Luận văn: Nghiên cứu thành phần thức ăn Thạch Sùng Mí Goniurosaurus và đề xuất biện pháp bảo tồn

Nghiên cứu đặc điểm sinh thái, thành phần thức ăn của thạch sùng mí Goniurosaurus tại Việt Nam. Đề xuất các biện pháp bảo tồn loài đặc hữu này.

• Tác giả: Phạm Thùy Linh
• Người hướng dẫn: PGS. TS Hoàng Văn Ngọc
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm - Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Sinh Thái Học
• Đề tài: Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái về thành phần thức ăn của hai loài đặc hữu thuộc giống Thạch sùng mí Goniurosaurus tại Việt Nam và đề xuất một số biện pháp bảo tồn
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Danh lục chữ viết tắt
• Danh mục bảng
• Danh mục hình
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về nghiên cứu bò sát ở Việt Nam
• 1.1.1. Đa dạng loài bò sát ở Việt Nam
• 1.1.2. Các nghiên cứu về bò sát ở vùng Đông Bắc
• 1.1.3. Nghiên cứu về đặc điểm dinh dưỡng, thành phần thức ăn của các loài bò sát
• 1.2. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 1.2.1. Vườn quốc gia Bái Tử Long
• 1.2.2. Vịnh Hạ Long
• 1.3. Tổng quan về đối tượng nghiên cứu
• 1.3.1. Phân loại giống Thạch sùng mí Goniurosaurus
• 1.3.2. Các loài Thạch sùng mí phân bố ở Việt Nam
• 1.3.3. Loài Thạch sùng mí Lichtenfer (Goniurosaurus lichtenfelderi)
• 1.3.4. Loài Thạch sùng mí Cát Bà (Goniurosaurus catbaensis)
• 2. Chương 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Dụng cụ khảo sát thực địa
• 2.3.2. Khảo sát thực địa - Khảo sát theo tuyến
• 2.3.3. Đặc điểm hình thái
• 2.3.4. Phân tích thành phần thức ăn
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm hình thái của hai loài Thạch sùng mí lichtenfer và Thạch sùng mí cát bà
• 3.2. Xác định thành phần thức ăn của loài Thạch sùng mí Lichtenfer và loài Thạch sùng mí cát bà
• 3.2.1. Thành phần thức ăn của loài Thạch sùng mí Lichtenfer
• 3.2.2. Thành phần thức ăn của loài Thạch sùng mí cát bà
• 3.2.3. So sánh thành phần thức ăn theo giới tính và nhóm tuổi
• 3.2.4. Tương quan hình thái của loài Thạch sùng mí và kích thước thức ăn
• 3.2.5. So sánh thành phần dinh dưỡng của quần thể loài Thạch sùng mí lichtenfer và quần thể loài Thạch sùng mí cát bà tại Vịnh Hạ Long và VQG Cát Bà
• 3.3. Đánh giá các mối đe doạ đến loài và đề xuất các giải pháp bảo tồn hai loài Thạch sùng mí
• 3.3.1. Đánh giá các mối đe doạ đến loài thạch sùng mí
• 3.3.2. Các vấn đề bảo tồn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám phá bí ẩn Thạch Sùng Mí vai trò trong bảo tồn

Việt Nam là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu thế giới, đặc biệt với khu hệ bò sát phong phú. Trong số đó, giống Thạch Sùng Mí (Goniurosaurus) nổi bật với nhiều loài đặc hữu, mang giá trị khoa học và bảo tồn cao. Các loài này, với vẻ ngoài độc đáo và tập tính sống bí ẩn trong các hệ sinh thái hang động đá vôi, đóng một vai trò trong chuỗi thức ăn không thể thay thế, giúp kiểm soát quần thể côn trùng và các loài chân khớp khác. Tuy nhiên, sự hiểu biết về sinh thái học của chúng, đặc biệt là sinh thái học dinh dưỡng bò sát, vẫn còn rất hạn chế. Việc nghiên cứu thành phần thức ăn Goniurosaurus không chỉ là một đề tài khoa học hấp dẫn mà còn là nền tảng cốt lõi cho các chiến lược bảo tồn loài bò sát đặc hữu. Hiểu rõ chúng ăn gì, săn mồi như thế nào và nguồn thức ăn phụ thuộc vào môi trường ra sao sẽ cung cấp những dữ liệu quan trọng để xây dựng các chương trình nhân nuôi, phục hồi sinh cảnh và bảo vệ hiệu quả các quần thể đang bị đe dọa. Nghiên cứu này tập trung vào hai loài đặc hữu là Goniurosaurus lichtenfelderi và Goniurosaurus catbaensis, những loài đang đối mặt với nhiều nguy cơ và đã được đưa vào danh lục IUCN cũng như Sách Đỏ Việt Nam. Việc phân tích chế độ ăn của chúng là bước đi cấp thiết để giải mã các yếu tố sinh thái ảnh hưởng đến sự tồn vong, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn dựa trên cơ sở khoa học vững chắc, góp phần giữ gìn di sản thiên nhiên quý giá của quốc gia.

1.1. Giới thiệu các loài Thạch Sùng Mí Goniurosaurus đặc hữu

Giống Thạch Sùng Mí (Goniurosaurus) tại Việt Nam hiện ghi nhận 5 loài, trong đó có tới 3 loài đặc hữu chỉ được tìm thấy ở khu vực Đông Bắc, bao gồm: Thạch sùng mí Cát Bà (Goniurosaurus catbaensis), Thạch sùng mí Hữu Liên (G. huuliensis), và Thạch sùng mí Lichtenfer (G. lichtenfelderi). Các loài này thường sinh sống trong các khu vực có địa hình karst đá vôi hiểm trở, hoạt động chủ yếu về đêm, khiến việc nghiên cứu chúng gặp nhiều thách thức. Đặc điểm nhận dạng của chúng khá riêng biệt với mí mắt rõ ràng, thân hình có các dải màu nổi bật, và tập tính sống gắn liền với các khe đá, hang động ẩm ướt. Giá trị của chúng không chỉ nằm ở tính đặc hữu mà còn ở vị thế chỉ thị cho sức khỏe của hệ sinh thái mà chúng sinh sống.

1.2. Tầm quan trọng của sinh thái học dinh dưỡng bò sát

Nghiên cứu sinh thái học dinh dưỡng bò sát là tìm hiểu mối quan hệ giữa loài và nguồn thức ăn của chúng trong môi trường tự nhiên. Thông tin này tiết lộ các khía cạnh quan trọng như phổ thức ăn, sự lựa chọn con mồi của Thạch Sùng Mí, và sự cạnh tranh về tài nguyên. Đối với công tác bảo tồn, việc biết được chế độ ăn giúp các nhà khoa học thiết kế chương trình nhân nuôi sinh sản hiệu quả, đảm bảo cung cấp đủ dinh dưỡng cho sự phát triển của cá thể non. Ngoài ra, sự suy giảm của một loại con mồi nhất định (ví dụ như một loài côn trùng hay dế mèn nào đó) có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm về sự suy thoái sinh cảnh, cho phép các nhà quản lý can thiệp kịp thời.

II. Top mối đe dọa tới Thạch Sùng Mí trong Sách Đỏ Việt Nam

Mặc dù sở hữu giá trị đa dạng sinh học cao, các quần thể Thạch Sùng Mí tại Việt Nam đang đối mặt với sự suy giảm nghiêm trọng. Các mối đe dọa loài này rất đa dạng, nhưng tựu trung lại đều xuất phát từ hoạt động của con người. Mối đe dọa hàng đầu là suy thoái sinh cảnh, khi các khu rừng trên núi đá vôi bị phá hủy để phát triển nông nghiệp, du lịch thiếu bền vững và khai thác khoáng sản. Mất đi môi trường sống Thạch Sùng Mí đồng nghĩa với việc chúng mất nơi trú ẩn, sinh sản và nguồn thức ăn. Bên cạnh đó, vấn nạn buôn bán động vật hoang dã cũng là một áp lực cực lớn. Với vẻ ngoài độc đáo, Thạch Sùng Mí trở thành mục tiêu săn bắt để bán làm vật nuôi cảnh, khiến số lượng cá thể trong tự nhiên sụt giảm nhanh chóng. Thực trạng này đã đẩy nhiều loài vào tình trạng báo động, được liệt kê trong Sách Đỏ Việt Nam và danh lục IUCN ở các mức độ nguy cấp khác nhau. Theo nghiên cứu của Phạm Thùy Linh (2018), các hoạt động du lịch không kiểm soát như tổ chức tiệc trong hang động, xả rác bừa bãi cũng tác động tiêu cực đến môi trường sống của chúng. Các quy định pháp luật như Nghị định 84/2021/NĐ-CP đã được ban hành để bảo vệ các loài nguy cấp, tuy nhiên, việc thực thi vẫn còn nhiều thách thức, đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng và các cơ quan chức năng.

2.1. Phân tích nguyên nhân suy thoái sinh cảnh sống

Sinh cảnh đặc trưng của Thạch Sùng Mí là các hệ sinh thái hang động đá vôi với độ ẩm cao và nhiệt độ ổn định. Sự suy thoái sinh cảnh diễn ra dưới nhiều hình thức: khai thác đá vôi làm vật liệu xây dựng phá vỡ cấu trúc hang động; phát triển du lịch tự phát làm thay đổi vi khí hậu bên trong hang; ô nhiễm nguồn nước và rác thải nhựa ảnh hưởng trực tiếp đến các loài chân khớp và côn trùng là nguồn thức ăn chính. Khi nguồn thức ăn suy giảm, quần thể Thạch Sùng Mí không thể duy trì và phát triển, dẫn đến suy thoái cục bộ.

2.2. Vấn nạn buôn bán động vật hoang dã và pháp lý

Hoạt động buôn bán động vật hoang dã nhắm vào các loài Thạch Sùng Mí để phục vụ thị trường thú cưng trong và ngoài nước là một trong những mối đe dọa loài trực tiếp và nghiêm trọng nhất. Việc săn bắt quá mức không chỉ làm giảm số lượng cá thể mà còn làm suy yếu cấu trúc di truyền của quần thể. Mặc dù pháp luật Việt Nam, cụ thể là Nghị định 84/2021/NĐ-CP (cập nhật từ Nghị định 32/2006/NĐ-CP được đề cập trong tài liệu gốc), đã có những quy định nghiêm ngặt, việc giám sát và xử lý các hành vi vi phạm vẫn còn gặp nhiều khó khăn do địa bàn hoạt động của các loài này thường ở vùng sâu, vùng xa.

III. Hướng dẫn phương pháp phân tích dạ dày Thạch Sùng Mí

Để tìm hiểu về thành phần thức ăn Thạch Sùng Mí, các nhà khoa học phải áp dụng những phương pháp nghiên cứu chuyên sâu và đòi hỏi sự tỉ mỉ. Mục tiêu là xác định chính xác các loại con mồi mà không gây hại đến các cá thể, đặc biệt với các loài đang bị đe dọa. Phương pháp được ưu tiên sử dụng trong nghiên cứu của Phạm Thùy Linh (2018) là thụt rửa dạ dày (stomach flushing). Đây là một kỹ thuật không gây chết, cho phép thu thập mẫu thức ăn từ dạ dày của cá thể sống và sau đó thả chúng trở lại tự nhiên. Quy trình này đòi hỏi kỹ thuật cao để đảm bảo an toàn cho con vật. Sau khi thu thập, các mẫu thức ăn được bảo quản trong cồn 70% và đưa về phòng thí nghiệm để tiến hành phân tích dạ dày thạch sùng. Tại đây, dưới kính lúp soi nổi, các nhà khoa học sẽ định danh các mảnh con mồi còn sót lại, từ đó xác định các nhóm thức ăn chính như côn trùng, chân khớp, dế mèn, gián đất. Các chỉ số quan trọng như tần suất xuất hiện (F), số lượng (N), và thể tích (V) của mỗi loại con mồi được ghi nhận để đánh giá mức độ ưa thích và tầm quan trọng của chúng trong chế độ ăn. Cách tiếp cận khoa học này cung cấp một bức tranh chi tiết về tập tính săn mồi và chiến lược kiếm ăn của loài.

3.1. Kỹ thuật khảo sát thực địa và thu mẫu không xâm hại

Công tác khảo sát được tiến hành vào ban đêm, thời điểm Thạch Sùng Mí hoạt động mạnh nhất. Các nhà nghiên cứu di chuyển theo các tuyến định sẵn trong môi trường sống Thạch Sùng Mí, sử dụng đèn đội đầu để phát hiện chúng trên các vách đá, cửa hang. Khi bắt gặp, cá thể được bắt bằng tay một cách nhẹ nhàng. Phương pháp thụt rửa dạ dày được thực hiện ngay tại thực địa: một ống mềm nhỏ được luồn qua thực quản vào dạ dày, sau đó nước tinh khiết được bơm vào nhẹ nhàng để đẩy thức ăn ra ngoài. Toàn bộ quy trình được thực hiện nhanh chóng để giảm thiểu căng thẳng cho con vật trước khi thả nó về lại vị trí ban đầu.

3.2. Quy trình phân tích mẫu thức ăn trong phòng thí nghiệm

Mẫu thức ăn sau khi thu thập được phân tích tỉ mỉ. Các mảnh vỡ của con mồi, dù rất nhỏ, cũng được soi xét để định danh đến cấp bộ (Order) hoặc họ (Family) nếu có thể. Ví dụ, cánh của một con dế mèn, một phần chân của con nhện, hay vỏ kitin của một con gián đất. Dữ liệu thu được không chỉ là danh sách các loài bị ăn, mà còn được thống kê để tính toán các chỉ số sinh thái như Chỉ số Tầm quan trọng (Index of Importance), giúp xác định đâu là nguồn thức ăn cốt lõi, và Chỉ số Đa dạng Simpson, để đánh giá sự đa dạng trong chế độ ăn của chúng.

IV. Bóc tách thành phần thức ăn Thạch Sùng Mí con mồi chính

Kết quả từ việc phân tích dạ dày thạch sùng đã cung cấp những phát hiện vô cùng giá trị về chế độ dinh dưỡng của hai loài đặc hữu. Nghiên cứu cho thấy cả G. lichtenfelderi và G. catbaensis đều là những loài ăn thịt, với phổ thức ăn chủ yếu là các loài động vật không xương sống. Cụ thể, thành phần thức ăn Goniurosaurus bao gồm một loạt các nhóm chân khớp và côn trùng. Các con mồi của Thạch Sùng Mí được ghi nhận nhiều nhất thuộc về các bộ như Bộ Cánh thẳng (Orthoptera - gồm dế mèn, cào cào), Bộ Nhện (Araneae), và Bộ Mối (Isoptera). Điều này cho thấy tập tính săn mồi của chúng khá cơ hội, tận dụng những nguồn con mồi phong phú và dễ tiếp cận trong sinh cảnh của mình. Đối với loài G. lichtenfelderi ở VQG Bái Tử Long, con mồi quan trọng nhất là Bộ Nhện và Bộ Mối. Trong khi đó, ở Vịnh Hạ Long, loài G. catbaensis cho thấy một chế độ ăn đa dạng hơn, với các nhóm quan trọng là Bộ Mối, Bộ Cánh thẳng, và Bộ Chân đều (Isopoda). Sự khác biệt này có thể phản ánh sự khác nhau về cấu trúc quần xã con mồi giữa hai khu vực nghiên cứu. Đáng chú ý, kích thước con mồi có tương quan với kích thước cơ thể của thạch sùng, cho thấy chúng có xu hướng lựa chọn con mồi phù hợp với kích thước miệng và khả năng săn bắt. Những dữ liệu này là cơ sở để xây dựng khẩu phần ăn trong các chương trình nhân nuôi bảo tồn.

4.1. Phổ thức ăn của loài G. lichtenfelderi tại VQG Bái Tử Long

Nghiên cứu trên 8 mẫu dạ dày của G. lichtenfelderi đã xác định được 11 loại thức ăn khác nhau. Theo Chỉ số Tầm quan trọng (I%), hai nhóm con mồi quan trọng nhất là Bộ Nhện (Araneae, 26.3%) và Bộ Mối (Isoptera, 26.3%), tiếp theo là Bộ Cánh thẳng (Orthoptera, 11.7%). Điều này cho thấy loài này phụ thuộc nhiều vào các loài nhện và mối sống trong môi trường rừng ẩm ướt, gần suối tại VQG Bái Tử Long. Các mẫu thức ăn khác như gián đất và các loài côn trùng khác cũng được ghi nhận nhưng với tần suất thấp hơn.

4.2. Phổ thức ăn của loài G. catbaensis tại Vịnh Hạ Long

Với số lượng mẫu lớn hơn (52 cá thể), chế độ ăn của Goniurosaurus catbaensis được ghi nhận đa dạng hơn với 28 loại thức ăn. Bốn nhóm thức ăn quan trọng nhất bao gồm: Bộ Mối (Isoptera, 13.2%), Bộ Cánh thẳng (Orthoptera, 9.67%), Bộ Chân đều (Isopoda, 9.46%), và nhóm Sâu đá (Oniscomorpha, 6.58%). Sự đa dạng này phản ánh sự phong phú của hệ động vật không xương sống trong hệ sinh thái hang động đá vôi tại Vịnh Hạ Long. Sự hiện diện của Bộ Chân đều và Sâu đá cho thấy chúng thường xuyên kiếm ăn ở những nơi ẩm ướt, dưới các lớp thảm mục.

4.3. So sánh chế độ ăn giữa hai loài và yếu tố ảnh hưởng

Mặc dù có sự chồng lấn về một số nhóm con mồi như Mối và Dế mèn, chế độ ăn của hai loài Thạch Sùng Mí vẫn có sự khác biệt rõ rệt, chủ yếu do sự khác biệt về môi trường sống Thạch Sùng Mí. Loài G. lichtenfelderi sống ở khu vực suối núi đất có thành phần con mồi khác với loài G. catbaensis sống ở các đảo đá vôi. Nghiên cứu cũng không tìm thấy sự khác biệt đáng kể trong việc lựa chọn thức ăn giữa cá thể đực và cái, cho thấy cả hai giới tính đều khai thác chung một nguồn tài nguyên thức ăn.

V. Các giải pháp bảo tồn loài bò sát đặc hữu tại Việt Nam

Từ những kết quả nghiên cứu chi tiết về sinh thái và dinh dưỡng, các giải pháp bảo tồn loài bò sát đặc hữu này có thể được xây dựng một cách khoa học và hiệu quả hơn. Ưu tiên hàng đầu là bảo vệ nguyên vẹn môi trường sống Thạch Sùng Mí. Điều này đòi hỏi phải quy hoạch và quản lý chặt chẽ các hoạt động du lịch, khai khoáng tại các khu vực núi đá vôi như Vịnh Hạ Long, VQG Cát Bà và VQG Bái Tử Long. Cần thành lập các vùng bảo vệ nghiêm ngặt, đặc biệt là các hang động và khe suối nơi chúng trú ẩn và sinh sản. Song song đó, việc tăng cường thực thi pháp luật để ngăn chặn nạn săn bắt và buôn bán động vật hoang dã là yếu tố sống còn. Cần có sự phối hợp giữa lực lượng kiểm lâm, biên phòng và cộng đồng địa phương để xây dựng mạng lưới giám sát hiệu quả. Dựa trên dữ liệu về thành phần thức ăn, các chương trình nhân nuôi bảo tồn cần được thúc đẩy. Việc nhân nuôi thành công sẽ giúp tạo ra một quần thể 'bảo hiểm' và có thể cung cấp cá thể cho các dự án tái thả về tự nhiên trong tương lai. Cuối cùng, công tác truyền thông, nâng cao nhận thức cho cộng đồng và du khách về giá trị và tình trạng nguy cấp của Thạch Sùng Mí là vô cùng quan trọng, biến họ từ mối đe dọa thành những người đồng hành trong công cuộc bảo tồn.

5.1. Kiến nghị bảo vệ hệ sinh thái hang động đá vôi

Bảo vệ hệ sinh thái hang động đá vôi không chỉ là bảo vệ Thạch Sùng Mí mà còn là bảo vệ toàn bộ đa dạng sinh học độc đáo đi kèm. Các biện pháp cụ thể bao gồm: hạn chế tối đa việc xây dựng cơ sở hạ tầng tác động đến cấu trúc karst; kiểm soát chặt chẽ lượng khách du lịch và các hoạt động của họ bên trong hang động; thực hiện các chương trình phục hồi thảm thực vật bản địa xung quanh khu vực. Việc duy trì sự ổn định của vi khí hậu và nguồn nước trong hang là yếu tố then chốt để bảo vệ nguồn con mồi tự nhiên cho Thạch Sùng Mí.

5.2. Hướng đi cho chương trình nhân nuôi và tái thả

Kết quả nghiên cứu về Goniurosaurus catbaensis diet và chế độ ăn của các loài khác cung cấp 'thực đơn' khoa học cho các chương trình nhân nuôi. Việc cung cấp các loại côn trùng và chân khớp đa dạng như dế mèn, gián, sâu sáp... sẽ đảm bảo sức khỏe và khả năng sinh sản của chúng trong môi trường nuôi nhốt. Các chương trình này, như mô hình đã thực hiện tại Trạm Đa dạng sinh học Mê Linh, cần được nhân rộng. Mục tiêu dài hạn là tái thả các cá thể được sinh ra trong môi trường nuôi nhốt về các sinh cảnh phù hợp đã được bảo vệ nghiêm ngặt, góp phần phục hồi quần thể loài trong tự nhiên.

Nội dung chính

Chắc chắn rồi, với 10 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực học thuật và viết content SEO, tôi sẽ phân tích và chuyển hóa luận văn này thành một bài viết chuyên sâu, chuẩn SEO, và tuân thủ tuyệt đối các yêu cầu của bạn.

Dựa trên nội dung cung cấp, chuyên ngành của luận văn là Sinh thái học, tập trung vào lĩnh vực ** герпетология** (nghiên cứu về bò sát và lưỡng cư).

Dưới đây là nội dung chi tiết:

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao nhất thế giới, với khu hệ bò sát ghi nhận hơn 465 loài. Tuy nhiên, khoảng 20% tổng số loài bò sát toàn cầu đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do mất sinh cảnh và nạn săn bắt trái phép. Giống Thạch sùng mí (Goniurosaurus) ở Việt Nam, đặc biệt là các loài đặc hữu như Thạch sùng mí Lichtenfer (Goniurosaurus lichtenfelderi) và Thạch sùng mí Cát Bà (Goniurosaurus catbaensis), cũng không nằm ngoài xu hướng đáng báo động này. Loài Thạch sùng mí Cát Bà đã được xếp hạng Nguy cấp (EN) trong Sách đỏ IUCN, nhưng kiến thức về sinh thái cơ bản của chúng, đặc biệt là tập tính dinh dưỡng, vẫn còn vô cùng hạn chế.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống kiến thức đó, với mục tiêu chính là phân tích chi tiết thành phần thức ăn của hai loài thạch sùng mí đặc hữu tại các sinh cảnh tự nhiên của chúng. Luận văn đặt ra câu hỏi: Chế độ ăn của hai loài này là gì và chúng khác nhau như thế nào? Từ đó, xác định các mối đe dọa trực tiếp và đề xuất các giải pháp bảo tồn dựa trên bằng chứng khoa học. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 6 đến tháng 7 năm 2017 tại Vườn Quốc gia Bái Tử Long và Vịnh Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học nền tảng để cải thiện các chương trình nhân nuôi bảo tồn, với mục tiêu tăng tỷ lệ sống của con non trong nuôi nhốt lên trên 80% và xây dựng các chiến lược bảo vệ sinh cảnh hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu này được xây dựng dựa trên hai nền tảng lý thuyết chính trong sinh thái học, kết hợp với các khái niệm chuyên ngành để tạo thành một khung phân tích toàn diện.

1. Lý thuyết Sinh thái Dinh dưỡng (Foraging Ecology): Lý thuyết này tập trung vào cách sinh vật tìm kiếm và tiêu thụ thức ăn. Trong khuôn khổ luận văn, nó được áp dụng để giải thích sự lựa chọn con mồi của hai loài thạch sùng mí, mối liên hệ giữa đặc điểm hình thái (kích thước miệng, cơ thể) và kích thước con mồi. Lý thuyết này giúp làm rõ chiến lược săn mồi của chúng trong môi trường sống tự nhiên, vốn là thông tin cực kỳ quan trọng cho việc tái tạo chế độ ăn trong điều kiện nuôi nhốt.

2. Lý thuyết Hốc sinh thái (Ecological Niche Theory): Khi hai loài có quan hệ họ hàng gần sống trong cùng một khu vực địa lý, việc phân tích chế độ ăn uống giúp xác định mức độ chồng chéo hoặc phân chia hốc sinh thái của chúng. Nghiên cứu so sánh thành phần thức ăn giữa G. lichtenfelderi và G. catbaensis để xem liệu chúng có cạnh tranh trực tiếp vì cùng một nguồn tài nguyên hay không, từ đó cung cấp hiểu biết sâu hơn về sự cùng tồn tại của chúng.

Các khái niệm chính được sử dụng bao gồm:

• Thành phần thức ăn: Các loại con mồi cụ thể được xác định trong dạ dày của thạch sùng mí, được phân loại đến cấp Bộ (Order) hoặc Lớp (Class).
• Chỉ số quan trọng (Importance Index - Ix): Một chỉ số tổng hợp, kết hợp tần suất xuất hiện, số lượng và thể tích của mỗi loại con mồi để xác định mức độ quan trọng của chúng trong chế độ ăn.
• Phân tích thành phần chính (PCA): Một kỹ thuật thống kê được sử dụng để phân tích sự khác biệt về hình thái tổng thể giữa hai loài dựa trên nhiều chỉ số đo đạc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát thực địa trực tiếp để thu thập dữ liệu sơ cấp. Quá trình này được thiết kế cẩn thận để đảm bảo tính chính xác và giảm thiểu tác động đến đối tượng nghiên cứu.

• Nguồn dữ liệu và cỡ mẫu: Dữ liệu được thu thập từ 6 tuyến khảo sát tại VQG Bái Tử Long và Vịnh Hạ Long. Tổng cộng 14 cá thể G. lichtenfelderi (8 đực, 6 cái) và 67 cá thể G. catbaensis (26 đực, 31 cái, 10 con non) đã được đo đạc các chỉ số hình thái. Mẫu thức ăn được thu thập từ 8 cá thể G. lichtenfelderi và 52 cá thể G. catbaensis. Phương pháp chọn mẫu là tìm kiếm chủ động dọc theo các tuyến đã định sẵn vào ban đêm, thời điểm hoạt động của loài.

• Phương pháp phân tích:

  • Thu thập mẫu thức ăn: Áp dụng phương pháp thụt dạ dày (stomach flushing) không gây chết, sử dụng nước tinh khiết để lấy mẫu thức ăn. Đây là phương pháp nhân đạo, cho phép thả các cá thể trở lại môi trường sống sau khi thu thập dữ liệu.
  • Phân tích hình thái: 15 chỉ số hình thái (như chiều dài từ mõm đến huyệt, chiều rộng đầu) được đo bằng thước kẹp điện tử có độ chính xác 0,01 mm.
  • Phân tích dữ liệu: Các mẫu thức ăn được định loại dưới kính lúp soi nổi Leica S6E. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê SPSS 16.0 và PAST. Phân tích PCA được dùng để so sánh sự khác biệt hình thái, trong khi kiểm định T-test và ANOVA được dùng để đánh giá sự khác biệt về kích thước con mồi.

• Timeline nghiên cứu: Công tác thực địa được tiến hành tập trung trong 2 đợt khảo sát kéo dài 20 ngày, từ ngày 21 tháng 6 đến ngày 10 tháng 7 năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã mang lại những kết quả định lượng đầu tiên về chế độ ăn và hình thái của hai loài thạch sùng mí đặc hữu, cung cấp những hiểu biết sâu sắc và mới mẻ.

1. Chế độ ăn chủ yếu là động vật không xương sống: Cả hai loài đều là loài ăn côn trùng và các động vật chân đốt khác. Phân tích từ 8 dạ dày của G. lichtenfelderi cho thấy Bộ Nhện (Araneae) và Bộ Mối (Isoptera) là hai nhóm thức ăn quan trọng nhất, mỗi nhóm chiếm 26,3% trong chỉ số quan trọng (Ix). Điều này cho thấy đây là nguồn thức ăn ưa thích và chủ đạo của loài này.

2. Sự đa dạng trong chế độ ăn của Thạch sùng mí Cát Bà: Phân tích 121 mẫu thức ăn từ 52 cá thể G. catbaensis cho thấy một phổ thức ăn rộng hơn. Bốn nhóm quan trọng nhất bao gồm Bộ Mối (Isoptera) với chỉ số Ix là 13,2%, Bộ Cánh thẳng (Orthoptera) với 9,67%, Bộ Chân đều (Isopoda) với 9,46% và Nhóm Sâu đá (Oniscomorpha) với 6,58%. Sự đa dạng này phản ánh khả năng thích nghi của loài với nguồn thức ăn sẵn có trong hệ sinh thái núi đá vôi.

3. Sự khác biệt hình thái có ý nghĩa thống kê giữa hai loài: Phân tích thành phần chính (PCA) chỉ ra sự khác biệt rõ rệt về mặt hình thái giữa G. lichtenfelderi và G. catbaensis (PC1 = 67,126%, P < 0,001). Đặc điểm phân biệt rõ nhất là số lượng lỗ trước huyệt ở con đực: G. lichtenfelderi có từ 27-32 lỗ, trong khi G. catbaensis chỉ có từ 18-26 lỗ. Những khác biệt này khẳng định chúng là hai đơn vị phân loại riêng biệt, cần có chiến lược bảo tồn độc lập.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên không chỉ mang tính mô tả mà còn có ý nghĩa sâu sắc về mặt sinh thái và bảo tồn. Nguyên nhân của sự khác biệt trong chế độ ăn có thể đến từ sự khác biệt về sinh cảnh. G. lichtenfelderi sống ở khu vực suối núi đất, nơi có độ ẩm cao và thảm mục phong phú, tạo điều kiện cho các loài như nhện và mối phát triển. Trong khi đó, G. catbaensis sống ở hệ sinh thái núi đá vôi khô hơn, nơi các loài như dế, gián (thuộc bộ Cánh thẳng) và cuốn chiếu phổ biến hơn.

So với các nghiên cứu chung về các loài tắc kè ăn đêm khác, kết quả này là nhất quán, khẳng định vai trò của chúng trong việc kiểm soát quần thể côn trùng trong hệ sinh thái. Tuy nhiên, đây là bộ dữ liệu định lượng đầu tiên cho các loài Goniurosaurus đặc hữu của Việt Nam. Dữ liệu này có ý nghĩa thực tiễn to lớn: các chương trình nhân nuôi bảo tồn tại Trạm Đa dạng sinh học Mê Linh có thể dựa vào đây để xây dựng một chế độ ăn tối ưu, thay vì chỉ dựa trên kinh nghiệm. Việc cung cấp một chế độ ăn gần với tự nhiên (ví dụ, tăng tỷ lệ mối và dế) sẽ cải thiện sức khỏe, tỷ lệ sinh sản và khả năng sống sót của con non.

Kết quả phân tích thành phần thức ăn có thể được trực quan hóa hiệu quả qua biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ phần trăm của từng loại con mồi, trong khi phân tích PCA về hình thái thường được trình bày bằng biểu đồ phân tán (scatter plot) để minh họa sự khác biệt giữa hai loài.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể, có mục tiêu và chủ thể thực hiện rõ ràng nhằm bảo tồn hiệu quả hai loài thạch sùng mí đặc hữu này.

1. Tăng cường bảo vệ sinh cảnh sống:

   • Hành động: Khoanh vùng và thiết lập các "khu vực bảo vệ nghiêm ngặt" tại các địa điểm ghi nhận mật độ cá thể cao ở VQG Bái Tử Long và Vịnh Hạ Long, đặc biệt là các hang động và khe suối.
   • Metric mục tiêu: Giảm 25% các hoạt động du lịch gây tác động tiêu cực và tình trạng xả rác tại các khu vực lõi đã được xác định.
   • Timeline: Triển khai trong vòng 24 tháng tới.
   • Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý VQG Bái Tử Long, Ban Quản lý Vịnh Hạ Long phối hợp với lực lượng kiểm lâm và chính quyền địa phương.

2. Tối ưu hóa chương trình nhân nuôi bảo tồn (Ex-situ):

   • Hành động: Xây dựng khẩu phần ăn trong điều kiện nuôi nhốt mô phỏng theo dữ liệu thức ăn tự nhiên, tăng tỷ lệ các loại mồi quan trọng như mối, dế, và nhện.
   • Metric mục tiêu: Nâng cao tỷ lệ sống của con non trong các chương trình nhân nuôi từ mức hiện tại lên 85% trong vòng 3 năm.
   • Timeline: Áp dụng ngay lập tức và đánh giá hiệu quả sau mỗi 12 tháng.
   • Chủ thể thực hiện: Trạm Đa dạng sinh học Mê Linh, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, và các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã khác.

3. Đẩy mạnh truyền thông và nâng cao nhận thức:

   • Hành động: Phát triển và phổ biến các tài liệu truyền thông (poster, video ngắn, bài viết) về giá trị đặc hữu và tình trạng bị đe dọa của hai loài thạch sùng mí, nhắm đến khách du lịch và cộng đồng địa phương.
   • Metric mục tiêu: Đạt được ít nhất 100.000 lượt tiếp cận thông qua các kênh truyền thông trực tuyến và tại các điểm du lịch mỗi năm.
   • Timeline: Bắt đầu triển khai từ quý tiếp theo và duy trì hàng năm.
   • Chủ thể thực hiện: Các tổ chức bảo tồn, ban quản lý di sản, và các doanh nghiệp du lịch có trách nhiệm.

4. Ngăn chặn nạn buôn bán trái phép:

   • Hành động: Tăng cường hoạt động tuần tra, giám sát tại các khu vực phân bố của loài và phối hợp liên ngành để điều tra, xử lý các đường dây buôn bán động vật hoang dã.
   • Metric mục tiêu: Giảm 40% số vụ việc liên quan đến buôn bán trái phép các loài thạch sùng mí được phát hiện trong 5 năm tới.
   • Timeline: Xây dựng kế hoạch hành động cho giai đoạn 5 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Lực lượng kiểm lâm, Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (C05), và các cơ quan hải quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu này không chỉ có giá trị học thuật mà còn mang lại lợi ích thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau:

• Các nhà nghiên cứu Sinh thái học và Herpetology: Luận văn cung cấp một bộ dữ liệu nền (baseline data) quý giá về sinh thái dinh dưỡng của hai loài đặc hữu ít được biết đến. Đây là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nghiên cứu sâu hơn về hành vi, di truyền học quần thể, và sự phân chia hốc sinh thái của các loài trong giống Goniurosaurus.

• Chuyên gia và cán bộ bảo tồn: Các khuyến nghị cụ thể, dựa trên phân tích định lượng, cung cấp một lộ trình hành động rõ ràng cho cả công tác bảo tồn tại chỗ (in-situ) và chuyển vị (ex-situ). Use case điển hình là việc sử dụng dữ liệu thức ăn để cải thiện tỷ lệ thành công của các chương trình nhân nuôi sinh sản.

• Nhà quản lý tại các Vườn Quốc gia và Khu Di sản Thế giới: Nghiên cứu cung cấp bằng chứng khoa học vững chắc để các nhà quản lý xây dựng các quy định bảo vệ hiệu quả hơn. Ví dụ, họ có thể sử dụng kết quả này để biện minh cho việc hạn chế tiếp cận của du khách tới các hang động là nơi sinh sản quan trọng của loài.

• Sinh viên ngành Sinh học, Lâm nghiệp và Khoa học Môi trường: Đây là một ví dụ điển hình về một quy trình nghiên cứu khoa học hoàn chỉnh, từ việc xác định vấn đề, thiết kế phương pháp thực địa, phân tích dữ liệu phức tạp, đến việc chuyển hóa kết quả thành các giải pháp thực tiễn. Nó có thể được sử dụng như một tài liệu học tập mẫu mực.

Câu hỏi thường gặp

1. Thức ăn chính xác của hai loài Thạch sùng mí này là gì? Thức ăn chính của chúng là động vật không xương sống. Đối với Thạch sùng mí Lichtenfer, con mồi quan trọng nhất là nhện và mối, chiếm tới 52,6% tầm quan trọng trong chế độ ăn. Trong khi đó, Thạch sùng mí Cát Bà có chế độ ăn đa dạng hơn, bao gồm mối, dế, gián, và các loài chân đốt khác sống trong môi trường đá vôi.

2. Làm thế nào để phân biệt hai loài này ngoài thực địa? Dù có vẻ ngoài tương tự, chúng có những đặc điểm hình thái khác biệt. Dễ nhận thấy nhất ở con đực là số lượng lỗ trước huyệt: loài Lichtenfer có nhiều hơn (27-32) so với loài Cát Bà (18-26). Ngoài ra, loài Lichtenfer thường có 1-3 vảy nhỏ giữa hai vảy mũi lớn, trong khi đặc điểm này thường không có ở loài Cát Bà.

3. Tại sao việc nghiên cứu thức ăn lại quan trọng cho công tác bảo tồn? Nghiên cứu thức ăn cung cấp thông tin sống còn cho hai khía cạnh bảo tồn. Thứ nhất, nó giúp các chương trình nhân nuôi tạo ra chế độ ăn phù hợp nhất, tăng cường sức khỏe và khả năng sinh sản của vật nuôi. Thứ hai, nó giúp xác định các yếu tố sinh cảnh quan trọng cần được bảo vệ, cụ thể là những khu vực có nguồn con mồi dồi dào.

4. Ngoài săn bắt, chúng còn đối mặt với những mối đe dọa nào khác? Ngoài việc bị săn bắt trái phép để làm vật nuôi, chúng còn đối mặt với nguy cơ mất và suy thoái sinh cảnh. Các hoạt động du lịch không được kiểm soát tốt, xả rác bừa bãi trong các hang động, và các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ lụt tại khu vực núi đá vôi đều là những mối đe dọa nghiêm trọng đến quần thể của chúng.

5. Phương pháp thu thập mẫu thức ăn có gây hại cho loài vật không? Nghiên cứu đã sử dụng phương pháp "thụt dạ dày" (stomach flushing), một kỹ thuật không gây chết được công nhận rộng rãi trong ngành nghiên cứu bò sát. Kỹ thuật này chỉ sử dụng nước sạch để đẩy thức ăn ra ngoài và được thực hiện nhanh chóng bởi chuyên gia. Tất cả các cá thể sau khi lấy mẫu đều được thả về đúng vị trí đã bắt, đảm bảo an toàn tối đa cho chúng.

Kết luận

Luận văn này đã đạt được những mục tiêu đề ra và mang lại nhiều đóng góp quan trọng cho ngành sinh thái học và công tác bảo tồn tại Việt Nam.

• Đóng góp cốt lõi: Cung cấp bộ dữ liệu định lượng khoa học đầu tiên về thành phần thức ăn và so sánh hình thái của hai loài Thạch sùng mí đặc hữu, G. lichtenfelderi và G. catbaensis.
• Phát hiện nổi bật: Chế độ ăn của hai loài chủ yếu là côn trùng và động vật chân đốt, nhưng có sự khác biệt về các nhóm con mồi ưu tiên, phản ánh sự thích nghi với các sinh cảnh khác nhau (núi đất ẩm và núi đá vôi).
• Khẳng định khoa học: Nghiên cứu xác nhận sự khác biệt rõ rệt về mặt hình thái giữa hai loài, củng cố vị thế của chúng là các đơn vị bảo tồn riêng biệt và cần có kế hoạch hành động độc lập.
• Giá trị ứng dụng: Đề xuất 4 nhóm giải pháp bảo tồn cụ thể, khả thi, từ bảo vệ sinh cảnh, tối ưu hóa nhân nuôi, truyền thông nhận thức đến chống buôn bán trái phép.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Cần triển khai các nghiên cứu sâu hơn về di truyền học quần thể để đánh giá mức độ đa dạng và sự cô lập giữa các quần thể, cũng như nghiên cứu về sinh thái sinh sản để hoàn thiện chiến lược bảo tồn toàn diện. Việc thực thi các khuyến nghị đòi hỏi sự chung tay của các nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về nghiên cứu bò sát ở Việt Nam 1. Đa dạng loài bò sát ở Việt Nam Việt Nam cũng được đánh giá là một trong 25 quốc gia có mức độ đa dạng sinh học cao nhất thế giới (Myers và cs, 2000) [36] trong đó có khu hệ bò sát. Năm 1996, Nguyễn Văn Sáng và Hồ Thu Cúc ghi nhận 258 loài bò sát, số lượng loài tăng lên 368 loài vào năm 2009 (Nguyễn và cs, 2009) [49] và lên tới 420 loài vào năm 2013.

Chỉ tính riêng trong 5 năm trở lại đây có tới hơn 50 loài mới được công bố hoặc ghi nhận tại Việt Nam (tính đến tháng 3-2018 theo Uetz & Hošek, 2018 [60] (Hình 1. Số lượng loài tăng lên nhanh chóng và những phát hiện mới chứng tỏ khu hệ bò sát của Việt Nam rất đa dạng và cần tiếp tục những nghiên cứu chi tiết hơn.1 Số lượng các loài bò sát được ghi nhận ở Việt Nam qua các năm 1. Các nghiên cứu về bò sát ở vùng Đông Bắc Trong khoảng gần 20 năm trở lại đây, có rất nhiều công trình công bố về Bò sát ở khu vực Đông Bắc Việt Nam nhưng hầu hết các nghiên cứu tập trung điều tra về thành phần loài hoặc đa dạng khu hệ. 4 download by : [e-mail] Thành phần loài tại các khu hệ, Orlov và cs (2000) [52] ghi nhận hơn 80 loài rắn ở Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc.

Năm 2007, Trương Văn Lã và cs [8] đã thống kê được 25 loài Bò sát tại khu vực Tam Đảo - Chợ Đồn - Bắc Kạn. Năm 2008, Trần Thanh Tùng thống kê 89 loài bò sát ở khu vực Tây Yên Tử, tỉnh Bắc Giang [12]. Các nghiên cứu về bò sát ở Bắc Kạn theo Nguyễn Văn Sáng và cs (2009) [10] ghi nhận 39 loài rắn và 18 loài thằn lằn ở Ba Bể, Chợ mới, Chợ Đồn, Ngân Sơn, Linh Thông, Xuân Lạc. Hoàng Văn Ngọc (2010) [9] đã ghi nhận 101 loài bò sát ở 3 tỉnh Thái Nguyên, Tuyên Quang và Hà Giang.

Nguyen và cs (2011) [45] khảo sát và ghi nhận 40 loài bò sát tại VQG Cát Bà. Vũ Tiến Thịnh (2013) [11] xác định được 11 loài bò sát quý hiếm ở khu bảo tồn loài loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc (Bắc Kạn). Hecth và cs (2014) [24] thống kê ở vùng núi Tây Yên Tử (tỉnh Bắc Giang) có 40 loài Bò sát. Gawor và cs (2016) [19] đã ghi nhận 51 loài bò sát tại VQG Bái Tử Long.

Về mô tả loài mới và ghi nhận mới cho Việt Nam: Le & Ziegler (2003) [31] lần đầu tiên ghi nhận loài Shinisaurus crocodilurus ở Việt Nam. Darevsky và cs (2004) [17] mô tả loài mới Sphenomorphus devorator ở Quảng Ninh. Böhme và cs (2005) [14] mô tả mới loài Tylototriton vietnamensis ở Bắc Giang. Vu và cs (2006) [61] ghi nhận bổ sung loài Goniurosaurus luii cho khu hệ bò sát của Việt Nam.

Ziegler và cs (2008) [69] mô tả mới Goniurosaurus catbaensis ở đảo Cát Bà. Ziegler và cs (2008) [69] phát hiện loài mới Opisthotropis tamdaoensis ở Tam Đảo. Năm 2009, Orlov và cs [53] mô tả loài rắn mới Protobothrops trungkhanhensis với mẫu chuẩn thu tại tỉnh Cao Bằng. Nguyen và cs (2010) [47] mô tả loài mới Scincella apraefrontalis tại tỉnh Lạng Sơn.

Roesler và cs (2010) [58] mô tả loài Gekko canhi thu tại tỉnh Lạng Sơn. David và cs (2012) [18] mô tả mới loài Oligodon nagao tại tỉnh Lạng Sơn và Cao Bằng. Nguyen và cs (2012) [48] ghi nhận bổ sung loài Sphenomorphus incognitus cho khu hệ bò sát của Việt Nam với mẫu vật thu tại tỉnh Bắc Giang. Orlov và cs (2013) [54] mô tả loài mới Azemiops kharini với mẫu vật thu tại các tỉnh Cao 5 download by : [e-mail] Bằng, Lạng Sơn và Vĩnh Phúc.

Nguyen và cs (2013) [43] đã công bố và mô tả loài mới Hemiphyllodactylus zugi ở Hạ Lang, Cao Bằng. Loài rắn đặc hữu Opisthotropis voquyi gần đây được phát hiện duy nhất phân bố tại vùng núi Tây Yên Tử, Bắc Giang và được mô tả bởi nhóm nghiên cứu của Ziegler và cs (2018) [67]. Nghiên cứu về đặc điểm dinh dưỡng, thành phần thức ăn của các loài bò sát Số lượng các nghiên cứu về sinh thái học của các loài bò sát ở Việt Nam còn khá hạn chế, một số nghiên cứu về thành phần thức ăn trong tự nhiên được ghi nhận như: Nghiên cứu dinh dưỡng của Rắn ráo trâu Ptyas mucosa trong điều kiện nuôi tại Nghệ An thực hiện bởi Ông Vĩnh An và cs (2012) [1]; Nghiên cứu đặc điểm dinh dưỡng và sinh dục của Rắn nước Xenochrophis flavipunctatus của Ngô Đắc Chứng và Lê Anh Tuấn (2012); Ngo và cs (2014) [5], [40] nghiên cứu thành phần thức ăn của loài Eutropis multifasciatus (Kuhl, 1820) [40]; Nghiên cứu về sinh thái săn mồi và dinh dưỡng của loài Thằn lằn bóng Eutropis multifasciatus được nghiên cứu bởi Ngo và cs (2015); Ngo và cs (2016) [40], [41] phân tích và ghi nhận một số mẫu thành phần thức ăn của loài Thạch sùng mí cát bà (Goniurosaurus catbaensis) tại VQG Cát Bà. Như vậy, có thể nói hướng nghiên cứu về đặc điểm dinh dưỡng và thành phần thức ăn của các loài bò sát còn khá hạn chế ở Việt Nam.

Bên cạnh đó kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng đối với công tác bảo nhân nuôi các loài bò sát quý hiếm và có nguy cơ bị đe dọa tuyệt chủng. Tổng quan về khu vực nghiên cứu 1.1 Vườn quốc gia Bái Tử Long 1.1 Vị trí địa lý Vườn quốc gia Bái Tử Long được thành lập ngày 01/06/2001 theo quyết định số 85/2001/QĐ-TT, nằm trong tọa độ địa lý: 20°55’05’’ - 21°15’10’’ vĩ độ Bắc, 107°30’10’’ - 107°46’20’’ kinh độ Đông, nằm trong địa giới hành chính 6 download by : [e-mail] của 3 xã: Minh Châu, Vạn Yên và Hạ Long của huyện Vân Đồn, với tổng diện tích 15. VQG Bái Tử Long thuộc Vịnh Bái Tử Long, nằm trong vịnh Bắc Bộ, phía Tây nam giáp Vịnh Hạ Long, phía Đông gáp biển, phía Tây giáp đất liền với thành phố Cẩm Phả và phía Đông bắc giáp huyện đảo Cô Tô. Vịnh Bái Tử Long bao gồm hàng trăm hòn đảo lớn nhỏ và trong đó có nhiều đảo lớn và có dân sinh sống.

Các đảo thuộc vườn quốc gia bao gồm: Ba Mùn, Trà Ngọ Lớn, Trà Ngọ Nhỏ, Sậu Nam, Sậu Động, Đông Ma, Hòn Chính, Lò Hố, Máng Hà Nam, Máng Hà Bắc, Di To, Chầy Cháy, Đá Ẩy, Soi Nhụ,… (Lê văn Lanh, 2011) [7].2 Ảnh chụp Bản đồ hiện trạng rừng và đất lâm nghiệp VQG Bái Tử Long - tỉnh Quảng Ninh (Nguồn: VQG Bái Tử Long) 7 download by : skknchat@gmail.2 Khí hậu VQG Bái Tử Long chịu ảnh hưởng chung của vùng nhiệt đới gió mùa cận chí tuyến Bắc có mùa đông lạnh từ tháng 10 tới tháng 3 năm sau và mùa hè nắng nóng từ tháng 5 tới tháng 8, tháng 4 và tháng 9 là thời kỳ chuyển tiếp với khí hậu ôn hoà. Nhiệt độ không khí theo số liệu quan trắc của 4 trạm Khí tượng khu vực xung quanh (trạm Móng Cái, Tiên Yên, Cô Tô, Cửa Ông) trong thời gian 1956 - 2003 cho thấy nhiệt độ trung bình năm trong khoảng 22,4 - 22,8°C, trong khoảng thời gian nóng nhất vào các tháng 6 - 8 và đặc biệt vào tháng 7. Lượng mưa trung bình năm của khu vực VQG Bái Tử Long trong khoảng 1693,8 - 2679,6mm. Độ ẩm tương đối của không khí khu vực trung bình khoảng 83 - 85% [7].3 Đa dạng sinh học - Hệ sinh thái Vịnh Bái Tử Long: Vịnh Bái Tử Long bao gồm VQG Bái Tử Long do có cấu tạo địa hình, địa chất đa dạng nên HST rất đa dạng: HST rừng lá rộng thường xanh nhiệt đới trên đảo đá vôi, HST rừng lá rộng thường xanh nhiệt đới trên đảo đất, HST rừng ngập mặn, vùng triều, hồ nước mặn (tùng, áng), HST thảm cỏ biển, HST rạn san hô, đáy mềm (động thực vật phù du, thảm rong, cỏ biển, …), HST thung áng trong đảo đá vôi và hệ thống các hang động.

- Hệ động, thực vật VQG Bái Tử Long: VQG Bái Tử Long có hệ thực vật khá phong phú và đa dạng. Hệ thực vật rừng ở đây bao gồm 780 loài, 468 chi, 135 họ thuộc 5 ngành thực vật bậc cao có mạch. Trong đó ngành Mộc lan chiếm đa số với 729 loài, 438 chi, 114 họ. Nguồn tài nguyên cây có ích: 431 loài cây thuốc, 126 loài cây cho gỗ, 44 loài cây cho quả và hạt ăn được, 33 loài cây làm rau ăn, 27 loài cây cho tinh dầu và dầu béo, 14 loài cây làm thức ăn cho gia súc.

Qua khảo sát đã phát hiện được 19 loài thực vật ngập mặn thuộc hai nhóm: nhóm loài chủ yếu có 8 loài và nhóm loài chịu 8 download by : [e-mail] mặn gia nhập vào rừng ngập mặn có 8 loài. Trong thành phần của khu hệ loài Sú chiếm ưu thế trong toàn khu vực. Thành phần loài động vật hoang dã trên đảo trong phạm vi VQG Bái Tử Long có: ⁻ Lớp thú có 24 loài thuộc 13 họ, 6 bộ. ⁻ Lớp chim có 71 loài thuộc 28 họ, 9 bộ.

⁻ Lớp lưỡng cư có 15 loài thuộc 1 họ, 1 bộ. ⁻ Lớp bò sát có 33 loài thuộc 12 họ, 2 bộ. ⁻ Côn trùng bộ Cánh phấn có 120 loài, thuộc 8 họ. Một số loài động vật rừng thuộc sách đỏ Việt Nam có: Bồ câu nâu, Báo gấm, Báo lửa, Sơn dương, Rái cá, Rùa hộp ba vạch, Tắc kè, Kỳ đà hoa, Trăn đất, Rắn ráo, Rắn cạp nong, Rắn hổ mang, Rắn hổ mang chúa… [7].

- Đa dạng các loài bò sát, ếch nhái tại VQG Bái Tử Long: Nghiên cứu của Le và Vo. (2005) [30] khảo sát đánh giá đa dạng các loài động vật có xương tại VQG Bái Tử Long ghi nhận 08 loài ếch nhái thuộc 06 họ và 19 loài bò sát thuộc 11 họ. Nguyen và cs. (2009) [49] ghi nhận 40 loài bò sát tại VQG Bái Tử Long.

Gần đây, Gawor và cs. (2016) [19] đã bổ sung và ghi nhận một số loài bò sát và ếch nhái, tăng số lượng các loài ếch nhái thành 14 loài và số lượng các loài bò sát tăng lên tới 51 loài. Đa dạng các loài bò sát ếch nhái tại VQG Bái Tử Long ghi nhận 04 loài trong Danh lục Đỏ IUCN 2018 [27], 08 loài trong Sách đỏ Việt Nam (2007) , 05 loài có tên trong Nghị định 32/NĐ-CP (2006), 05 loài có tên trong Công ước quốc tế về buôn bán các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES-2016) và 01 loài đặc hữu tại Việt Nam là loài Thạch sùng mí lichtenfer (Goniurosaurus lichtenfelderi).2 Vịnh Hạ Long 1.1 Vị trí địa lý Vịnh Hạ Long thuộc Vịnh Bắc Bộ nằm ở khu vực Đông Bắc Việt Nam, thuộc địa phận tỉnh Quảng Ninh (Hình 1.