Nghiên Cứu Đặc Điểm và Quản Lý Các Loài Xén Tóc Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phu Canh

Nghiên cứu đặc điểm sinh học và đề xuất giải pháp quản lý loài xén tóc cerambycidae tại khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, Hòa Bình.

• Tác giả: Mai Quang Tuấn
• Người hướng dẫn: TS. Lê Bảo Thanh
• Trường học: Đại học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng và Môi trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm và Quản Lý Các Loài Xén Tóc Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phu Canh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hòa Bình

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp xác định thành phần loài Xén tóc (Cerambycided) tại KVNC
• 2.4.2. Điều tra sơ bộ
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN – XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí ranh giới
• 3.1.2. Địa hình, địa thế
• 3.1.3. Khí hậu - Thủy văn
• 3.1.4. Địa chất và Đất
• 3.1.5. Tài nguyên rừng khu bảo tồn
• 3.2. Tình hình dân sinh - kinh tế - xã hội
• 3.2.1. Dân số, lao động và giới
• 3.2.2. Hiện trạng sản xuất. Cơ sở hạ tầng
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Xác định thành phần các loài Xén tóc (Cerambycidae) tại KVNC
• 4.2. Đánh giá tính đa dạng và đặc điểm phân bố của các loài Xén tóc (Cerambycidae) tại KVNC
• 4.2.1. Đánh giá đặc điểm đa dạng loài của họ Xén tóc tại KVNC
• 4.2.2. Đặc điểm phân bố các loài Xén tóc tại KVNC
• 4.3. Đặc điểm hình thái, sinh thái của một số loài Xén tóc (Cerambycidae) tại KVNC
• 4.3.1. Xén tóc Batocera rubus Linn
• 4.3.2. Xén tóc Aphrodisium sauteri Matsushita
• 4.3.3. Xén tóc Apriona germari Hope
• 4.3.4. Xén tóc Anoplophora chinensis Forster
• 4.4. Đề xuất một số biện pháp quản lý các loài Xén tóc (Cerambycidae) tại KVNC
• 4.4.1. Nhóm giải pháp kỹ thuật
• 4.4.2. Nhóm giải pháp tăng cường năng lực cán bộ và các hoạt động quản lý tài nguyên ở KVNC
• 4.4.3. Nhóm giải pháp tăng cường sự tham gia và giảm sức ép của cộng đồng
• KẾT LUẬN - TỒN TẠI - KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Xén Tóc Cerambycidae Tại Phu Canh

Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phu Canh là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật quý hiếm, nhưng cũng đối mặt với thách thức từ các loài gây hại, đặc biệt là xén tóc. Nghiên cứu về đặc điểm sinh học và sinh thái của xén tóc Phu Canh là rất quan trọng để đưa ra các giải pháp quản lý hiệu quả. Loài xén tóc gây hại chủ yếu ở giai đoạn sâu non, sống trong thân cây, gây khó khăn cho việc phát hiện và kiểm soát. Việc nhận biết các loài này ở pha trưởng thành là cơ sở để đề xuất các giải pháp quản lý. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định thành phần loài, đặc điểm sinh thái và đề xuất các giải pháp quản lý xén tóc trong khu bảo tồn. Mục tiêu là đóng góp vào việc bảo vệ đa dạng sinh học và bảo vệ rừng Phu Canh.

1.1. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu Xén Tóc ở Phu Canh

Nghiên cứu này làm sáng tỏ vai trò của xén tóc trong hệ sinh thái và những tác động tiêu cực của chúng đối với cây trồng và rừng. Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh có diện tích 5.647 ha, với địa hình phức tạp và đa dạng sinh học cao. Việc nghiên cứu xén tóc ở khu vực này là rất cần thiết để bảo tồn các loài cây gỗ quý hiếm và duy trì sự cân bằng sinh thái. Nghiên cứu này cung cấp thông tin cơ bản để xây dựng các biện pháp quản lý xén tóc hiệu quả, góp phần vào sự phát triển bền vững của khu bảo tồn.

1.2. Mục Tiêu và Phạm Vi Nghiên Cứu Chi Tiết

Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định thành phần loài xén tóc (Cerambycidae) và đặc điểm sinh học, sinh thái của một số loài chủ yếu tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh. Mục tiêu chính là đề xuất các biện pháp quản lý xén tóc hiệu quả, giảm thiểu thiệt hại do chúng gây ra. Phạm vi nghiên cứu bao gồm điều tra, nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái và đề xuất giải pháp quản lý các loài xén tóc tại KVNC từ tháng 5 đến tháng 10 năm 2016. Đối tượng nghiên cứu là các loài xén tóc (Cerambycidae) ở pha trưởng thành.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Quản Lý Xén Tóc Tại Khu Bảo Tồn

Quản lý xén tóc tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Phu Canh đối mặt với nhiều thách thức. Do giai đoạn ấu trùng của xén tóc sống bên trong thân cây, việc phát hiện và can thiệp sớm trở nên khó khăn. Sự đa dạng về loài và sinh thái xén tóc cũng đòi hỏi các phương pháp tiếp cận quản lý khác nhau. Sự thiếu hụt thông tin chi tiết về vòng đời xén tóc, thực vật chủ xén tóc, và thiên địch của xén tóc cũng là một trở ngại. Nghiên cứu này nhằm giải quyết những thách thức này bằng cách cung cấp dữ liệu khoa học tin cậy để hỗ trợ việc quản lý dịch hại rừng Phu Canh.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Phát Hiện và Kiểm Soát Sâu Non Xén Tóc

Sâu non xén tóc thường ẩn mình trong thân cây, khiến việc phát hiện sớm trở nên vô cùng khó khăn. Điều này đòi hỏi các phương pháp giám sát và kiểm tra định kỳ để xác định sự xuất hiện của xén tóc và đánh giá mức độ gây hại của chúng. Việc sử dụng các công cụ và kỹ thuật hiện đại, chẳng hạn như máy dò âm thanh và hình ảnh nhiệt, có thể giúp phát hiện sâu non xén tóc trong thân cây một cách hiệu quả hơn. Tuy nhiên, việc triển khai các công nghệ này đòi hỏi nguồn lực và đào tạo chuyên môn, đây cũng là một thách thức đối với công tác bảo vệ rừng Phu Canh.

2.2. Sự Đa Dạng Loài và Yêu Cầu Quản Lý Khác Nhau

Đa dạng sinh học xén tóc tại Phu Canh đòi hỏi các phương pháp tiếp cận quản lý khác nhau cho từng loài. Mỗi loài xén tóc có đặc điểm sinh học xén tóc và sinh thái xén tóc riêng biệt, do đó việc áp dụng một phương pháp quản lý duy nhất cho tất cả các loài sẽ không hiệu quả. Nghiên cứu này nhằm xác định và phân loại các loài xén tóc phổ biến tại Phu Canh, đồng thời đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố và phát triển của chúng. Dựa trên những thông tin này, các biện pháp phòng trừ xén tóc phù hợp có thể được đề xuất và triển khai.

III. Cách Xác Định Thành Phần Loài Xén Tóc Cerambycidae Hiệu Quả

Việc xác định thành phần loài xén tóc là bước đầu tiên để quản lý hiệu quả. Phương pháp bao gồm điều tra sơ bộ để xác định sự hiện diện của xén tóc Phu Canh và thu thập mẫu vật. Các mẫu vật được thu thập từ các tuyến điều tra được thiết lập trong khu bảo tồn. Việc phân loại và định danh loài được thực hiện dựa trên các tài liệu tham khảo và sự hỗ trợ của các chuyên gia về phân loại xén tóc. Dữ liệu về phân bố xén tóc và số lượng cá thể được ghi lại để đánh giá mức độ đa dạng và ảnh hưởng của chúng đến hệ sinh thái.

3.1. Thiết Lập Tuyến Điều Tra và Thu Thập Mẫu Vật

Nghiên cứu đã thiết lập 5 tuyến điều tra với tổng chiều dài từ 4-6 km mỗi tuyến. Mỗi tuyến đại diện cho các kiểu rừng và sinh cảnh khác nhau trong Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh. Việc lựa chọn các tuyến điều tra dựa trên sự tư vấn của cán bộ quản lý KBT và phỏng vấn người dân địa phương. Các điểm điều tra được thiết lập dọc theo các tuyến, và mẫu vật xén tóc được thu thập bằng cách sử dụng lưới bắt côn trùng, bẫy đèn và quan sát trực tiếp. Thông tin về vị trí, thời gian và môi trường sống của mỗi mẫu vật được ghi lại cẩn thận.

3.2. Phân Loại và Định Danh Loài Xén Tóc

Các mẫu vật xén tóc thu thập được sẽ được phân loại và định danh tại phòng thí nghiệm. Việc phân loại và định danh dựa trên các đặc điểm hình thái và so sánh với các tài liệu tham khảo đã được công bố. Trong trường hợp cần thiết, sự hỗ trợ của các chuyên gia về phân loại xén tóc sẽ được yêu cầu để đảm bảo tính chính xác của việc định danh. Kết quả phân loại và định danh sẽ được sử dụng để xây dựng danh sách các loài xén tóc hiện diện tại Phu Canh và đánh giá đa dạng sinh học xén tóc của khu vực.

IV. Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học và Phân Bố Các Loài Xén Tóc

Đánh giá đa dạng sinh học xén tóc là yếu tố then chốt. Các chỉ số đa dạng loài như chỉ số Shannon-Wiener và chỉ số Simpson được sử dụng để đánh giá sự phong phú và đa dạng của các loài xén tóc. Đặc điểm phân bố xén tóc được xác định dựa trên dữ liệu thu thập được từ các tuyến điều tra. Phân tích thống kê được sử dụng để xác định mối quan hệ giữa sự phân bố của xén tóc và các yếu tố môi trường như loại rừng, độ cao và độ ẩm. Kết quả đánh giá cung cấp thông tin quan trọng để hiểu rõ hơn về cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái xén tóc tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh.

4.1. Sử Dụng Chỉ Số Đa Dạng Loài để Đánh Giá Sự Phong Phú

Các chỉ số đa dạng loài, chẳng hạn như chỉ số Shannon-Wiener và chỉ số Simpson, là công cụ hữu ích để đánh giá sự phong phú và đa dạng của các loài xén tóc. Chỉ số Shannon-Wiener đo lường mức độ đa dạng loài dựa trên số lượng loài và sự phong phú tương đối của mỗi loài. Chỉ số Simpson đo lường mức độ ưu thế của một hoặc một vài loài trong quần xã. Kết quả tính toán các chỉ số này sẽ cung cấp thông tin quan trọng về cấu trúc và chức năng của quần xã xén tóc tại Phu Canh.

4.2. Phân Tích Mối Quan Hệ Giữa Phân Bố Xén Tóc và Môi Trường

Phân tích thống kê được sử dụng để xác định mối quan hệ giữa phân bố xén tóc và các yếu tố môi trường như loại rừng, độ cao, độ ẩm và nhiệt độ. Điều này giúp ta hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến sự phân bố và phát triển của các loài xén tóc. Ví dụ, một số loài xén tóc có thể ưa thích các loại rừng cụ thể, trong khi những loài khác có thể phân bố rộng rãi hơn. Bằng cách xác định các yếu tố môi trường quan trọng, ta có thể dự đoán sự phân bố của các loài xén tóc và đưa ra các biện pháp quản lý xén tóc phù hợp.

V. Biện Pháp Quản Lý Xén Tóc Hiệu Quả Tại Khu Bảo Tồn Phu Canh

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các biện pháp quản lý xén tóc được đề xuất bao gồm các giải pháp kỹ thuật, tăng cường năng lực cán bộ và sự tham gia của cộng đồng. Các giải pháp kỹ thuật có thể bao gồm việc sử dụng các loại thuốc trừ sâu sinh học, bẫy pheromone và các biện pháp canh tác lâm nghiệp phù hợp. Tăng cường năng lực cán bộ bao gồm việc đào tạo và cung cấp trang thiết bị cần thiết cho cán bộ kiểm lâm. Sự tham gia của cộng đồng bao gồm việc nâng cao nhận thức về tác hại của xén tóc và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động giám sát và quản lý xén tóc.

5.1. Giải Pháp Kỹ Thuật Thuốc Trừ Sâu Sinh Học và Bẫy Pheromone

Việc sử dụng thuốc trừ sâu sinh học và bẫy pheromone là các giải pháp kỹ thuật hiệu quả và thân thiện với môi trường để quản lý xén tóc. Thuốc trừ sâu sinh học sử dụng các vi sinh vật có lợi để tiêu diệt hoặc kiểm soát xén tóc, trong khi bẫy pheromone sử dụng các chất hấp dẫn giới tính để thu hút và bẫy xén tóc trưởng thành. Việc triển khai các biện pháp này đòi hỏi sự hiểu biết về vòng đời xén tóc và sinh thái xén tóc để đảm bảo hiệu quả tối ưu. Cần chú ý đến việc lựa chọn các sản phẩm an toàn cho các loài sinh vật khác và không gây ô nhiễm môi trường.

5.2. Tăng Cường Năng Lực Cán Bộ và Sự Tham Gia Cộng Đồng

Nâng cao năng lực cán bộ kiểm lâm và sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của các biện pháp quản lý xén tóc. Cán bộ kiểm lâm cần được đào tạo về nhận dạng loài, kỹ thuật giám sát và các biện pháp kiểm soát xén tóc. Cộng đồng địa phương cần được nâng cao nhận thức về tác hại của xén tóc và được khuyến khích tham gia vào các hoạt động giám sát, báo cáo và kiểm soát. Việc hợp tác chặt chẽ giữa cán bộ kiểm lâm và cộng đồng sẽ tạo ra một hệ thống quản lý xén tóc hiệu quả và bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh thuộc tỉnh Hòa Bình có tổng diện tích tự nhiên 5.647 ha, trong đó diện tích có rừng chiếm 4.213,9 ha (đạt tỷ lệ che phủ 74,6%). Hệ sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và á nhiệt đới núi thấp tại đây đóng vai trò phòng hộ xung yếu đầu nguồn cho hồ thủy điện Sông Đà, đồng thời bảo tồn nguồn gen quý giá với 52 loài thực vật nguy cấp (44 loài ghi trong Sách đỏ Việt Nam) và 27 loài thú quý hiếm. Mặc dù vậy, hệ sinh thái đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng do áp lực từ các loài côn trùng cánh cứng đục thân, điển hình là họ Xén tóc (Cerambycidae). Ấu trùng xén tóc sống ẩn sinh bên trong thân cây gỗ, đục rỗng giác gỗ và lõi gỗ, làm suy giảm chất lượng và đe dọa trực tiếp trữ lượng 363.343 m³ gỗ tự nhiên của khu bảo tồn.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là xác định thành phần loài, đánh giá đặc điểm sinh học, sinh thái, phân tích các chỉ số đa dạng quần xã, từ đó thiết lập các giải pháp quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) bền vững. Phạm vi nghiên cứu được triển khai toàn diện trên địa bàn 4 xã vùng đệm và vùng lõi gồm Đoàn Kết, Tân Pheo, Đồng Chum và Đồng Ruộng thuộc huyện Đà Bắc trong mốc thời gian từ tháng 5/2016 đến tháng 10/2016. Kết quả nghiên cứu đóng góp dữ liệu nền tảng cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học vùng Tây Bắc, giúp cơ quan quản lý rừng dự báo sớm nguy cơ bùng phát dịch hại và ước tính giảm thiểu từ 25% đến 35% thiệt hại sinh khối gỗ rừng tự nhiên do côn trùng gây ra.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng lý thuyết sinh thái học quần xã côn trùng rừng và nguyên lý quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) trong hệ sinh thái nhiệt đới. Cơ sở phân loại học dựa trên các công trình định loại kinh điển họ Cerambycidae của Linnaeus (1758), Serville (1830), kết hợp khóa định loại thực vật học và côn trùng học lâm nghiệp của Trần Thế Tương (1959) và Lê Văn Nông (1999).

Khung nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm trung tâm:

• Ổ sinh thái dinh dưỡng của ấu trùng ăn gỗ (xylophagous larvae).
• Sự biến động mật độ cá thể theo trạng thái diễn thế rừng.
• Cấu trúc thành phần loài theo phân họ cánh cứng.
• Cân bằng sinh thái và mức độ phong phú loài.

Mô hình phân tích toán sinh thái sử dụng 4 chỉ số chuẩn mực quốc tế: chỉ số độ phong phú Margalef (Dv), chỉ số đa dạng Shannon-Weaver (H'), chỉ số ưu thế Simpson (1-D) và chỉ số độ đồng đều Pielou (J') nhằm phản ánh khách quan mức độ ổn định của quần xã côn trùng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thiết lập hệ thống 5 tuyến điều tra thực địa với tổng chiều dài 25 km (mỗi tuyến kéo dài từ 4,0 đến 6,0 km gồm: Lóng Cỏ Kháu, Cửa Chông, Tràng Ngàn, Dốc Dài và Tiêng Luộng). Trên 5 tuyến, tác giả bố trí 25 ô tiêu chuẩn định lượng cố định với diện tích 100 m² mỗi ô (kích thước 10m x 10m), đặt cách nhau cự ly 1,0 km dọc theo biến thiên độ cao từ 300m đến 1.349m so với mực nước biển.

Phương pháp lấy mẫu phân tầng ngẫu nhiên được lựa chọn nhằm bao phủ 5 trạng thái rừng khác nhau: rừng phục hồi sau nương rẫy (Ic), rừng thứ sinh nghèo (IIa), rừng thứ sinh trung bình (IIb), rừng giàu phục hồi (IIIa1) và rừng nguyên sinh gỗ lớn (IIIa2). Phương pháp này giúp phản ánh chính xác cấu trúc sinh cảnh và loại bỏ các sai số không gian do tính chất phân cắt phức tạp của địa hình vùng núi đá vôi và sa thạch.

Quy trình thu thập dữ liệu kết hợp 4 kỹ thuật: điều tra cây đứng, bóc vỏ thân cây đổ, rà soát tán cây bụi và sử dụng vợt bắt mẫu sống. Mẫu vật được xử lý cố định trong cồn 70° đến 90°, sau đó cắm kim định hình tiêu bản và soi mẫu dưới kính lúp độ phóng đại cao để giám định hình thái. Dữ liệu thực địa được thu thập qua 4 đợt khảo sát chuyên sâu (10 ngày mỗi đợt) vào cuối các tháng 6, 7, 8 và 9 năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa đã thu thập được 122 cá thể và xác định chính xác 25 loài thuộc họ Xén tóc (Cerambycidae), phân bổ trong 3 phân họ chính. Trong đó, phân họ Lamiinae chiếm tỷ trọng cao nhất với 12 loài (đạt 48,0% tổng số loài), phân họ Cerambycinae ghi nhận 8 loài (chiếm 32,0%) và phân họ Prioninae có 5 loài (chiếm 20,0%).

Về phân bố theo sinh cảnh, trạng thái rừng nguyên sinh gỗ lớn (IIIa2) tập trung mật độ cá thể và số loài cao nhất, đạt trung bình 8,5 cá thể mỗi điểm (chiếm 31,1% tổng số cá thể) và 5,5 loài mỗi điểm (chiếm 35,6% tổng số loài). Ngược lại, trạng thái rừng nghèo phục hồi (Ic) có mật độ thấp nhất với 4,0 cá thể mỗi điểm (chiếm 14,6%) và 1,8 loài mỗi điểm (chiếm 11,7%).

Các chỉ số đa dạng sinh học phản ánh cấu trúc quần xã đang trong giai đoạn phát triển ổn định:

• Chỉ số Shannon-Weaver trung bình đạt H' = 2,4703 (cao nhất ở trạng thái IIa với H' = 2,7938; thấp nhất ở trạng thái Ic với H' = 2,1548).
• Chỉ số phong phú Margalef trung bình đạt Dv = 3,81 (dao động từ 2,67 đến 4,54).
• Độ đồng đều Pielou đạt mức cao vượt trội với J' trung bình = 0,967 (thấp nhất 0,952 và cao nhất 0,986).
• Chỉ số Simpson trung bình đạt 1-D = 0,8999, chứng tỏ không có hiện tượng một loài độc tôn lấn át sinh thái.

Về mặt thời gian, quần thể xén tóc trưởng thành xuất hiện rộ nhất từ tháng 6 (15 loài) đến tháng 8 (17 loài), sau đó giảm sâu vào tháng 9 (chỉ còn 6 loài). Đáng chú ý, 3 loài nguy hại gồm Batocera rubus, Anoplophora chinensis và Apriona germari xuất hiện liên tục trong cả 4 đợt điều tra. Hình thái kích thước các loài có sự phân hóa mạnh, dao động từ 15 mm ở loài Miccolamia glabricula đến 70 mm ở loài Strongylaspis boliviana, phân chia thành 16 nhóm màu sắc cánh cứng khác nhau.

Thảo luận kết quả

Mật độ xén tóc tập trung dày đặc tại trạng thái rừng IIIa2 được lý giải bởi sự hiện diện dồi dào của các loài cây gỗ bản địa đường kính lớn như Sến, Táu, Nghiến cùng lượng cành cây gãy đổ tự nhiên. Điều kiện vi khí hậu ẩm ướt với độ ẩm không khí 83% đến 87% là môi trường lý tưởng để ấu trùng đục thân sinh trưởng. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu côn trùng học lâm nghiệp tại vùng Đông Bắc Việt Nam, khẳng định mối quan hệ cộng sinh mật thiết giữa độ che phủ tán rừng già và mật độ sâu hại gỗ.

Số liệu trong nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột đa trục biểu diễn mối tương quan giữa độ tàn che rừng và mật độ cá thể, kết hợp biểu đồ nhiệt (heatmap) thể hiện biến động số loài theo chu kỳ 4 tháng. Việc trình bày kết hợp bảng dữ liệu ma trận và đồ thị không gian giúp lực lượng kiểm lâm dễ dàng khoanh vùng các điểm nóng có nguy cơ bùng phát dịch hại để can thiệp kịp thời.

Đề xuất và khuyến nghị

Để quản lý bền vững quần thể họ Xén tóc tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, nghiên cứu đưa ra 4 giải pháp cụ thể:

• Ứng dụng công nghệ bẫy bả sinh học IPM: Triển khai lắp đặt hệ thống bẫy đèn quang học kết hợp bẫy dẫn dụ Pheromone sinh học chuyên biệt tại các khu rừng phòng hộ xung yếu trong giai đoạn vũ hóa rộ từ tháng 5 đến tháng 8; hướng tới mục tiêu giảm 40% mật độ xén tóc trưởng thành gây hại gỗ trong vòng 12 tháng, do Ban quản lý Khu bảo tồn và Đội Kiểm lâm cơ động chủ trì thực hiện.
• Biện pháp vệ sinh lâm sinh cơ giới: Tổ chức thu dọn cây đổ mục, chặt tỉa và tiêu hủy cơ học cành cây chết có ổ sâu non trên 4.213,9 ha diện tích rừng tự nhiên; mục tiêu loại trừ 80% mầm mống ấu trùng đục thân từ quý 4/2016 đến quý 2/2017, do lực lượng kiểm lâm địa bàn phối hợp với các tổ tuần tra rừng thôn bản thực hiện.
• Nâng cao năng lực chuyên môn cán bộ: Tổ chức 04 khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng nhận dạng hình thái 25 loài xén tóc và phương pháp điều tra ô tiêu chuẩn cho 100% cán bộ kiểm lâm và nhân viên lâm nghiệp trước tháng 6/2017, do Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hòa Bình phối hợp các chuyên gia Trường Đại học Lâm nghiệp tổ chức.
• Phát triển sinh kế và đồng quản lý rừng: Mở rộng diện tích khoán bảo vệ 7.000 ha rừng gắn với quy hoạch 364 ha rừng trồng tre luồng kinh tế tại 4 xã vùng đệm; đặt mục tiêu nâng thu nhập bình quân của người dân từ 3,0 triệu đồng/năm lên 6,5 triệu đồng/năm trong giai đoạn 2017-2020 nhằm chấm dứt tình trạng chặt phá rừng tự nhiên làm nương rẫy, do Ủy ban nhân dân huyện Đà Bắc điều phối cùng Ban quản lý Khu bảo tồn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng:

• Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Khai thác quy trình thiết lập 25 ô tiêu chuẩn và mô hình đánh giá diễn thế rừng để chuẩn hóa hệ thống giám sát đa dạng sinh học và dịch hại lâm nghiệp trên quy mô 5.647 ha diện tích tự nhiên.
• Nhà khoa học, giảng viên và học viên cao học ngành Lâm nghiệp: Sử dụng nguồn dẫn liệu thực chứng về khóa định loại 3 phân họ Cerambycidae và bộ chỉ số sinh thái học (Margalef, Shannon, Simpson, Pielou) làm tài liệu giảng dạy và đối sánh sinh thái học côn trùng khu vực miền núi phía Bắc.
• Cán bộ Chi cục Kiểm lâm và Trạm Khuyến nông: Ứng dụng bảng mô tả hình thái và vòng đời của 4 loài xén tóc nguy hại (Batocera rubus, Aphrodisium sauteri, Apriona germari, Anoplophora chinensis) để thiết kế cẩm nang hướng dẫn phòng trừ sâu hại cây rừng và cây ăn quả thân gỗ.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGO) và nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các số liệu điều tra kinh tế - xã hội tại 4 xã vùng cao làm cơ sở xây dựng các dự án tài trợ phát triển sinh kế cộng đồng gắn liền với giảm thiểu áp lực khai thác rừng đặc dụng.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao sâu non họ Xén tóc lại gây nguy hiểm nghiêm trọng đến tài nguyên rừng Phu Canh? Sâu non xén tóc sống ẩn sinh hoàn toàn trong thân gỗ suốt 1 đến 2 năm, gặm thủng các mạch dẫn dinh dưỡng của cây gỗ lớn. Hoạt động này làm suy kiệt sức sống của các loài cây quý như Sến, Táu trên diện tích 4.106,5 ha rừng tự nhiên, tạo điều kiện cho nấm bệnh xâm nhập khiến cây bị gãy đổ khi có gió bão.

Phân họ Xén tóc nào chiếm ưu thế lớn nhất tại khu vực nghiên cứu? Phân họ Lamiinae chiếm ưu thế tuyệt đối với 12 loài, tương đương 48,0% tổng số loài xén tóc được phát hiện. Đây là phân họ tập trung các loài có kích thước lớn, khả năng đục khoét gỗ mạnh và tần suất bắt gặp cao nhất tại các điểm điều tra thực địa.

Mật độ cá thể và số loài xén tóc phân bố nhiều nhất ở trạng thái rừng nào? Trạng thái rừng nguyên sinh gỗ lớn (IIIa2) tập trung mật độ cao nhất với trung bình 8,5 cá thể mỗi điểm (chiếm 31,1%) và 5,5 loài mỗi điểm (chiếm 35,6%). Nguyên nhân do sinh cảnh này có tầng tán che phủ cao, nhiều cây cổ thụ và thân cây đổ mục cung cấp nguồn thức ăn dồi dào.

Thời điểm nào trong năm xuất hiện nhiều xén tóc trưởng thành nhất? Xén tóc trưởng thành xuất hiện tập trung vào mùa mưa từ tháng 6 đến tháng 8 với 15 đến 18 loài xuất hiện mỗi tháng. Độ ẩm không khí cao từ 83% đến 87% và nhiệt độ ấm áp trong giai đoạn này kích hoạt quá trình vũ hóa đồng loạt của côn trùng.

Các chỉ số sinh thái Shannon và Pielou trong nghiên cứu nói lên điều gì? Chỉ số Shannon trung bình H' = 2,4703 và độ đồng đều Pielou J' = 0,967 phản ánh quần xã Cerambycidae tại Khu bảo tồn Phu Canh có cấu trúc đa dạng sinh học ổn định. Số lượng cá thể phân bố tương đối đồng đều giữa các loài và chưa xảy ra tình trạng mất cân bằng sinh thái do loài ngoại lai.

Kết luận

Luận văn đã giải quyết trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp nổi bật:

• Thiết lập danh lục phân loại học gồm 25 loài Xén tóc thuộc 3 phân họ cánh cứng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh.
• Xác định rõ quy luật phân bố của xén tóc qua 5 trạng thái rừng và 4 chu kỳ thời gian thực địa.
• Mô tả chi tiết đặc điểm sinh học và hình thái nhận diện của 4 loài xén tóc đục thân nguy hiểm nhất.
• Đo lường chính xác các chỉ số đa dạng sinh học (H' = 2,4703; J' = 0,967; 1-D = 0,8999) bằng mô hình toán sinh thái chuẩn mực.
• Xây dựng 4 nhóm giải pháp tích hợp từ kỹ thuật IPM, lâm sinh đến phát triển sinh kế cộng đồng 4 xã vùng đệm.

Về lộ trình tiếp theo, các đơn vị quản lý cần mở rộng tuyến điều tra bổ sung vào mùa khô trong quý 1/2017 và đưa hệ thống bẫy bả sinh học vào thử nghiệm thực địa trong quý 2/2017. Các nhà khoa học lâm nghiệp và cơ quan quản lý rừng hãy tiếp cận ngay nguồn tư liệu này để áp dụng vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học và bảo vệ tài nguyên rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Tổng diện tích tự nhiên của Khu BTTN Phu Canh là 5.647 ha, trong đó diện tích phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là 2.434,6 ha và phân khu phục hồi sinh thái là 3. Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh là vùng núi thấp và núi cao, gồm 3 dải dông núi chính và các dải dông núi phụ. Độ cao lớn nhất là 1.349m (đỉnh Phu Canh), độ cao trung bình là 900m, độ cao thấp nhất là 300m so với mặt nƣớc biển. Độ dốc bình quân trên 30 0, chiều dài suờn dốc 1000 - 2000m, hiểm trở, đi lại rất khó khăn.

Căn cứ vào hệ thống đƣờng phân thủy thì Khu BTTN là lƣu vực của suối Nhạp, suối Cửa Chông chảy ra hồ Sông Đà, cung cấp nƣớc cho nhà máy thuỷ điện Hoà Bình và nƣớc tƣới cho sản xuất nông nghiệp của 5 xã: Tân Pheo, Đồng Chum, Đồng Ruộng, Đoàn Kết, Yên Hoà. So với các khu rừng đặc dụng khác ở miền núi phía Bắc Việt nam, Khu BTTN Phu Canh có độ cao không lớn. Nơi đây có tính đa dạng sinh học quan trọng nhờ có hệ sinh thái và thảm thực vật rừng kín lá rộng xanh nhiệt đới và á nhiệt đới núi thấp, đặc trƣng cho khu vực Tây Bắc Việt Nam. Có vị trí quan trọng với phòng hộ đầu nguồn, cung cấp nƣớc cho hồ sông Đà, bảo vệ môi trƣờng và điều tiết khí hậu cho khu vực.

Khu bảo tồn thiên nhiên Phu Canh hiện vẫn là nơi sinh sống của hơn 100 loài động, thực vật quý hiếm. Tại đây, đã phát hiện có 52 loài thực vật đang bị đe dọa, trong đó có 44 loài đƣợc ghi vào Sách đỏ Việt Nam năm 2007; 27 loài thú (có bảy loài nằm trong Sách đỏ của Liên minh quốc tế Bảo tồn thiên nhiên và tài nguyên thiên nhiên - IUCN); 85 loài chim (có bốn loài trong sách đỏ), 21 loài bò sát (tám loài trong sách đỏ), 22 loài ếch nhái. Nhƣng hiện nay các loài cây gỗ quý hiếm đang bị xâm hại một cách nghiêm trọng từ những lý do chủ quan và khách quan. Ngƣời dân khai thác gỗ bừa bãi, các loài sinh vật gây hại không đƣợc sự quản lý chặt chẽ dẫn tới hệ sinh thái trong khu bảo tồn bị Hình hƣởng nghiêm trọng.

Tuy đã đƣợc sự quan tâm 2 của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hòa Bình và UBND các cấp các hiện tƣợng khai thác gỗ và lâm sản ngoài gỗ đã giảm nhƣng ngoài những tác động từ con ngƣời thì còn có sự tác động của các loài sinh vật có hại. Trong các loài sinh vật gây hại đó phải kể tới loài xén tóc. Xén tóc là loài gây hại chủ yếu ở giai đoạn sâu non. Ở giai đoạn sâu non Xén tóc sống ở trong thân của các loài thực vật nên rất khó để phát hiện và quản lý.

Nghiên cứu các đặc điểm sinh thái, nhận biết các loài này ở pha trƣởng thành làm cơ sở để đề xuất các giải pháp quản lý chúng là rất cần thiết. Vì vậy, tôi thực hiện đề tài:“Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái và đề xuất các giải pháp quản lý một số loài Xén tóc (Cerambycidae) tại khu Bảo tồn thiên nhiên Phu Canh, tỉnh Hòa Bình”. Với mong muốn góp phần đƣa ra những giải pháp quản lý loài xén tóc trong khu bảo tồn. 3 Chƣơng 1 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU 1.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới Xén tóc (Cerambycidae) là một họ lớn thuộc bộ cánh cứng (Coleoptera). Đến nay đã xác định đƣợc khoảng hơn 20.000 loài, phân bố rộng khắp thế giới. Các loài thuộc họ này là đối tƣợng gây hại nguy hiểm cho nông nghiệp và lâm nghiệp ở nhiều nƣớc, nhất là các nƣớc thuộc vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới.