Luận Án Tiến Sĩ: Kiểm Kê và Phân Loại Các Geosite Ven Biển Nam Trung Bộ Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu môi trường đất và nước, kiểm kê và phân loại geosite ven biển Nam Trung Bộ, góp phần bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

• Tác giả: Hoàng Thị Phương Chi
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Quang Hải
• Trường học: Viet Nam National University - Ho Chi Minh City
• Chuyên ngành: Môi trường đất và nước
• Đề tài: Kiểm Kê và Phân Loại Các Geosite Ven Biển Nam Trung Bộ Việt Nam
• Loại tài liệu: doctoral thesis
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ KHÁI NIỆM
• 1.1. Đa dạng địa học
• 1.2. Chương trình GEOSITE khởi đầu
• 1.3. Bảo tồn địa học
• 1.4. Tam quan trọng và tiêu chí lựa chọn geosite
• 1.5. Geosite — chìa khóa của Công viên địa chất Toàn Cầu
• 1.6. Địa du lịch trong Công viên Địa chất
• 1.7. Nghiên cứu di sản địa chất tại Việt Nam
• 1.8. Xu hướng nghiên cứu địa di sản và geosite trên thế giới
• 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phương pháp luận
• 2.2. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp khảo sát thực địa
• 2.4. Phương pháp chuyên gia
• 2.5. Kỹ thuật Hệ thống thông tin địa lý (GIS)
• 3. GEOSITE VÀ ĐA DẠNG ĐỊA HỌC
• 3.1. Kiểm kê Geosite dải ven biển Nam Trung Bộ
• 3.2. Thống kê geosite theo đơn vị kiến tạo
• 3.3. Nhận xét kiểu geosite và dạng hình học geosite trong 3 PKV
• 3.4. Thống kê geosite theo đơn vị hành chính (tỉnh/thành phố)
• 3.5. Đa dạng địa học
• 3.5.1. Thống kê đa dạng địa học theo đơn vị kiến tạo (PKV1, PKV2, PKV3)
• 3.5.2. Thống kê đa dạng địa học theo cấp hành chính (tỉnh, thành phố)
• 3.5.3. Tác động tự nhiên và nhân sinh đến các geosite
• 3.5.3.1. Tác động của sóng biển
• 3.5.3.2. Tác động nhân sinh
• 3.6. Định hướng bảo tồn geosite và đa dạng địa học
• 3.6.1. Điều chỉnh văn bản pháp quy
• 3.6.2. Bổ sung các di sản địa học trong khu bảo tồn
• 3.6.3. Thành lập các Công viên địa chất Quốc gia để quản lý di sản địa học
• 3.6.4. Địa du lịch gắn kết với bảo tồn và phát triển kinh tế
• 4. CƠ SỞ HÌNH THÀNH GEOSITE VÀ ĐA DẠNG ĐỊA HỌC
• 4.1. Các đơn vị kiến tạo
• 4.1.1. Địa tạo núi Paleozoic giữa Đà Nẵng — Sê Kông
• 4.1.2. Địa khu lục địa biến chất cao đa kỳ tiền Cambri Kon Tum
• 4.1.3. Rìa lục địa tích cực Mesozoi muộn Đà Lạt
• 4.2. Đặc điểm khí hậu
• 4.3. Các quá trình địa chất và dạng địa hình
• 4.3.1. Quá trình magma
• 4.3.2. Quá trình sườn (đá lở, đá rơi, đá chồng)
• 4.3.3. Quá trình sông
• 4.3.4. Quá trình biển
• 4.3.5. Bờ biển sinh vật
• 4.3.6. Quá trình biến tiến, diến thoái
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Geosite Ven Biển Nam Trung Bộ 55 ký tự

Nghiên cứu Geosite Nam Trung Bộ trở nên cấp thiết trong bối cảnh mạng lưới công viên địa chất toàn cầu và địa du lịch phát triển. Mục tiêu là bảo tồn đa dạng địa học song song với đa dạng sinh học, tạo kết nối bền vững. Khu vực ven biển Nam Trung Bộ sở hữu nhiều di sản địa chất giá trị, nhưng công tác bảo tồn chưa được quan tâm đúng mức. Nghiên cứu này tập trung vào việc kiểm kê di sản và đánh giá giá trị địa chất, làm cơ sở cho các giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững. Công trình nghiên cứu của Hoàng Thị Phương Chi năm 2023 là một minh chứng cho sự nỗ lực trong việc khám phá và bảo tồn các địa điểm địa chất ven biển Nam Trung Bộ.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Kiểm Kê Di Sản Địa Chất Việt Nam

Việc kiểm kê di sản địa chất, đặc biệt là các địa điểm địa chất ven biển Nam Trung Bộ, đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị. Theo luận án của Hoàng Thị Phương Chi, kiểm kê geosite là nền tảng để thành lập các công viên địa chất, qua đó thúc đẩy tiềm năng du lịch địa chất và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của di sản địa chất. Các địa điểm tham quan ven biển Nam Trung Bộ mang giá trị khoa học, thẩm mỹ, và văn hóa, cần được bảo tồn và khai thác hợp lý. Các nghiên cứu nên tập trung nhiều hơn nữa về địa chất Việt Nam để làm tiền đề cho việc bảo tồn.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Phân Loại Địa Điểm Địa Chất Ven Biển

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định và phân loại địa điểm địa chất (geosite) dọc theo bãi biển Nam Trung Bộ. Luận án của Hoàng Thị Phương Chi (2023) đã xác định 90 geosite thuộc 10 cụm, phân thành 5 kiểu (địa mạo, thạch học, địa tầng, kiến tạo, thủy văn) và 5 dạng hình học (diện, tuyến, điểm, điểm nhìn, phức hợp). Phân loại địa điểm địa chất giúp các nhà quản lý và nhà khoa học có cái nhìn tổng quan và chi tiết về đặc điểm địa chất của khu vực, từ đó đưa ra các giải pháp bảo tồn và khai thác hiệu quả.

II. Thách Thức Trong Bảo Tồn Geosite Nam Trung Bộ Hiện Nay 59 ký tự

Bảo tồn di sản địa chất và đa dạng địa học tại Geosite Nam Trung Bộ đối mặt với nhiều thách thức. Các yếu tố tự nhiên như sóng biển, biến đổi khí hậu và các hoạt động kiến tạo địa chất tác động trực tiếp đến các địa mạo ven biển Nam Trung Bộ. Bên cạnh đó, hoạt động khai thác tài nguyên, du lịch thiếu kiểm soát và ô nhiễm môi trường cũng gây suy thoái các địa điểm địa chất ven biển Nam Trung Bộ. Việc thiếu hụt các văn bản pháp quy và nguồn lực đầu tư cho công tác bảo tồn cũng là một rào cản lớn. Theo nghiên cứu của Hoàng Thị Phương Chi, cần có các giải pháp đồng bộ để giải quyết những thách thức này.

2.1. Tác Động Của Sóng Biển Đến Địa Điểm Địa Chất Ven Biển

Sóng biển là một trong những tác nhân chính gây xói lở và phá hủy các địa điểm địa chất ven biển. Theo nghiên cứu của Hoàng Thị Phương Chi, tác động của sóng biển đặc biệt rõ rệt tại các khu vực có cấu trúc địa chất yếu, như các vách đá trầm tích hoặc các bãi cát. Biện pháp giảm thiểu tác động của sóng biển bao gồm xây dựng các công trình bảo vệ bờ biển, trồng rừng ngập mặn và hạn chế các hoạt động xây dựng gần bờ biển.

2.2. Hoạt Động Nhân Sinh Ảnh Hưởng Đến Tài Nguyên Địa Chất

Hoạt động nhân sinh, bao gồm khai thác khoáng sản, xây dựng cơ sở hạ tầng và phát triển du lịch, có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến tài nguyên địa chất ven biển Nam Trung Bộ. Việc khai thác khoáng sản bừa bãi có thể gây ô nhiễm môi trường và phá hủy cảnh quan. Xây dựng cơ sở hạ tầng, đặc biệt là các công trình ven biển, có thể làm thay đổi dòng chảy và gây xói lở bờ biển. Phát triển du lịch thiếu kiểm soát có thể gây ô nhiễm môi trường và làm suy thoái các địa điểm tham quan ven biển Nam Trung Bộ.

2.3. Thiếu Hụt Chính Sách Bảo Tồn Địa Điểm Địa Chất

Sự thiếu hụt trong hệ thống chính sách và quy định pháp luật về bảo tồn địa chất cũng là một thách thức lớn. Theo luận án, cần có những điều chỉnh trong văn bản pháp quy hiện hành để bảo vệ hiệu quả hơn các di sản địa chất và đa dạng địa học. Việc bổ sung các di sản địa học vào các khu bảo tồn và thành lập các Công viên địa chất quốc gia là những giải pháp quan trọng để tăng cường công tác quản lý và bảo tồn. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương trong việc thực hiện các chính sách bảo tồn.

III. Phương Pháp Kiểm Kê Phân Loại Geosite Ven Biển 53 ký tự

Luận án của Hoàng Thị Phương Chi đã sử dụng phối hợp nhiều phương pháp nghiên cứu để kiểm kê di sản và phân loại địa điểm địa chất, bao gồm: (1) Nghiên cứu tài liệu về kiểm kê geosite, địa chất, địa mạo; (2) Khảo sát thực địa; (3) Phương pháp chuyên gia và (4) Kỹ thuật GIS. Các phương pháp này cho phép thu thập và xử lý dữ liệu một cách toàn diện, đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Việc áp dụng các phương pháp khoa học là yếu tố then chốt để đánh giá đúng giá trị địa chất của khu vực.

3.1. Nghiên Cứu Tài Liệu Về Địa Chất và Địa Mạo Khu Vực

Nghiên cứu tài liệu đóng vai trò quan trọng trong việc xác định các địa điểm địa chất tiềm năng và hiểu rõ quá trình hình thành địa chất của khu vực. Luận án của Hoàng Thị Phương Chi đã sử dụng các tài liệu về điều tra địa chất, địa mạo, bản đồ địa chất và các nghiên cứu khoa học liên quan để xây dựng cơ sở lý thuyết cho việc kiểm kê và phân loại geosite. Nghiên cứu này giúp xác định các khu vực có đặc điểm địa chất nổi bật và tiềm năng phát triển du lịch địa chất.

3.2. Khảo Sát Thực Địa Địa Điểm Ven Biển Nam Trung Bộ

Khảo sát thực địa là phương pháp then chốt để xác minh thông tin từ tài liệu và thu thập dữ liệu trực tiếp về các địa điểm địa chất. Theo luận án, khảo sát thực địa được thực hiện dọc theo ven biển Nam Trung Bộ, ghi nhận các đặc điểm địa chất, địa mạo, thu thập mẫu vật và chụp ảnh tư liệu. Dữ liệu thu thập được từ khảo sát thực địa được sử dụng để phân loại địa điểm địa chất và đánh giá giá trị địa chất của chúng.

3.3. Ứng Dụng Kỹ Thuật GIS Trong Quản Lý Di Sản Địa Chất

Kỹ thuật GIS (Hệ thống thông tin địa lý) được sử dụng để quản lý, phân tích và trực quan hóa dữ liệu không gian về các địa điểm địa chất. Luận án của Hoàng Thị Phương Chi đã sử dụng GIS để xây dựng bản đồ geosite, phân tích mối quan hệ giữa các geosite và các yếu tố địa lý khác, và đánh giá tiềm năng du lịch địa chất của khu vực. Ứng dụng GIS giúp các nhà quản lý và nhà khoa học có cái nhìn tổng quan và chi tiết về phân bố và đặc điểm địa chất của khu vực, từ đó đưa ra các quyết định quản lý hiệu quả.

IV. Kết Quả Kiểm Kê 90 Geosite Ven Biển Nam Trung Bộ 56 ký tự

Kết quả nghiên cứu của Hoàng Thị Phương Chi đã xác định được 90 Geosite Nam Trung Bộ thuộc 10 cụm, phân loại theo đặc điểm địa học. Các geosite này được chia thành 5 kiểu chính: địa mạo, thạch học, địa tầng, kiến tạo và thủy văn; với 5 dạng hình học: diện, tuyến, điểm, điểm nhìn và phức hợp. Sự phân bố của các geosite này không đồng đều, phụ thuộc vào cấu trúc kiến tạo địa chất và các yếu tố tự nhiên khác. Kết quả này cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển du lịch địa chất.

4.1. Phân Loại Geosite Theo Kiểu Địa Chất Khu Vực Nghiên Cứu

Phân loại geosite theo kiểu địa chất giúp hiểu rõ hơn về quá trình hình thành địa chất và đặc điểm địa chất của khu vực. Theo luận án, kiểu địa mạo chiếm tỷ lệ lớn nhất trong số các geosite, phản ánh sự đa dạng của địa mạo ven biển Nam Trung Bộ. Các kiểu địa chất khác như thạch học, địa tầng, kiến tạo và thủy văn cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên sự phong phú của di sản địa chất.

4.2. Sự Phân Bố Địa Điểm Địa Chất Theo Đơn Vị Hành Chính

Sự phân bố geosite theo đơn vị hành chính cho thấy sự khác biệt về tiềm năng du lịch địa chất và nhu cầu bảo tồn giữa các địa phương. Theo nghiên cứu của Hoàng Thị Phương Chi, tỉnh Ninh Thuận có số lượng geosite nhiều nhất, trong khi tỉnh Quảng Nam có số lượng ít nhất. Sự khác biệt này phản ánh sự đa dạng về địa chất và địa mạo giữa các tỉnh, cũng như mức độ quan tâm đến công tác bảo tồn.

4.3. Các Geosite Tiêu Biểu Có Giá Trị Về Mặt Khoa Học

Nghiên cứu đã xác định một số geosite tiêu biểu có giá trị đặc biệt về mặt khoa học, thẩm mỹ và văn hóa. Ví dụ, Cửa Đại là một geosite động, mô hình trực quan về cửa sông Liman chịu tác động mạnh mẽ của biển tiến hiện đại. Các địa điểm địa chất này cần được bảo tồn và khai thác hợp lý để phục vụ cho mục đích nghiên cứu khoa học, giáo dục và du lịch.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Geosite vào Phát Triển Du Lịch 56 ký tự

Nghiên cứu về Geosite Nam Trung Bộ mở ra tiềm năng lớn cho phát triển du lịch địa chất. Việc giới thiệu các địa điểm tham quan ven biển Nam Trung Bộ có giá trị khoa học, thẩm mỹ và văn hóa sẽ thu hút du khách, tạo điều kiện thúc đẩy kinh tế địa phương. Du lịch địa chất cần gắn liền với công tác bảo tồn di sản địa chất và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của đa dạng địa học. Các công viên địa chất là mô hình lý tưởng để kết hợp du lịch và bảo tồn.

5.1. Xây Dựng Sản Phẩm Du Lịch Địa Chất Độc Đáo Hấp Dẫn

Để phát triển du lịch địa chất hiệu quả, cần xây dựng các sản phẩm du lịch độc đáo, hấp dẫn, dựa trên những đặc điểm địa chất nổi bật của khu vực. Các sản phẩm du lịch có thể bao gồm các tour tham quan các geosite, các hoạt động khám phá thiên nhiên, và các chương trình giáo dục về địa chất. Cần chú trọng đến việc truyền tải thông tin khoa học một cách dễ hiểu và hấp dẫn cho du khách. Cần tạo ra những địa điểm tham quan ven biển Nam Trung Bộ có tính đặc trưng, độc đáo.

5.2. Vai Trò Của Công Viên Địa Chất Trong Phát Triển Bền Vững

Các công viên địa chất đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển du lịch bền vững, kết hợp giữa bảo tồn di sản địa chất, phát triển kinh tế địa phương và nâng cao nhận thức cộng đồng. Theo luận án của Hoàng Thị Phương Chi, các công viên địa chất quốc gia có những đặc trưng riêng về địa chất và địa mạo. Việc thành lập các công viên địa chất cần được đẩy mạnh để bảo tồn và phát huy giá trị của Geosite Nam Trung Bộ.

5.3. Giải Pháp Bảo Tồn Phát Huy Giá Trị Địa Điểm Du Lịch

Để bảo tồn và phát huy giá trị của các địa điểm địa chất phục vụ du lịch địa chất, cần có các giải pháp đồng bộ, bao gồm quản lý chặt chẽ các hoạt động du lịch, hạn chế tác động của con người đến môi trường, và nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn di sản địa chất. Cần có sự tham gia của các bên liên quan, bao gồm chính quyền địa phương, doanh nghiệp du lịch, cộng đồng địa phương và các nhà khoa học, trong việc quản lý và bảo tồn các địa điểm tham quan ven biển Nam Trung Bộ.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Về Geosite 51 ký tự

Nghiên cứu về Geosite Nam Trung Bộ đã cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững. Việc kiểm kê và phân loại geosite là bước đầu tiên quan trọng để bảo vệ di sản địa chất và khai thác tiềm năng du lịch địa chất. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về giá trị khoa học, thẩm mỹ và văn hóa của các geosite, cũng như xây dựng kế hoạch bảo tồn chi tiết cho từng kiểu, dạng geosite. Nghiên cứu của Hoàng Thị Phương Chi là một đóng góp quan trọng cho lĩnh vực bảo tồn địa chất ở Việt Nam.

6.1. Đánh Giá Định Lượng Giá Trị Của Địa Điểm Địa Chất

Việc đánh giá định lượng giá trị khoa học, thẩm mỹ và văn hóa của các địa điểm địa chất là cần thiết để ưu tiên các hoạt động bảo tồn và quản lý. Các phương pháp đánh giá định lượng có thể bao gồm sử dụng các chỉ số đánh giá, khảo sát ý kiến chuyên gia và phân tích chi phí - lợi ích. Kết quả đánh giá định lượng sẽ giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định thông minh về việc bảo tồn và phát triển các địa điểm tham quan ven biển Nam Trung Bộ.

6.2. Lập Kế Hoạch Chi Tiết Cho Bảo Tồn Địa Điểm Địa Chất

Kế hoạch bảo tồn chi tiết cần được xây dựng cho từng kiểu, dạng geosite, bao gồm các biện pháp quản lý, bảo vệ và phục hồi. Các biện pháp này có thể bao gồm hạn chế các hoạt động khai thác, xây dựng công trình bảo vệ, phục hồi cảnh quan và nâng cao nhận thức cộng đồng. Kế hoạch bảo tồn cần được thực hiện một cách nghiêm túc và có sự tham gia của các bên liên quan.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình luận án tiến sĩ chuyên ngành Môi trường đất và nước (mã số: 9440303) với đề tài "Kiểm kê, phân loại các geosite ven biển Nam Trung Bộ" được nghiên cứu sinh Hoàng Thị Phương Chi thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hà Quang Hải.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Dải ven biển Nam Trung Bộ trải dài theo phương bắc – nam từ đèo Hải Vân (ranh giới giữa thành phố Đà Nẵng và tỉnh Thừa Thiên Huế) đến cửa sông Du Đủ (ranh giới giữa tỉnh Bình Thuận và tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu). Khu vực này cắt qua các cấu trúc địa chất phức tạp, trong đó Địa khối Kon Tum có lịch sử phát triển địa chất kéo dài từ Neoproterozoi đến Đệ tứ. Các quá trình ngoại sinh tác động trên nền cấu trúc địa chất đã tạo nên nhiều danh lam thắng cảnh như Ngũ Hành Sơn (Đà Nẵng), Gành Đá Dĩa (Phú Yên), Vịnh Nha Trang (Khánh Hòa). Về mặt khoa học Trái Đất, đây là các di sản địa chất, địa mạo (geosite) chứa đựng giá trị cốt lõi để nhận thức lịch sử tiến hóa vỏ Trái Đất.

Tuy nhiên, do chưa có hệ thống kiểm kê và phương án quản lý phù hợp, nhiều địa di sản tại Việt Nam đã và đang chịu tác động tiêu cực, dẫn đến suy thoái hoặc biến dạng từ các quá trình tự nhiên và hoạt động nhân sinh (như hiện tượng sập đổ tại Hòn Phụ Tử - Kiên Giang, Nàng Tô Thị - Lạng Sơn; tác động xây dựng kè bê tông tại đảo Lý Sơn - Quảng Ngãi; hoạt động du lịch tại Suối Tiên và san lấp tại Bãi đá bảy màu - Bình Thuận). Mặc dù Bộ Tài nguyên và Môi trường đã ban hành Thông tư số 50/2017/TT-BTNMT quy định nội dung điều tra, đánh giá di sản địa chất và công viên địa chất, nhưng các hoạt động điều tra di sản địa chất trước đây chủ yếu thực hiện cục bộ tại một số địa phương xây dựng hồ sơ Công viên Địa chất Toàn cầu (như Hà Giang, Cao Bằng, Đắk Nông). Dải ven biển Nam Trung Bộ với nguồn tài nguyên di sản địa chất đa dạng vẫn chưa có một công trình kiểm kê và phân loại mang tính hệ thống toàn diện trên quy mô liên tỉnh.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là làm sáng tỏ số lượng, kiểu geosite và đặc điểm đa dạng địa học (ĐDĐH) Dải ven biển Nam Trung Bộ, cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học về nguồn tài nguyên thiên nhiên vô sinh phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và định hướng phát triển bền vững.

Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm 4 nội dung cụ thể:

1. Thành lập cơ sở dữ liệu geosite Dải ven biển Nam Trung Bộ thông qua biên tập tài liệu, khảo sát thực địa và tham vấn ý kiến chuyên gia chuyên ngành địa chất, địa mạo.
2. Xác định quy luật phân bố geosite và ĐDĐH theo đơn vị kiến tạo, đơn vị hành chính; làm rõ cơ sở hình thành địa chất, địa mạo của khu vực nghiên cứu.
3. Xây dựng bản đồ geosite gắn liền với các thuộc tính về vị trí, địa danh, kiểu loại, dạng hình học và đặc trưng địa chất nổi bật.
4. Đánh giá các tác động tự nhiên và nhân sinh lên geosite và ĐDĐH; đề xuất định hướng bảo tồn gắn với hoạt động giáo dục và phát triển kinh tế địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các di sản địa chất, địa mạo phân bố tại phần đất liền ven bờ và các đảo gần bờ thuộc Dải ven biển Nam Trung Bộ.
• Phạm vi không gian: Gồm 41 quận, huyện, thị xã, thành phố trực thuộc 8 tỉnh/thành phố ven biển: Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận, với tổng diện tích tự nhiên khoảng 15.000 km².
• Phạm vi thời gian: Nguồn tư liệu thực địa được điều tra, thu thập và cập nhật qua các giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2021.

Các luận điểm bảo vệ

• Luận điểm 1: Các geosite Dải ven biển Nam Trung Bộ thuộc 5 kiểu (địa tầng, địa mạo, thạch học, kiến tạo, thủy văn) và 5 dạng hình học (điểm, tuyến, diện, điểm nhìn, phức hợp); trong đó kiểu địa mạo và dạng diện giữ vai trò ưu thế.
• Luận điểm 2: Geosite và đa dạng địa học có sự phân dị theo đơn vị kiến tạo, là kết quả tương tác của các quá trình nội sinh và ngoại sinh trên nền cấu trúc địa chất phức tạp, được bảo tồn trong bối cảnh nâng yếu ở phần đất liền ven biển và hạ yếu ở phần đáy biển, đảo ven bờ thời kỳ tân kiến tạo.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

Nghiên cứu về bảo tồn địa học và geosite bắt đầu phát triển mạnh từ năm 1996 khi Liên hiệp Khoa học Địa chất Quốc tế (IUGS) triển khai chương trình GEOSITES và thành lập Nhóm công tác Geosite toàn cầu (GGWG) với sự hỗ trợ của UNESCO và Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Các khái niệm nền tảng về đa dạng địa học (Geodiversity) được phát triển bởi Murray (1992), Sharples (1995), Dixon (1996) tại Tasmania (Úc) và được UNESCO chính thức định nghĩa đầy đủ vào năm 2021. Sai L Ng và Lawal M Mara (2001) đã thiết lập bảng đối sánh giữa các thành phần của đa dạng sinh học và đa dạng địa học.

Về phương pháp luận đánh giá và kiểm kê geosite, các công trình của Panizza & Piacente (1993, 2003), Panizza (2001), Reynard (2004b, 2005a), Pralong và cộng sự (2005), Zouros (2005, 2007), Pereira và cộng sự (2007), Brilha (2016) đã xác lập hệ thống tiêu chí đánh giá giá trị khoa học (tính toàn vẹn, tính đại diện, độ hiếm, vị trí then chốt, kiến thức khoa học) và các giá trị bổ sung (thẩm mỹ, văn hóa/lịch sử, kinh tế, sinh thái, tiềm năng du lịch, giáo dục). Về địa du lịch và công viên địa chất, các nghiên cứu của Thomas Hose (1991), Jonathan Tourtellot & Sally Bensusen (1997), Newsome & Dowling (2010), Tuyên bố Arouca (2011), Mạng lưới Công viên Địa chất Toàn cầu (GGN, 2010) và Reynard (2008) đã định hình cấu trúc sản phẩm địa du lịch sơ cấp và thứ cấp. Nghiên cứu trắc lượng thư mục Scopus và Web of Science từ năm 1949 đến 2019 của các tác giả Ecuador và Tây Ban Nha (2020) chỉ ra xu hướng nghiên cứu di sản địa chất tăng mạnh gắn liền với giáo dục địa học, đạo đức địa học và tính bền vững.

Tình hình nghiên cứu di sản địa chất tại Việt Nam

Tại Việt Nam, các điểm di sản địa chất lần đầu được thể hiện dưới dạng "điểm địa chất lý thú" trên bộ Bản đồ Địa chất Việt Nam tỉ lệ 1:200.000 (Cục Địa chất Việt Nam, 1995–1998). Nghiên cứu địa chất, karst phục vụ hồ sơ Di sản thiên nhiên thế giới được tiến hành bởi Tony Waltham (1998) tại Vịnh Hạ Long, và nhóm nghiên cứu ĐHQG Hà Nội cùng Hội Địa lý Hoàng gia Anh tại Phong Nha – Kẻ Bàng (2003, 2015). Đề án "Nghiên cứu các khu bảo tồn địa chất ở Việt Nam" (2001–2004) do Trịnh Dánh chủ biên đã thống kê 355 biểu hiện địa chất kiểu di sản trên 8 khu vực toàn quốc, kiến nghị lập công viên địa chất thí điểm tại Tuy An (Phú Yên) và Bình Sơn (Quảng Ngãi).

Các đề tài nghiên cứu tiếp theo của Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản (đề tài KC.20/06-10 giai đoạn 2007–2010; dự án hợp tác Việt – Bỉ giai đoạn 2007–2013) tập trung vào khu vực miền Bắc. Tại dải ven biển Nam Trung Bộ, dự án số 14 do Trần Đức Thạnh, Lê Đức An, Nguyễn Hữu Cử và cộng sự thực hiện (2007–2011) đã thống kê 41 kỳ quan địa chất tiêu biểu thuộc 9 dạng địa hệ, xác định 2 kỳ quan tiêu biểu nhất cho biển đảo Việt Nam là Ghềnh Đá Đĩa (Tuy An) và vùng cát đỏ Phan Thiết. Năm 2013 và 2015, Lê Đức An cùng cộng sự kiểm kê 37 kỳ quan địa mạo – địa chất ven biển Nam Trung Bộ (gồm 6 cấp quốc tế, 17 cấp quốc gia, 14 cấp địa phương).

Hà Quang Hải và cộng sự công bố các kết quả khảo sát chi tiết tại đảo Lý Sơn, Gành Đá Dĩa, Tam Hải, bờ biển Phan Thiết, Vườn quốc gia Núi Chúa. Nguyễn Thị Quế Nam và cộng sự (2020) đề xuất 3 công viên địa chất quốc gia tiềm năng (Đảo núi lửa Lý Sơn, Bờ biển Phú Yên, Bờ biển và cao nguyên cát đỏ Ninh Thuận – Bình Thuận). Nguyễn Thùy Dương và cộng sự (2018) thử nghiệm đánh giá định lượng 11 điểm địa chất tại Nam Trung Bộ.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Các công trình trước đây tại khu vực Nam Trung Bộ phần lớn dừng lại ở việc khảo sát vĩ mô quy mô toàn quốc, hoặc nghiên cứu mô tả riêng lẻ tại một số danh thắng nổi tiếng. Chưa có công trình nào thực hiện kiểm kê đồng bộ theo chuẩn phân loại hình học và kiểu di sản, tính toán định lượng đa dạng địa học trên nền lưới GIS, cũng như phân tích mối liên hệ tương hỗ giữa lịch sử kiến tạo khu vực với các quá trình địa chất động lực ven bờ trên toàn tuyến 8 tỉnh Nam Trung Bộ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung phân tích và hệ thống phân loại geosite

Luận án kế thừa khung phân loại di sản địa chất của UNESCO (hệ thống danh mục GILGES gồm 10 kiểu) và Thông tư 50/2017/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường, đồng thời tham khảo mô hình kiểm kê của I. Fernández-Martínez (tỉnh León, Tây Ban Nha) để xác lập hệ thống phân loại gồm 5 kiểu geosite:

1. Địa mạo: Cảnh quan địa mạo hoặc hang động có giá trị thẩm mỹ, thể hiện lịch sử địa chất khu vực.
2. Thạch học: Điểm lộ hoặc tập hợp điểm lộ đá đặc trưng cho một giai đoạn phát triển địa chất.
3. Địa tầng: Điểm lộ hoặc mặt cắt thể hiện trật tự, quan hệ tiếp xúc và ranh giới phân vị địa tầng.
4. Kiến tạo: Điểm lộ thể hiện các cấu trúc nếp uốn, đứt gãy, biến dạng cơ học.
5. Thủy văn: Điểm lộ nước khoáng hoặc nguồn cấp nước ngọt có cấu trúc địa chất thủy văn đặc thù, gắn liền với giá trị văn hóa, lịch sử và khảo cổ (như mạch khoáng Vĩnh Hảo, hệ thống giếng cổ Chăm-pa tại Lý Sơn và Bàn Than).

Về hình học không gian, các geosite được chia thành 5 dạng: Điểm, Tuyến, Diện, Điểm nhìn (Viewpoint) và Phức hợp.

Dạng hình học	Đặc điểm nhận diện	Ví dụ tiêu biểu trong luận án
Điểm	Đối tượng có kích thước nhỏ, giới hạn không gian hẹp	Đá bazan cột Gành Đá Dĩa (Phú Yên)
Tuyến	Đối tượng phân bố kéo dài dọc theo một phương	Mặt cắt cát đỏ phủ trên cát trắng tại Gành Son (Bình Thuận)
Diện	Đối tượng bao phủ một vùng không gian rộng lớn	Vịnh Đà Nẵng
Điểm nhìn	Vị trí trên cao cho phép quan sát toàn cảnh địa mạo xung quanh	Điểm nhìn từ hải đăng trên núi Cấm (đảo Phú Quý, Bình Thuận)
Phức hợp	Khu vực chứa tổ hợp nhiều kiểu geosite và dạng hình học khác nhau	Núi Cao Cát (Phú Quý): miệng núi lửa (diện), thạch học (tuyến), mặt trượt (điểm)

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể

Quy trình nghiên cứu được thực hiện qua 4 phương pháp chính:

1. Phương pháp biên tập tài liệu: Thu thập và số hóa 10 tờ bản đồ Địa chất – Khoáng sản Việt Nam tỉ lệ 1:200.000 (các tờ Hương Hoá – Huế – Đà Nẵng, Măng Đen – Bồng Sơn, Đà Lạt – Cam Ranh, Gia Ray – Bà Rịa); Bản đồ địa mạo động lực và biến đổi đường bờ tỉ lệ 1:100.000 (từ Sơn Trà đến Kê Gà giai đoạn 2004–2009 của Liên đoàn Bản đồ Địa chất Miền Nam); các tài liệu chuyên khảo của Trần Văn Trị & Vũ Khúc (2009), Lê Đức An & Uông Đình Khanh (2012). Kết quả bước đầu thiết lập danh mục 148 geosite tiềm năng.
2. Phương pháp khảo sát thực địa: Triển khai từ năm 2012 đến năm 2021 qua 9 lộ trình thực địa chính với tổng cộng 146 điểm khảo sát dọc theo 537 km đường bờ biển:

Lộ trình	Khu vực khảo sát	Tỉnh/Thành phố	Thời gian	Số điểm khảo sát	Chiều dài bờ khảo sát
1	Đèo Hải Vân, Sơn Trà, Ngũ Hành Sơn	Đà Nẵng	6/2017	3	55 km
2	Hội An, Cù Lao Chàm, Núi Thành	Quảng Nam	3/2021	20	94 km
3	Đảo Lý Sơn	Quảng Ngãi	6/2017, 6/2019	20	15 km
4	Quy Nhơn (gồm Cù Lao Xanh)	Bình Định	5/2020	18	60 km
5	Sông Cầu, Tuy An, Tuy Hòa, Đông Hòa	Phú Yên	6/2016	10	70 km
6	Vạn Ninh, Ninh Hòa, Nha Trang, Cam Ranh	Khánh Hòa	6/2020	23	38 km
7	Ninh Hải, Phan Rang – Tháp Chàm	Ninh Thuận	4/2019, 7/2019, 7/2020	17	45 km
8	Đảo Phú Quý	Bình Thuận	4/2019	22	19 km
9	Từ La Gi đến Tuy Phong	Bình Thuận	12/2012, 2017, 2018, 2019	13	141 km

3. Phương pháp chuyên gia: Thiết lập mẫu phiếu khảo sát và tham vấn ý kiến chuyên sâu từ các nhà địa chất thực địa lâu năm (như AHLĐ. Nguyễn Xuân Bao, TS. Đinh Quang Sang, TS. Nguyễn Trường Ngân) để thẩm định tính chuẩn xác khoa học và điều chỉnh danh sách thành 90 geosite.
4. Kỹ thuật GIS: Ứng dụng công cụ GIS để xử lý không gian, phân chia ô lưới theo phương pháp của Pereira và cộng sự để tính điểm đa dạng địa học (ĐDĐH), xây dựng bản đồ phân bố geosite và bản đồ tổng hợp ĐDĐH cho toàn bộ 3 phân khu vực.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 tổng thuật các cơ sở lý luận về bảo tồn địa học, đa dạng địa học và công viên địa chất. Tác giả phân tích các khung lý thuyết đánh giá di sản địa chất trên thế giới, bao gồm 12 tiêu chí đánh giá giá trị khoa học (tính toàn vẹn, tính đại diện, độ hiếm, mức độ quan tâm của cộng đồng, tính chất trinh nguyên, vị trí then chốt, kiến thức khoa học đã công bố, mức độ đa dạng địa chất, hạn chế sử dụng, quy mô diện tích, mối quan tâm sinh thái, mục đích giáo dục) và 11 nhóm tiêu chí đánh giá giá trị bổ sung theo Brilha (2016), Zouros (2007), Reynard (2005a), Pereira (2007).

Chương này cũng tổng kết thực trạng nghiên cứu di sản địa chất tại Việt Nam, phân tích 5 tiêu chí của UNESCO đối với Công viên Địa chất Toàn cầu (quy mô/khung cảnh, quản lý/sự tham gia địa phương, phát triển kinh tế, giáo dục, bảo tồn), làm rõ vai trò của geosite như là điều kiện tiên quyết hình thành công viên địa chất.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết quy trình kiểm kê 4 bước từ biên tập tài liệu đến khảo sát thực địa, lấy ý kiến chuyên gia và số hóa GIS. Tác giả mô tả chi tiết phương pháp phân chia 5 kiểu geosite và 5 dạng hình học, phương pháp chia ô lưới để đánh giá định lượng mật độ đa dạng địa học theo phương pháp Pereira, đồng thời lập danh mục dữ liệu điều tra thực địa tại 41 đơn vị hành chính cấp huyện thuộc 8 tỉnh Nam Trung Bộ.

Chương 3: Geosite và đa dạng địa học

Chương 3 công bố kết quả kiểm kê chi tiết 90 geosite thuộc 10 cụm địa học tại Dải ven biển Nam Trung Bộ. Phân tích thống kê địa lý và cấu trúc cho thấy:

Tỉnh/Thành phố	Số lượng geosite	Kiểu geosite hiện diện	Phân bố theo dạng hình học
Đà Nẵng	8	Địa mạo, Thạch học, Địa tầng, Thủy văn	Diện, Tuyến, Điểm, Điểm nhìn
Quảng Nam	6	Đủ 5 kiểu: Địa mạo, Thạch học, Địa tầng, Kiến tạo, Thủy văn	Diện, Tuyến, Điểm, Phức hợp
Quảng Ngãi	13	Địa mạo, Thạch học, Địa tầng, Thủy văn	Tuyến, Điểm, Điểm nhìn, Phức hợp
Bình Định	11	Địa mạo, Thạch học, Địa tầng, Kiến tạo	Diện, Tuyến, Điểm, Điểm nhìn
Phú Yên	13	Địa mạo, Thạch học, Địa tầng, Thủy văn	Diện, Tuyến, Điểm, Phức hợp
Khánh Hòa	12	Đủ 5 kiểu: Địa mạo, Thạch học, Địa tầng, Kiến tạo, Thủy văn	Diện, Tuyến, Điểm, Điểm nhìn
Ninh Thuận	16	Địa mạo, Thạch học, Địa tầng, Kiến tạo	Diện, Tuyến, Điểm, Điểm nhìn, Phức hợp
Bình Thuận	11	Đủ 5 kiểu: Địa mạo, Thạch học, Địa tầng, Kiến tạo, Thủy văn	Diện, Tuyến, Điểm, Điểm nhìn, Phức hợp

Geosite và tính đa dạng địa học có sự phân dị rõ rệt theo 3 phân khu vực kiến tạo (PKV):

• PKV1 (từ đèo Hải Vân đến Điện Bàn – Hội An): Thuộc Đới tạo núi Paleozoic giữa Đà Nẵng – Se Kông.
• PKV2 (từ Duy Xuyên đến Tuy Hòa): Thuộc Địa khu lục địa biến chất cao đa kỳ tiền Cambri Kon Tum; đây là khu vực có mật độ geosite phong phú và mức độ đa dạng địa học cao nhất.
• PKV3 (từ Đông Hòa đến Hàm Tân): Thuộc Rìa lục địa tích cực Mesozoi muộn Đà Lạt.

Chương này cũng phân tích các tác động gây tổn thương di sản:

• Tác động tự nhiên: Sóng biển bào mòn chân vách, gây sập đổ các cổng đá tự nhiên (như vòm đá Ông Đụn – Bà Che tại Bàn Than bị sụp một phần); dòng chảy lũ phá vỡ mũi cát cửa sông; quá trình trượt lở trên sườn đồi cát đỏ; hiện tượng khoét hàm ếch và sập đổ tại các khối giả karst.
• Tác động nhân sinh: Xây dựng bờ kè bê tông kiên cố làm biến dạng đường bờ tự nhiên (Lý Sơn), khai thác đá mỹ nghệ (Ngũ Hành Sơn trước đây), san ủi mặt bằng và phương tiện cơ giới chạy trên đồi cát du lịch.

Từ đó, luận án đề xuất 4 nhóm giải pháp: hoàn thiện khung pháp lý; bổ sung di sản địa chất vào hệ thống khu bảo tồn thiên nhiên; đề xuất thành lập 5 Công viên địa chất cấp quốc gia; phát triển các sản phẩm địa du lịch sơ cấp và thứ cấp gắn với sinh kế cộng đồng.

Chương 4: Cơ sở hình thành geosite và đa dạng địa học

Chương 4 phân tích bản chất cơ chế hình thành các nhóm geosite thông qua sự hội tụ giữa cấu trúc kiến tạo, điều kiện khí hậu và các quá trình địa chất nội – ngoại sinh:

• Hoạt động magma: Xâm nhập granit phức hệ Hải Vân, phức hệ Đèo Cả tạo nên các khối núi đá nhô sát biển; phun trào ryolit hệ tầng Nha Trang tuổi Creta (núi Chóp Chài cao 391 m); hoạt động núi lửa bazan hệ tầng Đại Nga tuổi Pliocen muộn (Gành Đá Dĩa, Mũi Ba Làng An) và bazan tuổi Holocen (miệng núi lửa Thới Lới, Giếng Tiền trên đảo Lý Sơn).
• Quá trình sườn và phong hóa: Hệ thống nứt nẻ trực giao kết hợp phong hóa bóc vỏ củ hành (spheroidal weathering) và phong hóa muối tạo vi địa hình tafoni, hình thành bãi đá chồng tại Hang Rái và Công viên đá Láng Chổi (Vườn Quốc gia Núi Chúa).
• Quá trình sông và đới bờ: Mạng lưới sông đổ ra biển hình thành các cửa sông dạng liman (cửa sông Đà Diễn tại Tuy Hòa; Cửa Đại tại Hội An).
• Quá trình biển: Mài mòn tạo vách đá (Nhất Tự Sơn, Hang Câu), hang sóng vỗ (Chùa Hang), cầu đá tự nhiên (Cổng Tò Vò tại Lý Sơn, Thạch Kỳ Điếu Tẩu tại Sa Kỳ); tích tụ thềm biển nhiều bậc (thềm Bàn Than 30 m; thềm Gành Đá Dĩa 2 m, 7 m, 10 m, 15 m; thềm cổ Mavieck); tích tụ bãi cát trắng (Mỹ Khê), bãi cuội bóc cầu (Gành Đèn), bãi sỏi màu (Cổ Thạch), đê cát chắn cửa (đầm Ô Loan), đê cát nối đảo tombolo (Điệp Sơn).
• Quá trình gió: Tích tụ đồi cát, cồn cát ven biển (đồi cát Nam Cương, cồn cát Trinh Nữ – Bàu Trắng), các tầng cát đỏ xen kẹp cát trắng xám và địa hình giả karst.
• Bờ biển sinh vật và biến động mực nước biển: Rạn san hô nâng, các khối vi rạn san hô (microatoll) tại Lý Sơn, thềm san hô cổ Ca Ná; đá bãi biển (beachrock) gắn kết mảnh san hô và cát thạch anh tại Giếng Tiền, Gành Đá Dĩa, bán đảo Từ Nham, Bãi Chướng (đảo Bình Ba); hệ sinh thái rừng ngập mặn Đầm Nai và Bình Định.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những kết quả và đóng góp mới của luận án

1. Thiết lập danh mục kiểm kê 90 geosite ven biển Nam Trung Bộ: Lần đầu tiên xây dựng hoàn chỉnh danh mục 90 geosite thuộc 10 cụm địa học trải dài trên 8 tỉnh/thành ven biển Nam Trung Bộ, phân loại theo 5 kiểu (địa mạo, thạch học, địa tầng, kiến tạo, thủy văn) và 5 dạng hình học (diện, tuyến, điểm, điểm nhìn, phức hợp).
2. Phát hiện cơ chế hình thành địa hình đá chồng granit: Làm sáng tỏ các giai đoạn phong hóa và nứt nẻ tạo nên cảnh quan đá chồng granit tại khu vực Hang Rái và Công viên đá Láng Chổi (thuộc Vườn quốc gia Núi Chúa, tỉnh Ninh Thuận), làm cơ sở giải thích cho các hiện tượng đá chồng xuất hiện rải rác ở các khu vực khác.
3. Xác lập mô hình geosite động Cửa Đại: Xác định geosite Cửa Đại (Quảng Nam) là một geosite động – mô hình trực quan phản ánh quá trình tương tác giữa hiện tượng biển tiến hiện đại thế kỷ 21 với các tác động nhân sinh trên lưu vực sông Thu Bồn.
4. Xác định đặc trưng địa chất – địa mạo của 5 Công viên địa chất quốc gia đề xuất:
   • CVĐC Núi Thành (Quảng Nam): Phát triển trên nền đá biến chất tuổi Proterozoi thuộc phức hệ Khâm Đức – Núi Vú.
   • CVĐC Lý Sơn (Quảng Ngãi): Đặc trưng bởi núi lửa phun nổ và đá bazan dòng chảy tuổi Holocen.
   • CVĐC Xuân Đài – Tuy An (Phú Yên): Cấu tạo từ nền đá granit tuổi Creta kết hợp đá bazan cột tuổi Pliocen.
   • CVĐC bờ biển Vườn quốc gia Núi Chúa (Ninh Thuận): Phát triển trên nền đá granit phức hệ Đèo Cả tuổi Creta và rạn san hô tuổi Pleistocen – Holocen.
   • CVĐC Phú Quý (Bình Thuận): Đặc trưng bởi trầm tích cát đỏ và đá bazan núi lửa tuổi Pleistocen giữa – muộn.

Đề xuất và giải pháp

• Về mặt pháp lý: Bổ sung các quy định cụ thể về phân loại, đánh giá và cắm mốc ranh giới bảo vệ di sản địa chất vào các văn bản quy phạm pháp luật ngành tài nguyên môi trường.
• Về mặt quản lý lãnh thổ: Tích hợp di sản địa học vào quy hoạch quản lý của các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia hiện hữu (như VQG Núi Chúa, Cù Lao Chàm); xúc tiến thành lập 5 công viên địa chất quốc gia theo từng cụm đặc trưng.
• Về phát triển kinh tế: Đẩy mạnh mô hình địa du lịch gắn kết bảo tồn với sinh kế cộng đồng, xây dựng hệ thống biển giải thích khoa học tại các điểm ngắm cảnh (viewpoints) và đường mòn địa chất (geotrails).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án chưa thực hiện đánh giá định lượng chi tiết toàn bộ các trọng số giá trị khoa học (SV) và giá trị bổ sung (AV) cho tất cả 90 geosite trong danh mục kiểm kê. Một số đối tượng trầm tích và thềm biển mài mòn tích tụ (tiêu biểu như thềm Mavieck) chưa có đầy đủ số liệu phân tích định tuổi tuyệt đối bằng phương pháp đồng vị.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  1. Tiến hành đánh giá định lượng chi tiết giá trị khoa học và giá trị bổ sung cho từng geosite theo các thang đo quốc tế chuẩn hóa.
  2. Lập hồ sơ và kế hoạch bảo tồn chi tiết cho từng kiểu và dạng hình học geosite cụ thể tại các địa phương.
  3. Bổ sung các nghiên cứu phân tích niên đại tuyệt đối cho các thềm biển và thành tạo núi lửa Đệ tứ phục vụ chuẩn hóa cơ sở dữ liệu di sản địa chất quốc gia.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu và đào tạo: Luận án là tài liệu tham khảo cho giảng viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh thuộc các chuyên ngành Khoa học Môi trường, Địa chất học, Địa mạo học, Quản lý tài nguyên và Địa du lịch. Cung cấp tư liệu thực tế để xây dựng các học phần về môi trường đới bờ biển và bảo tồn địa học.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở dữ liệu không gian và luận cứ khoa học để Bộ Tài nguyên và Môi trường, UBND 8 tỉnh/thành Nam Trung Bộ quy hoạch không gian đới bờ, xây dựng hồ sơ thành lập các công viên địa chất quốc gia hoặc công viên địa chất toàn cầu UNESCO.
• Đối với ngành du lịch: Cung cấp danh mục các điểm tài nguyên địa chất có giá trị thẩm mỹ và khoa học cao để xây dựng các sản phẩm địa du lịch mới, hướng dẫn thuyết minh khoa học phục vụ du khách.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân chia các geosite Dải ven biển Nam Trung Bộ thành những kiểu và dạng hình học nào?

Luận án phân loại 90 geosite thành 5 kiểu (Địa mạo, Thạch học, Địa tầng, Kiến tạo, Thủy văn) và 5 dạng hình học không gian (Điểm, Tuyến, Diện, Điểm nhìn, Phức hợp), trong đó kiểu địa mạo và dạng diện chiếm tỷ lệ ưu thế.

2. Vì sao luận án bổ sung kiểu geosite "Thủy văn" so với danh mục GILGES của UNESCO?

Do tài nguyên nước khoáng (như nguồn khoáng Vĩnh Hảo có lịch sử khai thác trên 100 năm) và hệ thống giếng nước ngọt cổ của người Chăm (như giếng Xó La ở Lý Sơn, giếng Chăm tại Bàn Than) gắn liền với cấu trúc địa chất thủy văn đặc thù và có ý nghĩa sống còn đối với dân cư vùng khô hạn ven biển Nam Trung Bộ, mang giá trị văn hóa và lịch sử nổi bật.

3. Tỉnh nào có số lượng geosite nhiều nhất và ít nhất trong khu vực nghiên cứu?

Tỉnh Ninh Thuận có số lượng geosite nhiều nhất (16 geosite), tỉnh Quảng Nam có ít nhất (6 geosite). Có 3 địa phương sở hữu đầy đủ cả 5 kiểu geosite là Quảng Nam, Khánh Hòa và Bình Thuận.

4. Luận án đề xuất thành lập những công viên địa chất quốc gia nào?

Luận án đề xuất thành lập 5 Công viên địa chất quốc gia: (1) CVĐC Núi Thành (Quảng Nam), (2) CVĐC đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi), (3) CVĐC Xuân Đài – Tuy An (Phú Yên), (4) CVĐC bờ biển Vườn quốc gia Núi Chúa (Ninh Thuận), và (5) CVĐC đảo Phú Quý (Bình Thuận).

5. Phát hiện mới về địa hình đá chồng tại Ninh Thuận có ý nghĩa khoa học gì?

Luận án làm sáng tỏ các giai đoạn nứt nẻ trực giao và phong hóa bóc vỏ hình cầu trên khối granit tại Hang Rái và Công viên đá Láng Chổi (VQG Núi Chúa), xác lập mô hình cơ chế hình thành địa hình đá chồng, làm tiền đề giải thích cho các dạng địa hình tương tự xuất hiện rải rác trong khu vực.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Hoàng Thị Phương Chi đã hoàn thành việc kiểm kê, phân loại có hệ thống 90 geosite thuộc 10 cụm địa học trên dải ven bờ 8 tỉnh/thành phố Nam Trung Bộ. Công trình đã luận giải cơ sở hình thành di sản dựa trên tương tác giữa 3 đơn vị kiến tạo với các quá trình magma, sườn, sông, biển, gió và hoạt động sinh vật. Kết quả nghiên cứu làm rõ các nguy cơ suy thoái di sản do sóng biển và hoạt động nhân sinh, đồng thời đề xuất khung giải pháp quản lý thực tiễn với 5 công viên địa chất quốc gia, đóng góp dữ liệu khoa học cho công tác bảo tồn tài nguyên vô sinh và phát triển bền vững đới bờ biển Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1.1 Một số khái mim.2 Da dạng địa hỌC. n HH TH HH TH HH ng ng 9 1.3 Bảo tồn địa học.---ccxxcrrth ng HH 11 1.2 Chương trình GEOSITE khởi dau.3 Tam quan trọng và tiêu chí lựa chọn geosite .4 Geosite — chìa khóa của Công viên dia chất Toàn Cầu.5 Địa du lịch trong Công viên Địa chất .6 Nghiên cứu di sản địa chất tại Việt Nam.7 Xu hướng nghiên cứu dia di sản và geosite trên thé giới. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CU .1 Phương pháp luận.- 5 22c 3211121131119 1 111111111111 11 1 TH HH nh rưy 25 2.2 Các phương pháp nghiÊn CỨU.- --- --- 5 +11 vn nh nh ng nnưy 25 Pin s0 .2 Phương pháp khảo sát thực địa .-- -- - - Sc* S3 ii re 36 2.3 Phương pháp chuyÊñn Ø1a.- -- -- c1 11211119111 91119 11 811 g1 ng ng rry 42 2.4 Kỹ thuật Hệ thống thông tin địa lý (GIS).----¿- 2 + x+zz+zs+zxerxez 45 I0I208. GEOSITE VÀ DA DẠNG DIA HỌC.1 Kiểm kê Geosite Dai ven biển Nam Trung Bộ.3 Thống kê geosite theo đơn vị kiến tạO.----2- 5+ ©52+cz+£xe£xezEzrxereerxee 49 3.4 Nhận xét kiểu geosite và dang hình học geosite trong 3 PKV.5 Thống kê geosite theo đơn vị hành chính (tinh/thanh phô) .2 Da dang 0 on.1 Thống kê đa dạng địa học theo đơn vị kiến tạo (PKV1, PKV2, PKV3).2 Thống kê ĐDĐH theo cấp hành chính (tinh, thành phó).3 Tác động tự nhiên và nhân sinh đến các geosife.1 Tác động của sóng biỂn.2 Tac dong nhan simh 1.4 Định hướng bao tồn geosite va đa dạng dia học .1 Điều chỉnh văn bản pháp quy.2 Bồ sung các di sản địa học trong khu bảo tỔn.--2- 2-55 ©522sz+cs+cs2 77 3.3 Thanh lập các Công viên địa chất Quốc gia dé quản lý di sản địa học.5 Địa du lịch gắn kết với bảo tồn và phát triển kinh tế.---- 2-5 c5¿ 80 TIEU KET CHƯNG 3.

CO SỞ HINH THÀNH GEOSITE VÀ DA DANG DIA HQC82 4.1 Cac dom Vi Ki€n 7a.1 Dai tao núi Paleozoic giữa Da Nẵng — Se Kông.2 Địa khu lục địa biến chat cao đa kỳ tiền Cambri Kon Tum.3 Ria lục địa tích cực Mesozoi muộn Da LLạt.3 Đặc điểm khí hậu.- 2-2-2 £+E£+EE£EE£EEEEEEEEEEE1E7117112112217171.4 Cac qua trinh dia chat va dang dia hinh -.1 Quá trình magTma.2 Quá trình sườn (da lở, đá rơi, đá chồng) ¬D 88 4.3 Quá trình SÔN.4 Quá trình biỀn. -¿- St SE EEE12111151111111111 1511111111111 1111 TxcE. 91 AAS Qua trinhh 16 sẽ .6 Bờ bién sinh Vat.7 Quá trình bién tiến, DiéN thoái. -- 2 + t+E£EE+E£EE£EEEEEErkerxrkerxererke 104 TIEU KET CHƯNG 4.--- ¿22 2 SE2Et2EESEE£EEEEEEEEEEEEEEEEEEErErrrkerkrrkrrei 105 CHƯƠNG 5.e- 5< s< se ©5scsecseEsetvsexsersersersserserssesee 106 DANH MỤC BÀI BAO KHOA HOC .---- 5< s2 s2ssessssesssses 108 TÀI LIEU THAM KHHẢOO.-- 5s s£+s€ESeeEeeveerxeerseerserssere 109 PHU LUC 1.

Phiếu khảo sát Chuyên gia .--2- 5-5 22 s2 se=s=ses pli PHU LUC 2. Danh sách geosite ven biến Nam Trung Bộ,. pl-xiv vi TRANG THÔNG TIN LUẬN ÁN Tên dé tài luận án: Kiểm kê, phân loại các geosite ven biên Nam Trung Bộ Ngành: Môi trường đất và nước Mã số ngành: 9440303 Ho tên nghiên cứu sinh: Hoàng Thị Phương Chi Khóa đào tạo: 2018 Người hướng dẫn khoa học: PGS. Hà Quang Hải Cơ sở dao tạo: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG.

TOM TAT NOI DUNG LUẬN ÁN Sự ra đời cua mang lưới Công viên Dia chất toàn cầu/Công viên địa chất quốc gia và sự phát triển các hoạt động địa du lịch dé bảo tồn đa dạng địa học bên cạnh bảo tồn đa dạng sinh học đã tạo ra một kết nối mang tính chất bền vững. Cơ sở thành lập công viên địa chất chính là kết quả của việc kiểm kê geosite và đa dạng địa hoc. Day là việc làm mang tính cấp thiết, nhất là đối với Dai ven biển Nam Trung Bộ, nơi có nhiều địa di sản có giá trị nhưng van dé bảo tồn chưa được quan tâm. Đề thực hiện kiểm kê geosite và đa dạng địa học, luận án thực hiện bốn phương pháp nghiên cứu gồm: 1) Nghiên cứu tài liệu về kiểm kê geosite, tài liệu điều tra dia chất, địa mao; 2) Khảo sát thực địa; 3) Phương pháp chuyên gia và 4) Kỹ thuật GIS.

Kết quả kiểm kê cho thấy Dải ven biển Nam Trung Bộ có sự phong phú về kiểu, dạng geosite và sự da dạng dia học cao. Ở đây có 90 geosite thuộc 10 cụm được phân thành 5 kiểu gồm: địa mạo, thạch học, địa tầng, kiến tạo, thủy văn; gồm 5 dạng hình học: diện, tuyến, điểm, điểm nhìn và phức hợp. Các geosite và sự đa dạng địa học có sự phân di theo ba đơn vi kiến tạo, trong đó phong phú và đa dạng hơn ca là Dia khu biến chất cao Kon Tum. Ca 8 tinh/thanh ven biển Nam Trung Bộ đều có các geosite thuộc loại quy/hiém có giá trị khoa học.

Tinh Ninh Thuận là vùng khí hậu khô hạn nhưng có nhiều geosite nhất (16), ít nhất là Quảng vil Nam (6), các tỉnh còn lại có từ 8 đến 13 geosite. Quang Nam, Khánh Hòa và Bình Thuận là 3 tỉnh có đủ 5 kiểu geosite. Dải ven biển Nam Trung Bộ nhỏ, hẹp nhưng có cấu trúc kiến tạo phức tạp, địa hình đặc thù, khí hậu độc đáo. Tổ hợp các quá trình địa chất nội sinh và ngoại sinh hội tụ và tương tac với nhau là cơ sở tạo nên sự phong phú geosite và tinh đa dạng địa học của khu vực này.

Tuy nhiên, sóng biển và hoạt động nhân sinh diễn ra trong khu vực là các tác nhân chính đang phá hủy và làm một số geosite bị suy thoái. Để bảo vệ, bảo tồn các di sản này cần có giải pháp đồng bộ từ điều chỉnh các văn bản pháp quy tới việc quản lý, nâng cao nhận thức cộng đồng, thành lập các Công viên địa chất, triển khai loại hình địa du lịch gắn kết với bảo tồn và phát triển kinh tế. NHỮNG KÉT QUÁ MỚI CỦA LUẬN ÁN — Danh sách 90 geosite thuộc 10 cụm theo đặc điểm địa học được thiết lập cho Dai ven biển Nam Trung Bộ thuộc 5 kiểu gồm: địa mạo, thạch học, địa tầng, kiến tạo, thủy văn; gồm 5 dạng hình học: diện, tuyến, điểm, điểm nhìn và phức hợp. — Phát hiện các giai đoạn hình thành địa hình đá chồng trên granit tại khu vực Hang Rái và Công viên đá Láng Chéi thuộc Vườn quốc gia Núi Chúa Ninh Thuận.

Phát hiện này là cơ sở giải thích cho hiện tượng đá chồng tương tự xuất hiện rời rạc tại các khu vực khác. — Geosite Cửa Dai là geosite động — một mô hình trực quan về cửa sông Liman đang chịu tác động mạnh mẽ của biên tiến hiện đại thé kỷ 21 và các hoạt động nhân sinh diễn ra trên lưu vực sông Thu Bồn. — Các geosite trong năm Công viên địa chất quốc gia có những đặc trưng riêng về địa chất, dia mao: (1) CVDC Núi Thành trên nền đá biến chất tuổi Proterozoi, (2) CVĐC Lý Sơn trên đá bazan tuôi Holocen, (3) CVĐC Xuân Đài — Tuy An trên đá granit tuổi Creta và bazan Pliocen, (4) CVĐC bờ biển Vườn quốc gia Núi Chúa trên nền đá granit tuổi Creta và rạn san hô tuổi Pleistocen, Holocen và (5) CVĐC Phú Quý trên cát đỏ và bazan tuổi Pleistocen giữa — muộn. CAC UNG DUNG/ KHẢ NĂNG UNG DỤNG TRONG THUC TIEN HAY NHUNG VAN DE CON BO NGO CAN TIẾP TỤC NGHIÊN CUU — Kết qua dé tài sẽ góp một phần xây dựng co sở dữ liệu geosite cấp quốc gia và quốc tế đồng thời là tài liệu cơ sở cho việc xây dựng các môn học về môi trường đới bờ biển nói chung và bảo tồn địa học, địa du lịch nói riêng.

— Kết quả kiểm kê và phân loại geosite sẽ là cơ sở giúp các nhà quản lý các cấp từ trung ương đến địa phương sớm đưa ra những quyết sách bảo tồn các di sản tự nhiên. Đây cũng là tài liệu hữu ích hỗ trợ các địa phương có kế hoạch triển khai thành lập các Công viên Địa chất Toàn cầu hay Công viên Địa chất quốc gia. — Các công bố các geosite có giá trị nôi bật về khoa học, về thẩm mỹ, về văn hóa sẽ thu hút thêm nhiều đối tượng du khách đến tham quan, học tập tạo điều kiện thúc day kinh tế địa phương. — Việc đánh giá định lượng giá trị khoa học, giá trị bố sung của các geosite và lập kế hoạch bảo tồn chi tiết cho từng kiểu, dang geosite là công việc cần thực hiện tiếp theo.

1X THESIS INFORMATION Thesis title: Inventory and classification of geosites in the South-central Coast of Vietnam Speciality: Soil and Water Environment Code: 9440303 Name of PhD Student: Hoang Thi Phuong Chi Academic year: 2018 Supervisor: Ass. Ha Quang Hai At: VNUHCM — University of Science 1. SUMMARY A connection to sustainability has been established through the growth of the Global/ National Geoparks network and the geotourism initiatives to protect geodiversity in addition to biodiversity conservation. The findings of the geosite inventory formed the basis for the development of the geopark.

The thesis is based on the following four research techniques for completing the geosite inventory and geodiversity: 1) Studying documents on geosite inventory, geological and geomorphological investigation documents; 2) Field survey; 3) Expert Methods and 4) GIS Techniques. The inventory results show that the South-Central Coast of Vietnam is rich in geosite types and forms and has high geodiversity. There are 90 geosites in 10 geo-theme groups of 5 types including: geomorphology, petrology, stratigraphy, tectonics, and hydrology; and 5 geometries: area, section, point, viewpoint and complex. Geosites and geodiversity are different by three tectonic units, of which the most abundant and diverse is the Kon Tum massif.

All eight provinces/cities along the South-Central coast have rare or precious geosites. Ninh Thuan province has an arid climate but has a maximum of 16 geosites. Quang Nam province has the fewest geosites (only 6), while the other provinces have between 8 and 13 geosites. Three provinces — Quang Nam, Khanh Hoa, and Binh Thuan — have all five types of geosite.

In the South-Central coast of Vietnam, which 1s a small and narrow area with a complex tectonic structure, distinctive topography, and a unique climate, conservation activity has not yet been established, geosite inventory is especially crucial. The combination of endogenous and exogenous geological processes that converge and interact with each other is the basis for creating the geosite richness and geodiversity of this area. The main causes of some geosites being destroyed and degraded are ocean waves and nearby human activities. It is essential to have a coordinated strategy for managing, improving legal documentation, creating Geoparks, increasing public awareness, and implementing various forms of geotourism linked to conservation and economic growth in order to safeguard and preserve these geosites.

NOVELTY OF THESIS — This is the first inventory of geosites in South-Central Coast of Vietnam. There are 90 geosites in 10 geo-theme groups of 5 types including: geomorphology, petrology, stratigraphy, tectonics, and hydrology; consists of 5 geometries: area, section, point, viewpoint and complex. — Detecting the formation stages of granite topography at Hang Rai and Lang Chai stone park in Nui Chua National Park, Ninh Thuan.