Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng

Luận án tiến sĩ phân tích nghiên cứu thành ngữ tiếng việt từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Trần Thị Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: Gs.Ts Nguyễn Văn Khang
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
• Đề tài: Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng
• Loại tài liệu: Luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Dẫn nhập
• 1.2. Một số vấn đề lý thuyết về ngôn ngữ học nhân chủng
• 1.3. Khái quát về ngôn ngữ học nhân chủng
• 1.4. Nội dung nghiên cứu của ngôn ngữ học nhân chủng
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT VÀI ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA XÃ HỘI CỦA THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT NHÌN TỪ BÌNH DIỆN NGÔN NGỮ HỌC NHÂN CHỦNG
• 3. CHƯƠNG 3: TÍNH ẨN DỤ TRONG THÀNH NGỮ TIẾNG VIỆT NHÌN TỪ BÌNH DIỆN NGÔN NGỮ HỌC NHÂN CHỦNG
• PHỤ LỤC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ ngôn ngữ học nhân chủng

Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học nhân chủng là một lĩnh vực mới mẻ, mang lại cái nhìn sâu sắc về mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa. Thành ngữ không chỉ là những cụm từ mang ý nghĩa đặc trưng mà còn phản ánh những giá trị văn hóa, xã hội của người Việt. Việc nghiên cứu này giúp làm rõ hơn những đặc điểm văn hóa xã hội được thể hiện qua ngôn ngữ, từ đó mở rộng hiểu biết về bản sắc văn hóa dân tộc.

1.1. Định nghĩa và vai trò của thành ngữ trong tiếng Việt

Thành ngữ tiếng Việt là những cụm từ cố định, mang ý nghĩa biểu tượng và thường được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày. Chúng không chỉ giúp diễn đạt ý tưởng một cách súc tích mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc. Thành ngữ là một phần không thể thiếu trong ngôn ngữ, phản ánh tâm tư, tình cảm và phong tục tập quán của người Việt.

1.2. Ngôn ngữ học nhân chủng và ứng dụng trong nghiên cứu thành ngữ

Ngôn ngữ học nhân chủng là một lĩnh vực nghiên cứu liên ngành, kết hợp giữa ngôn ngữ học và nhân chủng học. Việc áp dụng ngôn ngữ học nhân chủng vào nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt giúp làm nổi bật mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, từ đó khám phá những đặc điểm văn hóa xã hội của người Việt được phản ánh qua thành ngữ.

II. Những thách thức trong nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt

Mặc dù nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học nhân chủng mang lại nhiều giá trị, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là việc thiếu tài liệu và nghiên cứu trước đó về lĩnh vực này. Điều này khiến cho việc xây dựng cơ sở lý thuyết và thực tiễn gặp khó khăn.

2.1. Thiếu tài liệu nghiên cứu và nguồn tư liệu

Nhiều thành ngữ tiếng Việt chưa được ghi chép đầy đủ trong các từ điển, dẫn đến việc thiếu thông tin cho nghiên cứu. Việc thu thập và phân loại thành ngữ là một nhiệm vụ khó khăn, đòi hỏi sự kiên nhẫn và tỉ mỉ từ các nhà nghiên cứu.

2.2. Khó khăn trong việc phân tích văn hóa xã hội

Việc phân tích mối liên hệ giữa thành ngữ và văn hóa xã hội đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về cả ngôn ngữ và văn hóa. Các nhà nghiên cứu cần phải có kiến thức vững vàng về các khía cạnh văn hóa, xã hội để có thể đưa ra những phân tích chính xác và có giá trị.

III. Phương pháp nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ ngôn ngữ học nhân chủng

Để nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học nhân chủng, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng. Các phương pháp này không chỉ giúp thu thập dữ liệu mà còn hỗ trợ trong việc phân tích và giải thích các hiện tượng ngôn ngữ.

3.1. Phương pháp miêu tả và phân tích

Phương pháp miêu tả giúp ghi lại và phân loại các thành ngữ, trong khi phương pháp phân tích giúp làm rõ ý nghĩa và giá trị văn hóa của chúng. Việc kết hợp hai phương pháp này sẽ tạo ra một cái nhìn toàn diện về thành ngữ tiếng Việt.

3.2. Phương pháp so sánh và đối chiếu

Phương pháp so sánh và đối chiếu giữa các thành ngữ trong tiếng Việt và các ngôn ngữ khác sẽ giúp làm nổi bật những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó làm rõ hơn đặc điểm văn hóa của người Việt. Điều này cũng giúp mở rộng hiểu biết về ngôn ngữ và văn hóa trong bối cảnh toàn cầu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt

Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học nhân chủng không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Việc hiểu rõ về thành ngữ sẽ giúp cải thiện khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa cho người học tiếng Việt, đặc biệt là đối với sinh viên quốc tế.

4.1. Cải thiện khả năng giao tiếp cho người học tiếng Việt

Việc nắm vững thành ngữ sẽ giúp người học tiếng Việt giao tiếp tự nhiên và hiệu quả hơn. Thành ngữ thường được sử dụng trong các tình huống giao tiếp hàng ngày, do đó, việc hiểu và sử dụng chúng là rất cần thiết.

4.2. Góp phần bảo tồn văn hóa dân tộc

Nghiên cứu thành ngữ không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Thành ngữ là một phần quan trọng trong di sản văn hóa của người Việt, việc nghiên cứu và giảng dạy chúng sẽ giúp gìn giữ bản sắc văn hóa.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt

Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học nhân chủng mở ra nhiều triển vọng cho các nghiên cứu tiếp theo. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu mới sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng tri thức về ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam.

5.1. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt từ góc độ ngôn ngữ học nhân chủng sẽ tiếp tục phát triển, mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác nhau. Các nhà nghiên cứu có thể áp dụng các phương pháp mới để khám phá sâu hơn về mối liên hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa.

5.2. Khuyến khích nghiên cứu liên ngành

Việc khuyến khích nghiên cứu liên ngành giữa ngôn ngữ học và các lĩnh vực khác như văn hóa học, xã hội học sẽ tạo ra những cái nhìn mới mẻ và sâu sắc hơn về thành ngữ tiếng Việt. Điều này không chỉ giúp làm phong phú thêm tri thức mà còn góp phần vào việc phát triển ngôn ngữ học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục các công trình đã công bố của tác giả, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận án gồm có ba chƣơng: - Chƣơng 1: Cơ sở lý thuyết của đề tài. Chƣơng viết này sẽ làm rõ một vài vấn đề liên quan đến lý thuyết ngôn ngữ học nhân chủng và những vấn đề lý thuyết đã có về thành ngữ. Từ đó luận án sẽ xác định hƣớng nghiên cứu cụ 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thể mà ngôn ngữ học nhân chủng có thể áp dụng để nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt. - Chƣơng 2: Một vài đặc điểm văn hóa xã hội của thành ngữ tiếng Việt nhìn từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng.

Chƣơng này sẽ trình bày khái quát một vài nội dung trong thành ngữ tiếng Việt nhìn từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng nhằm làm rõ những vấn đề mà các cách tiếp cận khác còn chƣa có điều kiện chỉ ra. - Chƣơng 3: Tính ẩn dụ trong thành ngữ tiếng Việt nhìn từ bình diện ngôn ngữ học nhân chủng. Chƣơng này lựa chọn vấn đề ẩn dụ nhƣ là một trong những nội dung nghiên cứu của ngôn ngữ học nhân chủng để qua đó góp phần chỉ ra mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa trong thành ngữ. Và đó cũng chính là cách để làm sáng tỏ những đặc điểm của tính ẩn dụ có trong thành ngữ tiếng Việt.

Cách giải thích ấy đến lƣợt mình cho chúng ta biết ngôn ngữ và văn hóa tác động qua lại lẫn nhau như thế nào và chính sự hiểu biết đó chỉ ra sự khác biệt giữa ngôn ngữ học nhân chủng với các phân ngành khoa học khác. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Dẫn nhập Trong xu thế phát triển hiện nay, ngày càng có nhiều hƣớng nghiên cứu mới với những phạm vi nghiên cứu giáp ranh giữa các ngành khoa học. Ở đó, các đối tƣợng nghiên cứu đƣợc xem xét từ nhiều góc độ có thể nói là toàn diện hơn nhờ những cách tiếp cận liên ngành.

Ngôn ngữ học nhân chủng là một ngành khoa học liên ngành ra đời trong xu thế đó. Ở nhiều nƣớc trên thế giới, ngôn ngữ học nhân chủng thu hút đƣợc sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, đặc biệt là các nhà nghiên cứu ở Bắc Mỹ nhƣ Mỹ, Canada và tiếp đó là các học giả ở Anh, Úc, Pháp, Trung Quốc. Ở Việt Nam hiện nay, hầu nhƣ chƣa có một công trình nghiên cứu nào nhƣ sách chuyên luận hay giáo trình đại học. về ngôn ngữ học nhân chủng đƣợc công bố.

Vì thế, luận án này có thể đƣợc coi nhƣ là một sự cố gắng bƣớc đầu ứng dụng những kết quả lý luận của ngôn ngữ học nhân chủng vào việc nghiên cứu tiếng Việt. Trong tình hình nhƣ vậy, ở chƣơng này, chúng tôi sẽ giới thiệu về ngôn ngữ học nhân chủng nhằm cung cấp một cái nhìn cơ bản nhất về chuyên ngành ngôn ngữ học này phục vụ cho nhiệm vụ của luận án. Việc giới thiệu ở đây là chỉ nhằm nêu ra những vấn đề có thể ứng dụng cách tiếp cận của chuyên ngành ngôn ngữ học này trong nghiên cứu thành ngữ tiếng Việt. Vì thế, chúng tôi không có hy vọng làm thỏa mãn những hiểu biết đầy đủ về ngôn ngữ học nhân chủng.

Việc giới thiệu của chúng tôi một mặt là cơ sở lý luận cho các chƣơng tiếp theo của luận án, mặt khác trong một chừng mực nào đó có thể góp phần vào việc phát triển lý luận về ngôn ngữ học nhân chủng giúp ích cho việc nghiên cứu những đối tƣợng ngôn ngữ khác ở Việt Nam. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Một số vấn đề lý thuyết về ngôn ngữ học nhân chủng. Việc sử dụng thuật ngữ trong luận án Về mặt thuật ngữ, hiện vẫn chƣa có sự phân biệt rõ ràng giữa việc dịch sang tiếng Việt và sử dụng hai thuật ngữ tiếng Anh anthropological linguistics và linguistic anthropology.

Sự giống nhau giữa hai thuật ngữ này là ở chỗ, cả hai đều dùng để gọi tên một lĩnh vực liên ngành đƣợc hình thành từ hai ngành anthropology - “nhân học” hay “nhân chủng học” và linguistics - “ngôn ngữ học”. Trong các tài liệu ở Việt Nam, thuật ngữ anthropological linguistics có thể đƣợc dịch là “ngôn ngữ học nhân học” hoặc “ngôn ngữ học nhân chủng”, hoặc “ngôn ngữ học nhân chủng học” và linguistic anthropology có thể đƣợc dịch là “nhân học ngôn ngữ”, “nhân chủng học ngôn ngữ”, “nhân chủng học ngôn ngữ học”. Trong luận án này, chúng tôi lựa chọn cách dịch anthropological linguistics là “ngôn ngữ học nhân chủng” và linguistic anthropology là “nhân chủng học ngôn ngữ” với hai lý do sau đây: (1) Chúng tôi nghĩ rằng trong một thuật ngữ khoa học không nên có hai chữ học đồng thời có mặt. Vì vậy, cách gọi “nhân học ngôn ngữ học”, “ngôn ngữ học nhân học”, “ngôn ngữ học nhân chủng học” khiến cho thuật ngữ bị lặp một cách chƣa hợp lý.

(2) Cách chuyển dịch “ngôn ngữ học nhân chủng” sẽ mang tính hệ thống của thuật ngữ hơn trong mối tƣơng quan với các chuyên ngành ngôn ngữ học khác nhƣ “ngôn ngữ học ứng dụng”, “ngôn ngữ học xã hội”, “ngôn ngữ học tâm lý”, “ngôn ngữ học tri nhận” v. Theo đó, yếu tố “ngôn ngữ học” chỉ ra rằng đây là chuyên ngành nghiên cứu về ngôn ngữ và yếu tố “nhân chủng” chỉ ra hƣớng tiếp cận ngôn ngữ từ bình diện nhân chủng. Tƣơng ứng với thuật ngữ tiếng Việt “ngôn ngữ học nhân chủng”, thuật ngữ tiếng Anh linguistic anthropology đƣợc chúng tôi dịch là “nhân chủng học 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ngôn ngữ” và ở đây đƣợc hiểu nó là chuyên ngành nhân chủng học tiếp cận từ bình diện ngôn ngữ. Khái quát về ngôn ngữ học nhân chủng Ngôn ngữ học nhân chủng là một lĩnh vực nghiên cứu liên ngành có liên quan đến hai chuyên ngành độc lập là nhân chủng học và ngôn ngữ học.

Do đều là khoa học nghiên cứu về con ngƣời, bản thân nhân chủng học và ngôn ngữ học vừa có sự đan xen lẫn nhau, vừa có sự trùng lặp về đối tƣợng hay khách thể nghiên cứu, do đó vừa có tác động qua lại và ảnh hƣởng lẫn nhau. Nói nhƣ vậy là vì, tƣ liệu của ngôn ngữ học là ngôn ngữ với tƣ cách là phƣơng tiện giao tiếp và công cụ của tƣ duy. Đó là thứ phƣơng tiện và công cụ mà chỉ có con ngƣời mới có đặc quyền sở hữu với tƣ cách là một thành viên của một cộng đồng xã hội gắn liền với một nền văn hóa nhất định nào đó. Trong khi đó, đối tƣợng nghiên cứu của nhân chủng học là con ngƣời, bao gồm tất cả các đặc điểm sinh lý, các đặc điểm tâm lý, tình cảm, tƣ duy v.v, tức là các hoạt động đặc trƣng của con ngƣời.

Trong các hoạt động đặc trƣng ấy, hoạt động ngôn ngữ đƣợc coi là đặc hoạt động phức tạp nhất và cũng là điển hình nhất của loài động vật cao cấp này. Hơn thế nữa, ngôn ngữ còn đƣợc xem nhƣ một tiêu chí quan trọng để xác định và phân biệt một tộc ngƣời và đặc trƣng văn hóa của tộc ngƣời đó. Cho nên, ngôn ngữ là một phần quan trọng không thể thiếu khi nghiên cứu nhân chủng học. Về mặt lịch sử, trƣớc khi ngôn ngữ học nhân chủng ra đời, ngƣời ta thƣờng quen dùng thuật ngữ nhân chủng học ngôn ngữ.

Có thể nói, thuật ngữ nhân chủng học ngôn ngữ gắn liền với nhân chủng học văn hóa - một trong bốn lĩnh vực truyền thống của nhân chủng học, bên cạnh nhân chủng học hình thể, khảo cổ học, dân tộc học. Trong giai đoạn đầu phát triển, nhân chủng học ngôn ngữ đƣợc xem là một phần của nhân chủng học văn hóa. Khi đó, các nhà nghiên cứu điền dã nhân chủng học trong quá trình nghiên cứu các tộc 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ngƣời đã nhận thấy vai trò của ngôn ngữ là hết sức quan trọng đối với nghiên cứu dân tộc học. Và vì vậy, ngôn ngữ đƣợc các nhà nhân chủng học quan tâm nghiên cứu nhƣ là một ánh phản của văn hóa tộc ngƣời.

Cho nên, nhân chủng học coi ngôn ngữ, và vì thế cả ngôn ngữ học, là nền tảng của một khoa học về con ngƣời, bởi vì nó cung cấp một sự hiểu biết về mối liên hệ giữa cấp độ sinh học và văn hóa xã hội. Tuy nhiên, chỉ đến khi “Một số người thấy trong phương pháp luận ngôn ngữ học hiện đại có một mô hình hay mầm mống của một phương pháp luận chung cho việc nghiên cứu cấu trúc hành vi của con người” (D.Hymes – trích từ [63,143]) thì từ đó, ngôn ngữ và các hệ thống lý thuyết ngôn ngữ học không thể đƣợc xem là một bộ phận trong nhân chủng học văn hóa nữa. Bởi vậy, thuật ngữ ngôn ngữ học nhân chủng ra đời. Nó nhằm khẳng định vai trò của ngôn ngữ và các lý thuyết ngôn ngữ học đối với việc nghiên cứu nhân chủng.

Các nghiên cứu ngôn ngữ học nhân chủng nhấn mạnh vai trò quan trọng của ngôn ngữ trong việc tạo nên nền tảng văn hóa xã hội của con ngƣời, trong việc đồng thời góp phần tạo nên tính đa dạng và tính chỉnh thể cho các hệ thống văn hóa xã hội đó. Do đó, ngôn ngữ học nhân chủng là hƣớng nghiên cứu ngôn ngữ thông qua các yếu tố thuộc về con ngƣời, mà cụ thể là mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, giữa ngôn ngữ và tƣ duy, giữa ngôn ngữ và xã hội. Nói một cách khác, ngôn ngữ học nhân chủng có thể đƣợc hiểu nhƣ là một chuyên ngành nghiên cứu các vấn đề ngôn ngữ của loài ngƣời dựa vào các dữ liệu văn hóa xã hội và xử lý những dữ liệu ấy bằng các phƣơng pháp của ngôn ngữ học. Nhƣ chúng ta đều biết, những mối quan hệ vừa kể ở trên cũng là sự quan tâm của rất nhiều phân ngành ngôn ngữ học khác nhƣ ngôn ngữ học tri nhận, ngôn ngữ học tâm lý v.v và ngƣời anh em gần gũi với ngôn ngữ học 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhân chủng là ngôn ngữ học xã hội.

Chính bởi vậy, ngôn ngữ học nhân chủng dƣờng nhƣ có phạm vi nghiên cứu bao trùm và thậm chí, nó còn có xu hƣớng tích hợp nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn khác. Khi nói về đối tƣợng nghiên cứu truyền thống của ngôn ngữ học nhân chủng, các nhà nghiên cứu Bắc Mỹ thƣờng chỉ chú trọng đến những ngôn ngữ không phải là ngôn ngữ phƣơng Tây.