấp của các loài và xây dựng danh sách các loài cần được ưu tiên bảo tồn.

4.2. Nghiên Cứu Các Giải Pháp Bảo Tồn Phù Hợp Với Điều Kiện Địa Phương

Nghiên cứu các phương pháp phục hồi hệ sinh thái, quản lý tài nguyên nước, bảo tồn đất và ngăn chặn các loài xâm hại. Đánh giá hiệu quả của các giải pháp bảo tồn và điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện thực tế.

V. Quản Lý Khu Bảo Tồn Hiệu Quả và Phát Triển Du Lịch Sinh Thái

Quản lý khu bảo tồn hiệu quả là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của công tác bảo tồn. Cần xây dựng một hệ thống quản lý chặt chẽ, có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương và cộng đồng. Phát triển du lịch sinh thái một cách bền vững có thể tạo ra nguồn thu nhập cho địa phương, đồng thời nâng cao nhận thức về bảo tồn đa dạng sinh học.

5.1. Xây Dựng Hệ Thống Quản Lý Khu Bảo Tồn Chặt Chẽ và Hiệu Quả

Phân công trách nhiệm rõ ràng cho các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương và cộng đồng trong việc quản lý và bảo vệ khu bảo tồn. Xây dựng quy chế phối hợp giữa các bên để đảm bảo sự thống nhất và hiệu quả trong công tác quản lý.

5.2. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Bền Vững và Có Trách Nhiệm

Xây dựng các sản phẩm du lịch sinh thái hấp dẫn, gắn liền với việc khám phá hệ sinh thái và văn hóa địa phương. Đảm bảo rằng các hoạt động du lịch không gây tác động tiêu cực đến môi trường và mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng.

VI. Tương Lai Của Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Ở Hang Kia Pà Cò

Tương lai của bảo tồn ĐDSH ở khu bảo tồn Hang Kia - Pà Cò phụ thuộc vào sự chung tay góp sức của cả cộng đồng. Với sự nỗ lực của chính quyền, sự tham gia tích cực của người dân và sự hỗ trợ của các tổ chức trong và ngoài nước, khu bảo tồn có thể trở thành một mô hình bảo tồn thành công, góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển bền vững.

6.1. Đầu Tư Vào Giáo Dục Môi Trường và Nâng Cao Năng Lực Cho Cộng Đồng

Tiếp tục đầu tư vào giáo dục môi trường Hang Kia - Pà Cò, đào tạo kỹ năng cho người dân để họ có thể tham gia hiệu quả vào công tác bảo tồn. Tạo điều kiện cho người dân tiếp cận thông tin và kiến thức về bảo tồn đa dạng sinh học.

6.2. Tăng Cường Hợp Tác Quốc Tế và Chia Sẻ Kinh Nghiệm

Hợp tác với các tổ chức quốc tế để trao đổi kinh nghiệm, tiếp cận các nguồn tài trợ và kỹ thuật tiên tiến trong lĩnh vực bảo tồn đa dạng sinh học. Học hỏi các mô hình bảo tồn thành công từ các quốc gia khác và áp dụng vào điều kiện cụ thể của khu bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng suy giảm tài nguyên thiên nhiên tại Việt Nam đã diễn ra ở mức độ đáng báo động, khi diện tích rừng tự nhiên từ 14,3 triệu ha với độ che phủ 43% vào năm 1945 đã sụt giảm nghiêm trọng xuống chỉ còn 9,3 triệu ha tương ứng độ che phủ 28% vào năm 1995. Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò thuộc huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình là một trong những hệ sinh thái rừng nhiệt đới trên núi đá vôi đặc hữu và quan trọng của vùng Tây Bắc, lưu giữ nguồn gen động thực vật quý hiếm bậc nhất cả nước. Tuy nhiên, vùng lõi của khu bảo tồn đang phải chịu áp lực nặng nề từ quá trình gia tăng dân số và tập quán canh tác nương rẫy, khai thác lâm sản tự do của các cộng đồng dân tộc thiểu số địa phương.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn gay gắt giữa yêu cầu bảo vệ nghiêm ngặt tính đa dạng sinh học và nhu cầu bảo đảm sinh kế hàng ngày của cộng đồng dân cư sinh sống trong khu bảo tồn, điển hình tại xã Tân Sơn. Mục tiêu cụ thể bao gồm: phân tích đặc điểm khu hệ động thực vật đặc trưng, đánh giá hiện trạng quản lý tài nguyên, định lượng mức độ ảnh hưởng cùng vai trò của cộng đồng bản địa, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn có sự tham gia thực chất của người dân.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tập trung tại xã Tân Sơn, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình trong giai đoạn hoàn thiện năm 2007, kết hợp phân tích chuỗi dữ liệu biến động từ năm 1993 đến năm 2006. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc thiết lập mô hình đồng quản lý rừng bền vững, kết nối hài hòa mục tiêu giữ vững 7.091 ha vùng lõi bảo tồn với bài toán phát triển kinh tế cho 228 hộ dân địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của hai nền tảng lý luận chủ đạo: Thuyết Hệ thống và Thuyết Sinh thái nhân văn. Theo quan điểm hệ thống, tài nguyên đa dạng sinh học vừa là một bộ phận hợp thành của hệ sinh thái tự nhiên, chịu sự chi phối của các quy luật thổ nhưỡng và khí hậu, vừa là một cấu phần mật thiết của hệ thống kinh tế - xã hội thông qua chuỗi cung ứng vật chất và sinh kế. Vận dụng thuyết Sinh thái nhân văn của Terry Rambo và giả thuyết Gaia của James Lovelock, đề tài nhìn nhận con người là một nhân tố sinh thái trung tâm, tác động trực tiếp và qua lại với môi trường xung quanh.

Các khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong luận văn bao gồm:

• Đa dạng sinh học: Khái niệm được tiếp cận theo định nghĩa của Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF), phân định theo ba cấp độ cơ bản là đa dạng hệ sinh thái, đa dạng loài và đa dạng di truyền.
• Cộng đồng địa phương: Tập hợp các nhóm cư dân cùng cư trú trong một không gian địa lý, chia sẻ chung các chuẩn mực văn hóa, tập quán sinh hoạt và phương thức khai thác tài nguyên.
• Sự tham gia của cộng đồng: Quá trình người dân được trực tiếp tư vấn, đóng góp ý kiến, tham gia lập kế hoạch và chia sẻ quyền ra quyết định cũng như trách nhiệm trong các hoạt động quản lý bảo tồn.
• Tri thức bản địa: Hệ thống kinh nghiệm dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ của đồng bào dân tộc thiểu số về phân loại cây cỏ, đặc tính mùa vụ và cách thức ứng xử với rừng tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp thực địa. Nguồn thứ cấp kế thừa từ Luận chứng kinh tế kỹ thuật Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò năm 1993, các báo cáo chuyên đề của Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật năm 2000 - 2001, cùng chuỗi báo cáo phát triển kinh tế - xã hội xã Tân Sơn giai đoạn 2001 - 2006.

Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp áp dụng kỹ thuật Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) kết hợp điều tra sinh học thực địa:

• Cỡ mẫu và chọn mẫu xã hội học: Khảo sát phỏng vấn sâu 30 hộ gia đình tại thôn Pò Liêm đại diện cho các nhóm dân tộc và phân tầng mức sống bằng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng. Phỏng vấn bán cấu trúc 26 thông tin viên chủ chốt gồm 5 cán bộ kiểm lâm địa bàn, 1 trưởng thôn, 10 thợ săn và 10 thợ rừng giàu kinh nghiệm. Tổ chức 3 cuộc thảo luận nhóm tập trung gồm 1 nhóm kiểm lâm và 2 nhóm người dân bản địa để xây dựng sơ đồ lịch sử khai thác tài nguyên.
• Điều tra lâm học thực địa: Lập các tuyến khảo sát và ô tiêu chuẩn cắt qua 4 dạng sinh cảnh rừng chính nhằm nhận diện loài thực vật, ghi nhận dấu vết hoạt động của các loài động vật hoang dã.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Dữ liệu được xử lý thống kê mô tả, phân tích định lượng tương quan kinh tế - sinh thái với sự trợ giúp của phần mềm chuyên dụng. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm liên kết dữ liệu sinh thái học định lượng với thực trạng sinh kế định tính, đảm bảo tính khách quan và chiều sâu khoa học. Timeline khảo sát tập trung hoàn thiện trong giai đoạn 2006 - 2007.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khu hệ sinh thái núi đá vôi tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò sở hữu giá trị đa dạng sinh học phong phú nhưng đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng với các phát hiện định lượng then chốt:

• Sự đa dạng phong phú của hệ động thực vật đặc hữu: Về thực vật, nghiên cứu đã thống kê được 329 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 256 chi và 99 họ của 5 ngành, trong đó ghi nhận 30 loài quý hiếm có tên trong Sách Đỏ Việt Nam như Thông tre lá ngắn, Pơ mu và Thông Pà Cò. Về động vật, khu bảo tồn ghi nhận 479 loài và phân loài thuộc 136 họ của 35 bộ, bao gồm 47 loài thú, 144 loài chim, 43 loài bò sát, 26 loài ếch nhái và 219 loài côn trùng. Đáng chú ý, có tới 42 loài động vật có xương sống trên cạn thuộc diện quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam (chiếm 16,15% tổng số loài) và 18 loài thuộc Sách Đỏ Thế giới (IUCN).
• Áp lực nhân khẩu gia tăng làm suy giảm các loài nguy cấp: Dân số xã Tân Sơn tăng nhanh từ 157 hộ (894 nhân khẩu) năm 1993 lên 228 hộ (1.030 nhân khẩu) năm 2006, tương đương mức tăng 45,22% số hộ, làm dôi thừa trên 300 lao động nông nhàn. Sự can thiệp quá mức của con người đã khiến 9 loài thú lớn bản địa rơi vào trạng thái biến mất hoàn toàn tại địa bàn, bao gồm Hổ, Báo gấm, Gấu chó, Nai, Bò tót và Voọc xám.
• Tình trạng đói nghèo gắn liền với sự phụ thuộc vào đất rừng: 91% số hộ dân tại xã Tân Sơn xác định nông nghiệp là nghề nghiệp chính, trong khi tỷ lệ hộ nghèo chiếm tới 35,9% và 27% số hộ thường xuyên rơi vào cảnh thiếu ăn giáp hạt. Tổng diện tích đất lúa nước toàn xã chỉ có 40 ha với mức bình quân eo hẹp 461 m2/hộ, buộc người dân phải mở rộng 130 ha diện tích trồng ngô trên đất dốc và tiếp tục khai thác lâm sản phụ trái phép để mưu sinh.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng suy giảm đa dạng sinh học tại xã Tân Sơn bắt nguồn từ sự mất cân đối giữa diện tích đất sản xuất nông nghiệp hạn chế (chỉ chiếm 7,45% tổng diện tích tự nhiên 899 ha) và nhu cầu lương thực của cộng đồng dân cư sinh sống hoàn toàn trong vùng lõi. Lực lượng kiểm lâm của Ban Quản lý chỉ có 15 cán bộ, phải phụ trách địa bàn hiểm trở rộng hơn 7.091 ha nên không thể bao quát toàn diện nếu thiếu sự hợp tác từ cơ sở.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu của Sheppherd và Nguyễn Văn Sản về việc các dự án bảo tồn thiếu tính bền vững khi chưa giải quyết hài hòa lợi ích kinh tế của cộng đồng, đồng thời củng cố luận điểm của Nick Salafsky rằng sinh kế bản địa phải trở thành động lực hỗ trợ bảo tồn thay vì đối đầu.

Dữ liệu phân tích thực trạng sử dụng đất đai và cơ cấu chi tiêu hộ gia đình tại xã Tân Sơn rất phù hợp để trực quan hóa thông qua biểu đồ tròn (Pie Chart) thể hiện tỷ trọng 78,76% đất lâm nghiệp so với đất sản xuất khác. Đồng thời, các chỉ số gia tăng dân số từ 1993 đến 2006 và cơ cấu thành phần loài động vật thuộc Sách Đỏ được trình bày tối ưu nhất qua biểu đồ cột phân nhóm (Clustered Bar Chart) kết hợp bảng ma trận so sánh các phân vùng chức năng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để xung đột giữa mục tiêu bảo tồn tài nguyên rừng và phát triển sinh kế, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

• Nhóm giải pháp Lâm nghiệp và Nông nghiệp bền vững: Thực hiện giao khoán bảo vệ 7.091 ha rừng tự nhiên cho cộng đồng địa phương thông qua 27 tổ bảo vệ rừng thôn bản (với 138 thành viên hiện có). Chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên 130 ha nương rẫy sang mô hình nông lâm kết hợp, ứng dụng các giống ngô lai năng suất cao (CP 999, VN 10) và thâm canh 40 ha lúa nước đạt sản lượng bình quân 6-7 tấn/ha/năm nhằm tăng nguồn cung lương thực tại chỗ thêm 15-20% trong giai đoạn 2008 - 2010. Cơ quan chủ trì: Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp Trạm Khuyến nông huyện Mai Châu.
• Nhóm giải pháp Phát triển Sinh kế và Tín dụng ưu đãi: Mở rộng hạn mức tiếp cận vốn vay ưu đãi từ Chương trình 120 và Ngân hàng Chính sách Xã hội vượt quy mô dư nợ 1,234 tỷ đồng hiện tại, tập trung hỗ trợ phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống, trồng cây dược liệu thương phẩm (thanh hao hoa vàng) và chăn nuôi gia súc nhốt chuồng. Mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo từ 35,9% xuống dưới 20% trong thời gian 3 năm. Cơ quan chủ trì: Ủy ban nhân dân xã Tân Sơn và Hội Phụ nữ xã.
• Nhóm giải pháp Thể chế và Tri thức bản địa: Rà soát và chuẩn hóa bộ Hương ước thôn bản về quản lý bảo vệ rừng tại 100% các xóm, lồng ghép vai trò uy tín của Trưởng bản, Trưởng dòng họ người Thái và người Dao vào công tác hòa giải, giám sát vi phạm rừng. Phấn đấu nâng tỷ lệ người dân tự giác tham gia tuần tra bảo vệ rừng lên trên 85% trước năm 2010. Cơ quan chủ trì: Ủy ban nhân dân xã Tân Sơn phối hợp Mặt trận Tổ quốc xã.
• Nhóm giải pháp Tuyên truyền và Nâng cao nhận thức: Đẩy mạnh các chiến dịch truyền thông pháp luật về Luật Bảo vệ và Phát triển Rừng năm 2004, Nghị định 32/2006/NĐ-CP về quản lý thực vật, động vật rừng nguy cấp, quý hiếm. Tổ chức tập huấn nâng cao năng lực cho 100% cán bộ thôn bản và giáo dục môi trường học đường trong vòng 12 tháng. Cơ quan chủ trì: Chi cục Kiểm lâm Hòa Bình và Ban Quản lý Khu bảo tồn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, đặc biệt hữu ích cho các nhóm đối tượng sau:

• Cán bộ quản lý khu bảo tồn và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp khung phương pháp đánh giá thực trạng đa dạng sinh học và quy trình xây dựng mạng lưới 27 tổ tuần tra bảo vệ rừng cộng đồng tại các khu rừng đặc dụng có cộng đồng cư trú trong vùng lõi.
• Chính quyền địa phương và cán bộ hoạch định chính sách cấp huyện/xã: Cung cấp cơ sở khoa học để lồng ghép các Chương trình mục tiêu quốc gia (Chương trình 134, 135, 661) vào chiến lược xóa đói giảm nghèo gắn liền với chỉ tiêu bảo vệ 708,07 ha đất lâm nghiệp trên địa bàn.
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Lâm học, Sinh thái học và Xã hội học nông thôn: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận kết hợp PRA với điều tra lâm học định lượng trong phân tích hệ thống sinh thái nhân văn.
• Các tổ chức phi chính phủ và chuyên gia phát triển quốc tế: Cung cấp dữ liệu thực địa tin cậy về kinh tế - sinh thái vùng núi đá vôi Tây Bắc nhằm thiết kế các dự án viện trợ sinh kế bền vững và đồng quản lý tài nguyên thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Giá trị đa dạng sinh học nổi bật nhất của Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò là gì? Khu bảo tồn sở hữu hệ sinh thái núi đá vôi đặc hữu với 329 loài thực vật bậc cao và 479 loài động vật hoang dã. Đáng chú ý, nơi đây lưu giữ 30 loài thực vật và 42 loài động vật có tên trong Sách Đỏ Việt Nam, đặc biệt là loài Thông Pà Cò duy nhất chỉ tìm thấy tại vùng núi phía Bắc Việt Nam.

2. Đâu là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm đa dạng sinh học tại xã Tân Sơn? Nguyên nhân chủ yếu do gia tăng dân số nhanh chóng từ 157 hộ lên 228 hộ, tạo sức ép sinh kế lớn trong điều kiện toàn xã chỉ có 40 ha đất lúa nước. Tình trạng thiếu đất sản xuất buộc 91% số hộ thuần nông phải phát rừng làm nương rẫy và khai thác lâm sản phụ tự do để kiếm sống.

3. Phương pháp tiếp cận bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng có ưu điểm gì vượt trội? Khác với phương pháp áp đặt hành chính truyền thống vốn tạo khoảng cách giữa kiểm lâm và người dân, cách tiếp cận có sự tham gia đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm, tôn trọng tri thức bản địa, chia sẻ quyền lợi và trách nhiệm quản lý 7.091 ha rừng thông qua quy ước, hương ước thôn bản.

4. Cấu trúc kinh tế hộ gia đình tại xã Tân Sơn phản ánh điều gì về mức độ an ninh sinh kế? Khảo sát chỉ ra tỷ lệ hộ nghèo lên tới 35,9%, thu nhập bình quân chỉ đạt 3,2 triệu đồng/người/năm và 27% số hộ thiếu ăn định kỳ. Chi phí ăn uống chiếm tới 77% tổng thu nhập hàng tháng (432.000 trên 561.000 đồng), phản ánh sinh kế bấp bênh và khả năng tích lũy tài chính rất thấp.

5. Giải pháp nào mang tính đột phá để giảm áp lực khai thác rừng vùng lõi? Giải pháp đột phá là chuyển đổi cơ cấu nông lâm kết hợp trên 130 ha ngô nương, đưa các giống lai đạt năng suất cao vào thâm canh ruộng lúa, kết hợp giải ngân vốn tín dụng chính sách ưu đãi cho các ngành nghề phi nông nghiệp như dệt thổ cẩm và trồng cây thanh hao hoa vàng.

Kết luận

• Đề tài đã hệ thống hóa cơ sở dữ liệu toàn diện về 329 loài thực vật và 479 loài động vật tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia - Pà Cò, xác lập danh mục 42 loài động vật quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng cao.
• Luận văn làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa biến động nhân khẩu (tăng 45,22% số hộ) với áp lực suy thoái tài nguyên rừng tự nhiên tại xã vùng lõi Tân Sơn.
• Khẳng định mô hình đồng quản lý dựa vào 27 tổ bảo vệ rừng thôn bản và thiết chế hương ước là chìa khóa then chốt để bảo tồn bền vững 7.091 ha diện tích rừng đặc dụng.
• Đề xuất lộ trình tích hợp đồng bộ giữa giải pháp lâm sinh, nâng cao năng suất 40 ha lúa nước và đa dạng hóa sinh kế phi nông nghiệp trong khung thời gian 2008 - 2010.
• Nghiên cứu là nguồn tài liệu khoa học giá trị, kêu gọi các nhà khoa học, cơ quan quản lý và các tổ chức quốc tế tiếp tục đầu tư nhân rộng các mô hình phát triển sinh kế gắn liền với bảo tồn đa dạng sinh học tại các vùng đệm và vùng lõi rừng đặc dụng trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng §¹i häc L©m nghiÖp ------------------------------------------- bïi thÞ tuyÕt Nghiªn cøu gi¶i ph¸p b¶o tån ®a d¹ng sinh häc cã sù tham gia cña céng ®ång t¹i x· T©n S¬n thuéc khu b¶o tån thiªn nhiªn Hang Kia - Pµ Cß, huyÖn Mai Ch©u, tØnh Hoµ B×nh luËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ T©y - 2007 Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng §¹i häc L©m nghiÖp ------------------------------------------- bïi thÞ tuyÕt Nghiªn cøu gi¶i ph¸p b¶o tån ®a d¹ng sinh häc cã sù tham gia cña céng ®ång t¹i x· T©n S¬n thuéc khu b¶o tån thiªn nhiªn Hang Kia - Pµ Cß, huyÖn Mai Ch©u, tØnh Hoµ B×nh Chuyªn ngµnh l©m häc M· sè: 60.60 luËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn khoa häc TS. §Æng tïng hoa PGS. V­¬ng V¨n quúnh Hµ T©y - 2007 1 Më ®Çu "Kh«ng khÝ mµ chóng ta thë, thøc ¨n mµ chóng ta ¨n, mçi giät n­íc mµ chóng ta uèng ®Òu cã tõ §a dang sinh häc" (Global Marine Biological Diversity, 1993). §a d¹ng sinh häc (§DSH) lµ c¬ së cña sù sèng, sù thÞnh v­îng vµ bÒn v÷ng cña loµi ng­êi còng nh­ tr¸i ®Êt nãi chung.

Do vËy, §DSH vµ vÊn ®Ò b¶o tån §DSH lµ mét nhiÖm vô chiÕn l­îc trong thêi ®¹i ngµy nay trªn ph¹m vi toµn thÕ giíi. Nã kh«ng chØ cã ý nghÜa khoa häc mµ cßn cã ý nghÜa sèng cßn cho ph¸t triÓn cña x· héi loµi ng­êi trªn hµnh tinh chóng ta. ViÖt Nam ®­îc xem lµ mét trong nh÷ng n­íc thuéc vïng §«ng Nam ¸ giµu vÒ §DSH. ViÖt Nam do sù kh¸c biÖt vÒ khÝ hËu tõ vïng xÝch ®¹o tíi gi¸p cËn nhiÖt ®íi, cïng víi sù ®a d¹ng cña ®Þa h×nh ®· t¹o nªn sù ®a d¹ng vÒ thiªn nhiªn vµ còng do ®ã mµ ViÖt Nam cã tÝnh §DSH cao.

N¬i cã nguån ®éng vËt phong phó vµ cã thÓ coi lµ mét kho tµng sinh häc v« gi¸ cña nh©n lo¹i. Nguån tµi nguyªn sinh vËt chñ yÕu lµ sù sèng vµ tån t¹i trong rõng, v× vËy nã cã thÓ coi lµ c¸i n«i l­u gi÷ tÝnh §DSH cña quèc gia. Rõng lµ n¬i cung cÊp cho chóng ta toµn bé thøc ¨n, phÇn lín c¸c nguyªn vËt liÖu di truyÒn cÇn thiÕt cho n«ng nghiÖp, d­îc liÖu. Râ rµng, chóng ta kh«ng thÓ phñ nhËn gi¸ trÞ to lín cña §DSH ®èi víi cuéc sèng loµi ng­êi.

Tuy nhiªn, con ng­êi ®· vµ ®ang khai th¸c nguån tµi nguyªn mét c¸ch qu¸ møc dÉn tíi suy tho¸i c¸c hÖ sinh th¸i, lµm nghÌo kiÖt nguån §DSH. Theo Maurand th× rõng tù nhiªn ViÖt Nam n¨m 1945 cã 14,3 triÖu ha víi ®é che phñ t­¬ng øng 43%, nh­ng ®Õn n¨m 1995 n­íc ta chØ cßn 9,3 triÖu ha vµ ®é che phñ t­¬ng øng cña rõng lµ 28%. Theo b¸o c¸o cña WWF ViÖt Nam n¨m 2000 ®· c¶nh b¸o tèc ®é suy tho¸i §DSH n­íc ta nhanh h¬n rÊt nhiÒu so víi mét sè quèc gia trong khu vùc. §øng tr­íc nguy c¬ suy gi¶m §DSH cña quèc gia.

§¶ng vµ Nhµ n­íc ta kh«ng ngõng quan t©m mµ cßn chi phÝ rÊt nhiÒu søc lùc vµ tiÒn cña cho c«ng t¸c b¶o tån. B¶o tån tµi nguyªn thiªn nhiªn ë ViÖt Nam ®· ®­îc chñ tÞch Hå ChÝ Minh khëi x­íng vµ ph¸t ®éng chiÕn dÞch trång c©y nµy tõ n¨m 1959. §Õn nay ®· nhiÒu v¨n b¶n ph¸p quy ®­îc ban hµnh: Ph¸p lÖnh b¶o vÖ rõng (1972); LuËt b¶o vÖ vµ ph¸t triÓn rõng (1991); LuËt b¶o vÖ m«i tr­êng (1994); KÕ ho¹ch quèc gia vÒ m«i tr­êng vµ ph¸t triÓn l©u bÒn (1991 - 2000); KÕ ho¹ch hµnh ®éng §DSH ë ViÖt Nam (1995); Ch­¬ng tr×nh n©ng cao nhËn thøc §DSH 2 (2001- 2010); Dù th¶o vÒ luËt §DSH (2007) nh»m n©ng cao nhËn thøc cho toµn d©n, toµn x· héi §DSH vµ nhiÒu nghÞ ®Þnh kh¸c. ViÖt Nam ®· ký nhiÒu c«ng ­íc quèc tÕ: C«ng ­íc §DSH (1993) ®¸nh dÊu mét cam kÕt lÞch sö gi÷a c¸c quèc gia trªn thÕ giíi ®Ó b¶o tån §DSH, sö dông hîp lý tµi nguyªn sinh vËt vµ chia sÎ c«ng b»ng lîi Ých sö dông c¸c nguån gen; C«ng ­íc CITES (1994); C«ng ­íc Ramsar (1998).

§ång thêi ®­îc sù hç trî cña nhiÒu tæ chøc quèc tÕ nh­ UNDP, IUCN, GEF, WWF. ®· kh«ng ngõng quan t©m mµ cßn hç trî c¶ vÒ kü thuËt lÉn tµi chÝnh cho c«ng t¸c b¶o tån §DSH ë ViÖt Nam. Tuy nhiªn, bªn c¹nh nh÷ng thµnh tùu ®¹t ®­îc th× c«ng t¸c b¶o tån vÉn cßn nh÷ng tån t¹i. Tµi nguyªn rõng vÉn kh«ng ngõng suy gi¶m trong nh÷ng n¨m qua, nhiÒu v­ên quèc gia vµ KBTTN kh«ng cßn gi¸ trÞ ®Ó b¶o tån.

VÊn ®Ò ®Æt ra lµm nh­ thÕ nµo ®Ó c«ng t¸c b¶o tån §DSH ®¹t hiÖu qña nhÊt mµ vÉn tho¶ m·n nhu cÇu cña ng­êi d©n sèng ë vïng ®Öm. Mét ph­¬ng thøc b¶o tån hiÖn nay lµ tham gia hîp t¸c qu¶n lý gi÷a céng ®ång ®Þa ph­¬ng víi Ban qu¶n lý khu b¶o tån thiªn nhiªn, kh¸c víi ph­¬ng ph¸p b¶o tån truyÒn thèng, ph­¬ng ph¸p nµy ®Æt con ng­êi ë vÞ trÝ trung t©m vµ c«ng nhËn con ng­êi ®· t¹o ¶nh h­ëng quan träng ®Õn tµi nguyªn. XuÊt ph¸t tõ yªu cÇu lý luËn vµ thùc tiÔn trªn, ®Ò tµi: "Nghiªn cøu gi¶i ph¸p b¶o tån ®a d¹ng sinh häc cã sù tham gia cña céng ®ång t¹i x· T©n S¬n thuéc khu b¶o tån thiªn nhiªn Hang Kia - Pµ Cß, huyÖn Mai Ch©u, tØnh Hoµ B×nh" ®­îc thùc hiÖn. B¶o tån §DSH cã sù tham gia lµ c¸ch tiÕp cËn míi ®· ®­îc mét sè n­íc trªn thÕ giíi ¸p dông cã kÕt qu¶.

C¸c gi¶i ph¸p ®­îc thùc hiÖn trªn mèi quan hÖ gi÷a c¸c hÖ sinh th¸i tù nhiªn vµ hÖ x· héi. 3 Ch­¬ng 1: Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu vµ c¬ së lý luËn 1. Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu 1. Tæng quan vÊn ®Ò nghiªn cøu trªn thÕ giíi Trong h¬n ba thËp kû võa qua, nhiÖm vô b¶o tån §DSH, b¶o tån c¸c nguån tµi nguyªn vµ b¶o vÖ m«i tr­êng ®· trë thµnh mèi quan t©m ®Æc biÖt cña céng ®ång thÕ giíi.

§iÒu ®ã ®­îc thÓ hiÖn trong tuyªn bè cña Héi nghÞ M«i tr­êng ®Çu tiªn t¹i Stockhoml n¨m 1972 vµ sau ®ã víi sù ®ång t×nh nhÊt trÝ cao cña c¸c nguyªn thñ quèc gia t¹i Héi nghÞ Th­îng ®Ønh cña Liªn hîp quèc vÒ M«i tr­êng vµ ph¸t triÓn t¹i Rio de Janiero vµo th¸ng 6 n¨m 1992 vµ sù ra ®êi cña c«ng ­íc §DSH n¨m 1993. * C«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ ®a d¹ng sinh häc Theo Th¸i V¨n Trõng vÒ ph©n lo¹i vµ nghiªn cøu thùc vËt n«ng, l©m nghiÖp, tõ tr­íc ®Õn nay, cã nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ thùc vËt §«ng D­¬ng nh­: H. Lecomte - Thùc vËt §«ng D­¬ng (1905-1952: 8 quyÓn); H.Guibier - Rõng §«ng D­¬ng (quyÓn nh÷ng c©y gç §«ng d­¬ng 1926); P.Maurand - L©m NghiÖp §«ng D­¬ng (1943); H.Humbert-1938-1950, Supplement a la flore gÐnÐrale de L’indochine, Paris [33]. Nh×n chung vÉn cÇn cã mét c«ng tr×nh tæng hîp ®i s©u h¬n vÒ mÆt sinh th¸i häc, ®Ó t×m hiÓu qu¸ tr×nh ph¸t sinh vµ ph¸t triÓn cña c¸c quÇn thÓ thùc vËt, d­íi t¸c ®éng cña nh÷ng nhãm nh©n tè sinh th¸i, nh»m lµm c¬ së x©y dùng b¶o tån §DSH vïng.

§Ó ph¸t triÓn kinh tÕ con ng­êi v« t×nh ®· huû ho¹i nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn v« gi¸ cña chÝnh m×nh. Nh÷ng cè g¾ng kh¾c phôc hËu qu¶ ®ã, trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®· x©y dùng ®­îc 1.500 v­ên thùc vËt thÕ giíi hiÖn l­u gi÷ Ýt nhÊt 35.000 loµi thùc vËt (15% sè loµi thùc vËt hiÖn cã). Riªng v­ên Thùc vËt Hoµng gia Anh Kew hiÖn cã 25. Mét s­u tËp c©y ë California cã tíi 72 trong sè 110 loµi Th«ng ®­îc biÕt [23].

Bªn c¹nh c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ thùc vËt còng cßn rÊt nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ ®éng vËt ®­îc biÕt ®Õn nh­: 4  George Finlayson, 1928 B­íc ®Çu ®­a ra nh÷ng nhËn xÐt vÒ mé sè loµi thó gÆp ë ViÖt Nam, Lµo, C¨m Pu Chia.  Brousmiche, 1887 ®· giíi thiÖu ng¾n gän vÒ mét sè loµi thó ë B¾c Bé, chñ yÕu lµ c¸c loµi cã gi¸ trÞ kinh tÕ, d­îc liÖu vµ khu ph©n bè cña chóng.  Vµo nh÷ng n¨m cuèi thÕ kû 19 ®Çu thÕ kû 20 viÖc nghiªn cøu thó ë n­íc ta cã nhiÒu tiÕn triÓn. N¨m 1904, De poussargues ®· thèng kª ®­îc 200 loµi thó vµ loµi phô thó ë ViÖt Nam, Lµo, C¨m Pu Chia, Th¸i Lan.

Riªng ë ViÖt Nam ph¸t hiÖn 117 loµi vµ phô loµi.  Boutan, 1906 cho xuÊt b¶n cuèn s¸ch “M­êi n¨m nghiªn cøu ®éng vËt §«ng D­¬ng” «ng ®· ®­a kh¸i qu¸t chung vÒ ph©n lo¹i thó vµ mét sè dÉn liÖu vÒ h×nh th¸i, ®Æc ®iÓm sinh häc vµ ph©n bè vÒ ®Þa lý cña 10 loµi thó ®Æc biÖt.  Dollman, Thomas, 1960 ®· c«ng bè mét sè kÕt qu¶ nghiªn cøu m« t¶ c¸c d¹ng thó míi gÆp lÇn ®Çu tiªn ë n­íc ta. C¸c nghiªn cøu nµy chñ yÕu phôc vô nghiªn cøu hÖ ®éng vËt.

 Vanpeneen, 1969 trong tµi liÖu “Preliminary identification for mammals of South ViÖt Nam” ¤ng m« t¶ s¬ bé 217 loµi vµ phô loµi thó cã ë MiÒn Nam ViÖt Nam vµ ghi nhËn kh¸i qu¸t vÒ ph©n bè chung cña chóng. Nhê c¸c cuéc kh¶o s¸t mµ c¸c loµi míi ®ang dÇn ®­îc ph¸t hiÖn, ®Þnh danh, kÓ c¶ c¸c loµi ®éng vËt hoÆc thó lín. N¨m 1998 ph¸t hiÖn ra loµi V­în c¸o míi (Propithecus tattersalli) ë Ma®agaxca; mét loµi khØ cã tªn lµ Cercopithecus solatus ë Gabon; mét loµi Ho½ng míi vïng nói phÝa T©y Trung Quèc. N¨m 1990 ph¸t hiÖn ra mét loµi Linh tr­ëng míi trªn ®¶o nhá ë Superapui, c¸ch thµnh phè Sao Paulo (Braxin) 65 km.

Trong mét sè n¨m gÇn ®©y ViÖt Nam còng ®· ph¸t hiÖn ra 3 loµi thó lín ®ã lµ Sao La (Pseudoryx nghetinhensis) vµo n¨m 1992, Mang lín (Muntiacus vuquangensis) vµo n¨m 1994, Mang Tr­êng S¬n ( Muntiacus truongsonensis) [23]. Nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®­îc sù quan t©m cña chÝnh phñ, Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn N«ng th«n, sù tµi trî vÒ tµi chÝnh còng nh­ kü thuËt, ®· cã nhiÒu nhµ khoa häc, c¸c chuyªn gia vÒ ®éng vËt thuéc c¸c tæ chøc UNDP, WWF, FFI, hîp t¸c víi c¸c nhµ khoa häc ViÖt Nam ®· x©y dùng nhiÒu ch­¬ng tr×nh dù ¸n nh»m nghiªn cøu b¶o tån c¸c loµi ®éng vËt hoang d· ë c¸c khu vùc. 5 * C«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ ®a d¹ng sinh häc cã sù tham gia cña céng ®ång Sheppherd G.A vµ NguyÔn V¨n S¶n, (1991) kÕt luËn nguyªn nh©n dÉn ®Õn tÝnh kÐm hiÖu qu¶ cña c¸c ch­¬ng tr×nh, dù ¸n tµi nguyªn thiªn nhiªn (TNTN) lµ ch­a gi¶i quyÕt tèt mèi quan hÖ lîi Ých gi÷a c¸c c¸ nh©n trong céng ®ång, gi÷a lîi Ých céng ®ång ®Þa ph­¬ng víi lîi Ých quèc gia. V× vËy, ch­a ph¸t huy ®­îc n¨ng lùc néi sinh cña c¸c céng ®ång cho qu¶n lý tµi nguyªn [14].