Luận văn: Nghiên cứu thảm thực vật xã Kỳ Thượng, Hoành Bồ, Quảng Ninh

Luận văn nghiên cứu đặc điểm thảm thực vật tại Kỳ Thượng, Quảng Ninh. Phân tích các kiểu thảm thực vật, thành phần loài và giá trị sinh thái.

Trường đại học

Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên

Chuyên ngành

Sinh thái học

Người đăng

Ẩn danh

Thể loại

Luận văn thạc sĩ

2019

121

Phí lưu trữ

35 Point

Mục lục chi tiết

LỜI CAM ĐOAN

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, SƠ ĐỒ

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

2. Mục tiêu nghiên cứu

3. Giới hạn nghiên cứu

1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1. Một số khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu

1.1.1. Thảm thực vật

1.1.2. Thảm thực vật thứ sinh

1.1.3. Khái niệm về rừng

1.1.4. Phục hồi rừng

1.2. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật trên Thế giới và ở Việt Nam

1.2.1. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật trên Thế giới

1.2.2. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật ở Việt Nam

1.3. Nghiên cứu về thành phần dạng sống thực vật trên Thế giới và ở Việt Nam

1.3.1. Nghiên cứu về thành phần dạng sống trên Thế giới

1.3.2. Nghiên cứu về thành phần dạng sống ở Việt Nam

1.4. Nghiên cứu về cấu trúc rừng trên Thế giới và ở Việt Nam

1.4.1. Nghiên cứu về cấu trúc rừng trên thế giới

1.4.2. Nghiên cứu cấu trúc rừng ở Việt Nam

1.5. Nghiên cứu về tái sinh rừng trên Thế giới và ở Việt Nam

1.5.1. Nghiên cứu về tái sinh rừng trên Thế giới

1.5.2. Nghiên cứu về tái sinh rừng ở Việt Nam

1.6. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật ở tỉnh Quảng Ninh

2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Đối tượng nghiên cứu

2.2. Nội dung nghiên cứu

2.2.1. Nghiên cứu xác định các kiểu thảm thực vật ở KVNC

2.2.2. Nghiên cứu đặc điểm cơ bản của các kiểu thảm thực vật ở KVNC

2.2.3. Nghiên cứu chiều hướng phát triển và đề xuất một số biện pháp sử dụng hợp lý các kiểu thảm thực vật ở KVNC

2.3. Phương pháp nghiên cứu

2.3.1. Phương pháp xác định các kiểu thảm thực vật

2.3.2. Phương pháp tuyến điều tra và ô tiêu chuẩn

2.3.3. Phương pháp phân tích mẫu thực vật

2.3.4. Phương pháp kế thừa

3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI VÙNG NGHIÊN CỨU

3.1. Điều kiện tự nhiên vùng nghiên cứu

3.1.1. Vị trí địa lý, ranh giới

3.1.2. Địa chất và thổ nhưỡng

3.1.3. Khí hậu, thủy văn

3.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội vùng nghiên cứu

3.2.1. Dân số, dân tộc

3.2.2. Hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp

3.2.3. Giáo dục, y tế

4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

4.1. Các kiểu thảm thực vật trong KVNC

4.1.1. Thảm thực vật tự nhiên

4.2. Đặc điểm cơ bản của các kiểu TTV thứ sinh trong KVNC

4.2.1. Sự phân bố các taxon trong các kiểu TTV

4.2.2. Thành phần loài thực vật trong các kiểu TTV nghiên cứu

4.2.3. Thành phần dạng sống thực vật trong các kiểu thảm thực vật

4.2.4. Cấu trúc hình thái của từng kiểu thảm thực vật

4.2.5. Đặc điểm tái sinh tự nhiên của loài cây gỗ trong từng kiểu TTV

4.3. Chiều hướng phát triển và đề xuất một số biện pháp sử dụng hợp lý các kiểu thảm thực vật ở KVNC

4.3.1. Chiều hướng phát triển của các kiểu thảm thực vật thứ sinh ở khu vực nghiên cứu

4.3.2. Đề xuất một số biện pháp sử dụng hợp lý các kiểu TTV nghiên cứu

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan giá trị thảm thực vật tại Kỳ Thượng Quảng Ninh

Nghiên cứu thảm thực vật Kỳ Thượng, Quảng Ninh là một nhiệm vụ khoa học có ý nghĩa đặc biệt, không chỉ đối với địa phương mà còn cho cả quốc gia. Nằm trong vùng lõi của Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng, khu vực này được xem là một trong những trung tâm đa dạng sinh học thực vật quan trọng của miền Bắc Việt Nam. Hệ thực vật tại đây mang những đặc trưng điển hình của kiểu rừng kín thường xanh núi thấp, với nhiều nguồn gen quý và các mẫu chuẩn hệ sinh thái độc đáo. Luận văn thạc sĩ của Trần Thị Vân (2019) đã chỉ ra rằng, Kỳ Thượng có diện tích rừng tự nhiên chiếm tới 33,53% tổng diện tích toàn xã, là nơi lưu giữ nhiều tài nguyên thực vật có giá trị cao. Tuy nhiên, giá trị này đang đối mặt với nhiều áp lực. Việc hiểu rõ cấu trúc, thành phần loài và động thái phát triển của thảm thực vật nơi đây là cơ sở khoa học vững chắc cho các hoạt động bảo tồn. Các nghiên cứu trước đây tại Quảng Ninh, như của Nguyễn Thế Hưng (2003) hay Phan Thanh Lâm (2016) tại Yên Tử, đã cung cấp một nền tảng quan trọng, nhưng một công trình chuyên sâu về đặc điểm cơ bản của các kiểu thảm thực vật tại Kỳ Thượng vẫn là một khoảng trống cần được lấp đầy. Bài viết này sẽ hệ thống hóa các kết quả nghiên cứu, tập trung vào việc phân tích các đặc điểm sinh thái, cấu trúc và khả năng tái sinh, từ đó đề xuất các giải pháp sử dụng và bảo tồn đa dạng sinh học một cách hợp lý và bền vững.

1.1. Vị trí chiến lược của Khu bảo tồn Đồng Sơn Kỳ Thượng

Xã Kỳ Thượng, thuộc huyện Hoành Bồ (nay là thành phố Hạ Long), là một xã miền núi nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Quảng Ninh. Vị trí địa lý này đặt Kỳ Thượng vào trung tâm của Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng, một khu vực được thành lập nhằm bảo vệ hệ sinh thái rừng đặc trưng. Với địa hình đồi núi phức tạp, độ cao trung bình từ 150-250m và đỉnh Thiên Sơn cao tới 1.096m, khu vực này tạo ra nhiều tiểu vùng khí hậu và sinh cảnh đa dạng. Vai trò của khu bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ đa dạng sinh học thực vật mà còn có chức năng phòng hộ đầu nguồn quan trọng, cung cấp nước cho các hệ thống sông suối và hồ Cao Vân, phục vụ đời sống và sản xuất cho cả huyện Hoành Bồ và thành phố Hạ Long. Việc nghiên cứu tại đây cung cấp dữ liệu nền tảng để quản lý và bảo vệ hiệu quả hơn.

1.2. Đặc trưng hệ thực vật Quảng Ninh tại khu vực nghiên cứu

Kỳ Thượng là một ví dụ điển hình cho hệ thực vật Quảng Ninh, nơi hội tụ nhiều yếu tố của vùng Đông Bắc. Thảm thực vật ở đây chủ yếu là rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới trên núi đất, với sự ưu thế của các họ cây gỗ như Dẻ (Fagaceae), Re (Lauraceae) và Mộc lan (Magnoliaceae). Đặc biệt, khu vực còn tồn tại các sinh cảnh rừng Kỳ Thượng độc đáo, bao gồm cả hệ sinh thái trên núi đá vôi xen kẽ. Sự đa dạng về địa chất và thổ nhưỡng, từ đất Feralit mùn trên núi cao đến đất Feralit vàng đỏ vùng đồi, đã tạo điều kiện cho một tập hợp phong phú các loài thực vật phát triển. Nhiều loài đặc hữu và các loài có giá trị kinh tế cao, như cây gỗ quý và cây thuốc tại Kỳ Thượng, được tìm thấy, khẳng định tầm quan trọng của khu vực này trong bức tranh tổng thể của hệ thực vật Việt Nam.

II. Đánh giá thách thức với thảm thực vật Kỳ Thượng Quảng Ninh

Mặc dù sở hữu giá trị đa dạng sinh học cao, việc nghiên cứu thảm thực vật Kỳ Thượng, Quảng Ninh cũng cho thấy những thách thức và mối đe dọa nghiêm trọng. Theo tài liệu của Trần Thị Vân (2019), áp lực lớn nhất đến từ các hoạt động sinh kế của cộng đồng dân cư địa phương. 100% dân số xã Kỳ Thượng là người dân tộc Dao, với đời sống kinh tế còn nhiều khó khăn, phụ thuộc lớn vào tài nguyên thực vật. Tập quán canh tác nương rẫy, khai thác gỗ, củi, măng rừng và dược liệu đã tồn tại từ lâu đời, gây suy giảm diện tích và chất lượng rừng. Nhiều các loài thực vật quý hiếm đang bị sụt giảm số lượng đáng kể, một số loài đã được đánh giá là có nguy cơ tuyệt chủng, được ghi tên trong Sách đỏ Việt Nam. Quá trình phục hồi tự nhiên của rừng diễn ra chậm chạp và gặp nhiều trở ngại. Thảm thực vật nguyên sinh bị chia cắt, thay thế bởi các thảm thực vật thứ sinh như thảm cây bụi, trảng cỏ, làm thay đổi cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái. Việc nhận diện và đánh giá đúng mức độ các mối đe dọa này là bước đi tiên quyết để xây dựng chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học hiệu quả, cân bằng giữa mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

2.1. Tác động từ hoạt động khai thác tài nguyên thực vật

Hoạt động khai thác tài nguyên thực vật là mối đe dọa trực tiếp và thường xuyên nhất. Người dân địa phương khai thác gỗ để làm nhà, làm củi đun; thu hái các loại lâm sản ngoài gỗ như măng, dược liệu để cải thiện thu nhập. Tình trạng khai thác quá mức, thiếu quy hoạch đã làm suy kiệt nhiều loài cây có giá trị. Các sinh cảnh rừng Kỳ Thượng bị tác động, dẫn đến sự thay đổi cấu trúc quần xã. Rừng từ trạng thái nhiều tầng, khép tán kín trở nên thưa thớt, tạo điều kiện cho các loài cây ưa sáng, cây bụi và cỏ xâm lấn. Điều này không chỉ làm mất đi các loài cây gỗ quý mà còn ảnh hưởng đến khả năng tái sinh tự nhiên của rừng, kéo dài quá trình phục hồi sinh thái.

2.2. Nguy cơ suy giảm các loài thực vật quý hiếm và đặc hữu

Kỳ Thượng là nơi sinh sống của nhiều các loài thực vật quý hiếm, trong đó có những loài được ghi trong Sách đỏ Việt Nam như Trầm hương. Tuy nhiên, các hoạt động khai thác trái phép nhắm vào những loài có giá trị kinh tế cao đã đẩy chúng đến bờ vực tuyệt chủng tại địa phương. Áp lực không chỉ đến từ việc khai thác gỗ mà còn từ việc thu hái cây thuốc tại Kỳ Thượng một cách tận diệt. Nhiều loài đặc hữu chỉ phân bố hẹp trong khu vực cũng chịu chung số phận. Sự suy giảm này là một tổn thất lớn cho đa dạng sinh học thực vật của Việt Nam, đồng thời làm mất đi nguồn gen quý giá có thể phục vụ cho các nghiên cứu y học và khoa học trong tương lai. Công tác bảo tồn cần ưu tiên giám sát và bảo vệ nghiêm ngặt các loài này.

III. Phương pháp nghiên cứu thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng

Để có được những đánh giá khoa học và khách quan, công trình nghiên cứu thảm thực vật Kỳ Thượng, Quảng Ninh của Trần Thị Vân (2019) đã áp dụng một hệ thống phương pháp luận chặt chẽ và hiện đại. Cách tiếp cận chính là kết hợp giữa phương pháp kế thừa và khảo sát thực địa. Việc kế thừa các tài liệu, bản đồ và số liệu từ các cơ quan quản lý như Sở NN&PTNT, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Quảng Ninh đã cung cấp cái nhìn tổng quan ban đầu. Tuy nhiên, phần cốt lõi của nghiên cứu nằm ở quá trình điều tra thực địa. Phương pháp tuyến điều tra (TĐT) và ô tiêu chuẩn (OTC) được sử dụng để thu thập dữ liệu định lượng về thành phần loài, cấu trúc và mật độ. Các tuyến được bố trí vuông góc với đường đồng mức để bao quát được sự thay đổi của thảm thực vật theo địa hình. Dữ liệu thu thập được sau đó được xử lý và phân tích trong phòng thí nghiệm. Việc định danh loài được thực hiện bằng cách so sánh hình thái và đối chiếu với các tài liệu chuyên ngành uy tín. Đây là một quy trình chuẩn mực trong nghiên cứu sinh thái, đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả, làm nền tảng cho việc phân tích sâu hơn về quần xã thực vật và các đặc điểm của chúng.

3.1. Kỹ thuật khảo sát thực địa bằng tuyến và ô tiêu chuẩn

Phương pháp khảo sát thực địa là xương sống của nghiên cứu. Tổng cộng 7 tuyến điều tra với chiều dài khác nhau đã được thiết lập, đi qua các kiểu thảm thực vật chính như rừng thứ sinh, thảm cây bụi và thảm cỏ. Dọc theo các tuyến này, các ô tiêu chuẩn (OTC) được bố trí một cách hệ thống. Kích thước OTC thay đổi tùy thuộc vào đối tượng: 400m² (20m x 20m) cho rừng thứ sinh, 16m² (4m x 4m) cho thảm cây bụi, và 1m² (1m x 1m) cho thảm cỏ. Trong mỗi OTC, các chỉ số như thành phần loài, chiều cao vút ngọn (Hvn), đường kính ngang ngực (D1.3), và mật độ cây tái sinh được ghi nhận chi tiết. Cách tiếp cận này cho phép thu thập số liệu một cách có hệ thống và đại diện cho toàn bộ quần xã thực vật.

3.2. Phân loại dạng sống và phương pháp phân tích cấu trúc rừng

Sau khi thu thập mẫu và định danh, các loài thực vật được phân loại dạng sống theo hệ thống 5 bậc của Raunkiaer (1934), bao gồm: Cây chồi trên (Ph), chồi sát đất (Ch), chồi nửa ẩn (He), chồi ẩn (Cr) và cây một năm (Th). Phổ dạng sống là một chỉ số sinh thái quan trọng, phản ánh sự thích nghi của thực vật với điều kiện khí hậu địa phương. Song song đó, phân tích cấu trúc rừng được thực hiện dựa trên các số liệu đo đếm trong OTC. Cấu trúc được xem xét ở cả chiều thẳng đứng (phân tầng) và chiều nằm ngang (phân bố). Các chỉ số như hệ số tổ thành loài, mật độ, và quy luật phân bố cây tái sinh được tính toán để mô tả chi tiết hình thái và động thái phát triển của sinh cảnh rừng Kỳ Thượng.

IV. Phân tích kết quả đa dạng sinh học thực vật ở Kỳ Thượng

Kết quả từ hoạt động nghiên cứu thảm thực vật Kỳ Thượng, Quảng Ninh đã vẽ nên một bức tranh chi tiết về sự phong phú của hệ thực vật nơi đây. Nghiên cứu đã xác định và phân loại các kiểu thảm thực vật chính, bao gồm Rừng kín thường xanh mưa mùa nhiệt đới (rừng thứ sinh), thảm cây bụi và thảm cỏ, phản ánh các mức độ tác động khác nhau của con người. Về thành phần loài, khu vực này thể hiện một mức độ đa dạng sinh học thực vật cao. Nhiều họ thực vật đặc trưng cho khí hậu nhiệt đới miền Bắc đã được ghi nhận, trong đó các họ Dẻ, Re, Thầu dầu, Sim chiếm ưu thế. Một trong những phát hiện quan trọng là sự hiện diện của nhiều các loài thực vật quý hiếm và các loài có giá trị sử dụng cao, đặc biệt là nhóm cây thuốc tại Kỳ Thượng. Phân tích phổ dạng sống cho thấy sự thống trị của nhóm cây chồi trên (Phanerophytes), một đặc điểm điển hình của khí hậu nhiệt đới ẩm. Các kết quả này không chỉ là những con số thống kê mà còn là bằng chứng khoa học khẳng định giá trị to lớn cần được bảo vệ của hệ thực vật Quảng Ninh tại khu vực Đồng Sơn - Kỳ Thượng.

4.1. Đặc điểm các kiểu quần xã thực vật chính tại Kỳ Thượng

Nghiên cứu đã xác định được các quần xã thực vật chính. Rừng thứ sinh, phân bố ở độ cao trên 700m, có cấu trúc gần với rừng nguyên sinh với 4 tầng tán, độ che phủ 55%, ưu thế bởi các loài thuộc họ Dẻ và Re. Tầng cây gỗ có trữ lượng trung bình 110 - 125m³/ha. Thảm cây bụi và thảm cỏ thấp là kết quả của quá trình thoái hóa do khai thác và canh tác nương rẫy trước đây. Mỗi kiểu thảm có một tổ hợp loài đặc trưng, phản ánh giai đoạn diễn thế sinh thái khác nhau. Sự tồn tại của các quần xã thực vật đa dạng này cho thấy cả tiềm năng phục hồi và những thách thức trong công tác quản lý sinh cảnh rừng Kỳ Thượng.

4.2. Phân tích cấu trúc rừng và sự phân bố các taxon thực vật

Việc phân tích cấu trúc rừng cho thấy rừng thứ sinh ở Kỳ Thượng có cấu trúc tương đối phức tạp. Sự phân bố của các taxon (họ, chi, loài) không đồng đều giữa các kiểu thảm thực vật. Các họ cây gỗ lớn chủ yếu tập trung ở kiểu rừng thứ sinh, trong khi các họ Cỏ (Poaceae), Đậu (Fabaceae) lại phổ biến ở thảm cỏ và cây bụi. Cấu trúc thẳng đứng của rừng cho thấy sự phân tầng rõ rệt, tuy nhiên tầng vượt tán gần như không có do đã bị khai thác. Cấu trúc nằm ngang cho thấy sự phân bố theo cụm của nhiều loài cây tái sinh, một đặc điểm phổ biến của rừng nhiệt đới. Những phân tích này cung cấp cái nhìn sâu sắc về động thái và sức khỏe của hệ sinh thái.

V. Hướng dẫn bảo tồn dựa trên khả năng tái sinh tự nhiên

Một trong những nội dung trọng tâm của việc nghiên cứu thảm thực vật Kỳ Thượng, Quảng Ninh là đánh giá khả năng tái sinh tự nhiên, bởi đây là chìa khóa cho sự phục hồi và phát triển bền vững của rừng. Kết quả cho thấy quá trình tái sinh tự nhiên đang diễn ra, nhưng với tốc độ và chất lượng khác nhau ở mỗi kiểu thảm thực vật. Trong các khu rừng nguyên sinh Hoành Bồ còn sót lại và rừng thứ sinh ít bị tác động, mật độ cây tái sinh khá cao, với sự tham gia của nhiều loài cây gỗ có giá trị. Tuy nhiên, ở những khu vực bị suy thoái nặng, quá trình này gặp nhiều khó khăn, lớp cây tái sinh chủ yếu là các loài tiên phong, ưa sáng, mọc nhanh nhưng giá trị kinh tế thấp. Phân tích nguồn gốc cây tái sinh cho thấy cả hai hình thức từ hạt và từ chồi đều tồn tại, nhưng chất lượng cây từ hạt thường tốt hơn. Việc hiểu rõ quy luật phân bố, mật độ, tổ thành và chất lượng cây tái sinh là cơ sở khoa học để đề xuất các biện pháp lâm sinh phù hợp. Thay vì can thiệp dàn trải, các hoạt động hỗ trợ tái sinh như khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh tự nhiên, trồng bổ sung có thể được tập trung vào những khu vực có tiềm năng cao, giúp tối ưu hóa hiệu quả và chi phí cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học.

5.1. Đánh giá mật độ và chất lượng cây gỗ tái sinh

Nghiên cứu đã tiến hành đếm và đánh giá cây tái sinh trong các ô dạng bản (ODB). Kết quả cho thấy mật độ cây tái sinh giảm dần theo cấp chiều cao, tập trung nhiều nhất ở cấp <50cm. Chất lượng cây tái sinh được phân thành 3 loại: tốt, trung bình, và xấu. Tỷ lệ cây tái sinh chất lượng tốt cao hơn ở những nơi có độ tàn che lớn và ít bị tác động. Ngược lại, ở những khu vực đất trống hoặc dưới tán cây bụi thưa, cây tái sinh thường có chất lượng xấu, cong queo, sâu bệnh. Những số liệu này giúp xác định các khu vực ưu tiên cần được can thiệp để cải thiện chất lượng thế hệ rừng tương lai.

5.2. Chiều hướng phát triển và đề xuất giải pháp khoanh nuôi

Dựa trên hiện trạng tái sinh, nghiên cứu đã dự báo chiều hướng phát triển của các kiểu thảm thực vật. Các vùng thảm cây bụi và trảng cỏ, nếu không bị tác động tiêu cực thêm, có thể dần diễn thế tiến tới rừng thứ sinh non thông qua quá trình tái sinh tự nhiên. Để đẩy nhanh quá trình này, các giải pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh được đề xuất. Các biện pháp này bao gồm việc bảo vệ khu vực khỏi chăn thả gia súc, phát quang dây leo bụi rậm chèn ép cây tái sinh mục tiêu, và làm đất cục bộ để tạo điều kiện cho hạt nảy mầm. Đây là giải pháp hiệu quả, chi phí thấp, tận dụng tối đa khả năng phục hồi của tự nhiên để làm giàu tài nguyên thực vật.

02/10/2025

Bạn đang xem trước tài liệu:

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đặc điểm cơ bản của một số kiểu thảm thực vật tại xã kỳ thượng huyện hoành bồ tỉnh quảng ninh

Tải đầy đủ

Nội dung chính

Chắc chắn rồi, với kinh nghiệm 10 năm trong lĩnh vực học thuật, tôi sẽ phân tích và biên soạn nội dung SEO cho luận văn thạc sĩ chuyên ngành Sinh thái học này một cách chuyên nghiệp và tuân thủ mọi yêu cầu.

Tổng quan nghiên cứu

Thảm thực vật rừng Việt Nam, dù đã có những bước phục hồi đáng kể với độ che phủ tăng từ 28,2% năm 1995 lên 40,8% vào năm 2015, vẫn đối mặt với thách thức suy giảm chất lượng và đa dạng sinh học do áp lực từ sinh kế của người dân. Luận văn này tập trung vào một điểm nóng về bảo tồn: xã Kỳ Thượng, huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh, một khu vực lõi thuộc Khu Bảo tồn Thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng với diện tích 16.878,7 ha. Tại đây, 3.279,6 ha rừng tự nhiên đang chịu áp lực lớn từ hoạt động khai thác gỗ, dược liệu và các lâm sản ngoài gỗ của cộng đồng 146 hộ dân tộc Dao.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi là đánh giá hiện trạng và cấu trúc của các hệ sinh thái rừng đã bị tác động, từ đó tìm ra quy luật phục hồi tự nhiên. Mục tiêu của luận văn là: 1) Xác định và phân tích đặc điểm cơ bản về thành phần loài, dạng sống, cấu trúc hình thái và khả năng tái sinh của 3 kiểu thảm thực vật chính: Thảm cỏ thấp, Thảm cây bụi, và Rừng thứ sinh; 2) Đề xuất các giải pháp sử dụng hợp lý, hướng tới phục hồi và phát triển bền vững nguồn tài nguyên thực vật.

Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 6 năm 2018 đến tháng 1 năm 2019, cung cấp bộ dữ liệu khoa học cập nhật và chi tiết. Ý nghĩa thực tiễn của luận văn là tạo ra cơ sở khoa học vững chắc cho Ban quản lý Khu bảo tồn xây dựng kế hoạch phục hồi sinh thái, góp phần nâng cao độ che phủ rừng thực chất và bảo vệ nguồn gen quý hiếm tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của hai khung lý thuyết chính trong sinh thái học, giúp diễn giải các quy luật cấu trúc và động thái của thảm thực vật.

1. Lý thuyết Diễn thế sinh thái (Ecological Succession): Lý thuyết này giải thích quá trình biến đổi tuần tự của các quần xã sinh vật theo thời gian tại một khu vực, đặc biệt là sau khi bị tác động. Luận văn áp dụng mô hình diễn thế thứ sinh để lý giải sự chuyển đổi từ Thảm cỏ thấp (giai đoạn đầu sau tác động mạnh) sang Thảm cây bụi và cuối cùng là Rừng thứ sinh, một giai đoạn tiệm cận trạng thái ổn định. Việc phân tích 3 kiểu thảm này chính là lát cắt không gian thể hiện các giai đoạn thời gian khác nhau của quá trình phục hồi.

2. Hệ thống phân loại dạng sống của Raunkiaer (1934): Đây là công cụ kinh điển để phân tích sự thích nghi của thực vật với điều kiện môi trường, đặc biệt là khí hậu. Lý thuyết này phân loại thực vật dựa trên vị trí của chồi ngủ qua mùa bất lợi. Việc xây dựng phổ dạng sống cho khu vực nghiên cứu giúp xác định tính chất khí hậu nhiệt đới gió mùa và đánh giá mức độ suy thoái của từng kiểu thảm.

Các khái niệm chính được sử dụng bao gồm:

Thảm thực vật (Vegetation): Toàn bộ lớp phủ thực vật tại một khu vực, bao gồm các quần hệ thực vật khác nhau.
Tái sinh rừng (Forest Regeneration): Quá trình hình thành và phát triển của lớp cây con dưới tán rừng hoặc trên đất trống, đảm bảo sự kế tục của thế hệ cây gỗ.
Cấu trúc rừng: Sự sắp xếp của các thành phần trong quần xã rừng theo không gian (cấu trúc tầng tán) và thời gian (cấu trúc tuổi).

Phương pháp nghiên cứu

Để đảm bảo tính khách quan và khoa học, luận văn đã áp dụng một phương pháp nghiên cứu thực địa kết hợp phân tích trong phòng thí nghiệm một cách chặt chẽ.

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp được thu thập trực tiếp tại thực địa xã Kỳ Thượng. Dữ liệu thứ cấp được kế thừa từ các báo cáo của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Quảng Ninh, Ban quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng và các công trình nghiên cứu đã công bố trước đó.
Phương pháp thu thập số liệu: Nghiên cứu sử dụng phương pháp tuyến điều tra (TĐT) và ô tiêu chuẩn (OTC) hệ thống. Tổng cộng 7 tuyến điều tra đã được thiết lập, với tuyến dài nhất là 3.000m và ngắn nhất là 1.350m. Trên các tuyến, 15 OTC đã được bố trí một cách có hệ thống, với kích thước thay đổi tùy theo đối tượng: 400m² (20m x 20m) cho Rừng thứ sinh, 16m² (4m x 4m) cho Thảm cây bụi, và 1m² (1m x 1m) cho Thảm cỏ thấp. Cỡ mẫu này được tính toán để đảm bảo đại diện cho đặc điểm của từng kiểu thảm.
Phương pháp phân tích: Thành phần loài được định danh dựa trên các tài liệu chuyên ngành uy tín như "Cây cỏ Việt Nam" của Phạm Hoàng Hộ. Cấu trúc rừng được phân tích thông qua các chỉ số mật độ, tần suất, độ che phủ và phân bố đường kính (D1.3), chiều cao (Hvn). Khả năng tái sinh tự nhiên được đánh giá định lượng về mật độ, tổ thành, chất lượng và phân bố không gian bằng tiêu chuẩn U của Clark và Evans để xác định xu hướng phân bố (cụm, ngẫu nhiên, hay đều).
Timeline nghiên cứu: Quá trình điều tra thực địa, thu mẫu và xử lý số liệu diễn ra liên tục trong 8 tháng, từ tháng 6/2018 đến tháng 01/2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Luận văn đã đưa ra những kết quả định lượng cụ thể, phác họa một bức tranh toàn diện về hiện trạng thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng.

1. Sự đa dạng về thành phần loài suy giảm theo mức độ suy thoái: Toàn khu vực nghiên cứu ghi nhận 324 loài thực vật bậc cao có mạch, thuộc 251 chi và 93 họ. Rừng thứ sinh là nơi có độ đa dạng cao nhất, chiếm trên 65% tổng số loài được tìm thấy. Ngược lại, Thảm cây bụi có số loài bằng khoảng 40% so với rừng thứ sinh, và Thảm cỏ thấp chỉ ghi nhận dưới 15% tổng số loài. Sự chênh lệch này cho thấy tác động của con người đã làm nghèo kiệt đa dạng sinh học một cách rõ rệt.

2. Phổ dạng sống phản ánh đặc trưng khí hậu và mức độ tác động: Phân tích theo hệ thống Raunkiaer cho thấy dạng cây chồi trên (Phanerophytes) chiếm tỷ lệ áp đảo với khoảng 60,49%, cao hơn đáng kể so với phổ chuẩn thế giới (46%). Điều này khẳng định mạnh mẽ tính chất của khí hậu nhiệt đới gió mùa, rất thuận lợi cho sự phát triển của cây gỗ. Tuy nhiên, ở Thảm cỏ, tỷ lệ cây chồi nửa ẩn (Hemicryptophytes) và cây một năm (Therophytes) tăng vọt, chiếm tới gần 24%, là chỉ thị cho môi trường sống khắc nghiệt và bị xáo trộn thường xuyên.

3. Cấu trúc rừng thứ sinh phức tạp nhưng chưa ổn định: Rừng thứ sinh có cấu trúc 4 tầng khá rõ rệt, với tầng ưu thế sinh thái cao trung bình 14-16m và độ che phủ đạt 55%. Các họ thực vật ưu thế là Dẻ (Fagaceae) và Re (Lauraceae). Dữ liệu này có thể được minh họa trực quan bằng biểu đồ trắc đồ rừng. Ngược lại, Thảm cây bụi chỉ có cấu trúc 1 tầng đơn giản, độ che phủ khoảng 75-80% nhưng chủ yếu là các loài cây bụi và cây gỗ nhỏ ưa sáng.

4. Tiềm năng tái sinh tự nhiên lớn nhưng phân bố không đều: Mật độ cây gỗ tái sinh trong Rừng thứ sinh khá cao, đạt khoảng 2.985 cây/ha, nhưng trên 70% trong số đó tập trung ở cấp chiều cao dưới 50cm, cho thấy tỷ lệ sống sót lên các cấp cao hơn còn hạn chế. Phân tích phân bố không gian cho thấy cây tái sinh có xu hướng mọc cụm (chỉ số U < -1,96), điển hình cho cơ chế phát tán hạt tự nhiên. Tiềm năng này là cơ sở quan trọng cho các giải pháp khoanh nuôi phục hồi.

Thảo luận kết quả

Các kết quả trên không chỉ mô tả hiện trạng mà còn hé lộ những quy luật sinh thái quan trọng. Sự khác biệt về đa dạng loài giữa 3 kiểu thảm là một minh chứng rõ ràng cho quy luật diễn thế sinh thái. Rừng thứ sinh, với điều kiện vi khí hậu ổn định và đất đai ít bị xói mòn hơn, đã tạo môi trường cho nhiều loài cây gỗ ưa bóng phát triển, trong khi Thảm cỏ là nơi các loài tiên phong, có khả năng chống chịu cao chiếm ưu thế.

So với các nghiên cứu khác tại khu vực Đông Bắc, phổ dạng sống tại Kỳ Thượng có sự tương đồng, đều cho thấy sự thống trị của nhóm Phanerophytes. Tuy nhiên, tỷ lệ cây tái sinh hứa hẹn (cao trên 1,5m) còn thấp, cho thấy quá trình phục hồi có thể mất nhiều thập kỷ nếu không có sự can thiệp của con người. Dữ liệu phân bố đường kính và chiều cao có thể được biểu diễn qua biểu đồ phân bố dạng chữ J ngược, một đặc điểm của các lâm phần không đều tuổi và đang trong quá trình phát triển ổn định. Ý nghĩa của phát hiện này là việc áp dụng các biện pháp lâm sinh như tỉa thưa, giải phóng cây tái sinh sẽ có hiệu quả cao trong việc thúc đẩy quá trình phục hồi.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả phân tích sâu sắc, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm phục hồi và phát triển bền vững thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng, hài hòa giữa bảo tồn và sinh kế.

1. Khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh tự nhiên có kiểm soát:

Hành động: Thiết lập các khu vực khoanh nuôi bảo vệ nghiêm ngặt trên diện tích Thảm cây bụi có mật độ cây tái sinh mục tiêu trên 1.500 cây/ha. Thực hiện các biện pháp phát dọn dây leo, cây bụi xâm lấn để giải phóng không gian cho cây gỗ bản địa phát triển.
Mục tiêu: Tăng tỷ lệ sống của cây tái sinh từ cấp chiều cao dưới 50cm lên cấp 50-100cm thêm 20% trong vòng 3 năm.
Chủ thể: Ban quản lý KBTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng phối hợp với các nhóm cộng đồng bảo vệ rừng.

2. Làm giàu rừng thứ sinh nghèo kiệt:

Hành động: Trồng bổ sung các loài cây gỗ bản địa có giá trị kinh tế và bảo tồn cao như Dẻ đỏ (Lithocarpus ducampii) và Trám trắng (Canarium album) theo phương pháp trồng theo đám hoặc theo băng vào những khoảng trống trong rừng.
Mục tiêu: Nâng mật độ cây gỗ có giá trị kinh tế lên 400-500 cây/ha và cải thiện độ tàn che của rừng thêm 15% trong vòng 5-7 năm.
Chủ thể: Hạt Kiểm lâm Hoành Bồ, Trung tâm Khuyến nông tỉnh Quảng Ninh.

3. Phát triển mô hình sinh kế bền vững dưới tán rừng:

Hành động: Xây dựng và nhân rộng mô hình trồng cây dược liệu bản địa (ví dụ: Sa nhân, Bách bộ) dưới tán rừng thứ sinh. Hỗ trợ kỹ thuật, cây giống và kết nối thị trường tiêu thụ cho 146 hộ dân.
Mục tiêu: Giảm 40% sự phụ thuộc của các hộ gia đình vào việc khai thác lâm sản trái phép, tạo thu nhập thay thế ổn định trong vòng 5 năm.
Chủ thể: UBND xã Kỳ Thượng, các doanh nghiệp dược liệu và tổ chức phi chính phủ.

4. Tăng cường giáo dục, truyền thông và giám sát cộng đồng:

Hành động: Tổ chức các chương trình tập huấn định kỳ (2 lần/năm) về giá trị của đa dạng sinh học và kỹ thuật lâm sinh bền vững. Xây dựng cơ chế giám sát rừng dựa vào cộng đồng với sự tham gia của 100% các thôn bản.
Mục tiêu: Nâng cao nhận thức cho ít nhất 80% người dân địa phương và chấm dứt hoàn toàn tình trạng phá rừng làm nương rẫy mới trong 2 năm tới.
Chủ thể: Chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể (Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên).

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn này không chỉ là một công trình học thuật mà còn là một tài liệu ứng dụng có giá trị cao cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau.

Nhà quản lý và hoạch định chính sách: Cán bộ tại Sở Nông nghiệp & Phát triển nông thôn, Chi cục Kiểm lâm, và Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên sẽ tìm thấy những số liệu thực địa chi tiết và các luận cứ khoa học vững chắc. Luận văn cung cấp cơ sở để xây dựng các kế hoạch hành động bảo tồn đa dạng sinh học, đề án phục hồi rừng và các chính sách hỗ trợ sinh kế cho vùng đệm một cách hiệu quả và có mục tiêu rõ ràng.
Cán bộ kỹ thuật lâm nghiệp và kiểm lâm viên: Đây là tài liệu hướng dẫn thực tiễn về nhận dạng các kiểu thảm thực vật, đánh giá sức khỏe hệ sinh thái và tiềm năng tái sinh. Các giải pháp kỹ thuật lâm sinh được đề xuất như khoanh nuôi, làm giàu rừng có thể được áp dụng trực tiếp vào công tác quản lý và phát triển rừng bền vững tại địa bàn.
Các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và sinh viên: Luận văn cung cấp một bộ dữ liệu nền (baseline data) quan trọng về sinh thái thực vật tại một khu vực đặc trưng của vùng Đông Bắc Việt Nam. Các phương pháp nghiên cứu được trình bày chi tiết là tài liệu tham khảo quý giá cho các đề tài tương tự về diễn thế sinh thái, đa dạng sinh học và bảo tồn tài nguyên thực vật.
Các tổ chức phát triển, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương: Thông tin trong luận văn giúp các tổ chức hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa rừng và sinh kế người dân. Đây là cơ sở để thiết kế các dự án can thiệp hiệu quả, như phát triển lâm sản ngoài gỗ hay du lịch sinh thái, nhằm hài hòa lợi ích giữa con người và thiên nhiên.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu chỉ tập trung vào 3 kiểu thảm thực vật này? Nghiên cứu chọn Thảm cỏ thấp, Thảm cây bụi và Rừng thứ sinh vì chúng đại diện cho các giai đoạn nối tiếp nhau trong quá trình diễn thế phục hồi sau tác động của con người. Việc phân tích 3 kiểu thảm này cho phép hiểu rõ động thái phát triển của hệ sinh thái, từ đó đề xuất giải pháp can thiệp phù hợp cho từng giai đoạn.

2. Phổ dạng sống thực vật có ý nghĩa gì trong thực tiễn? Phổ dạng sống là một "chỉ số sinh học" của khí hậu. Kết quả cho thấy dạng cây chồi trên (cây gỗ, cây bụi lớn) chiếm ưu thế với hơn 60% cho thấy khu vực có điều kiện khí hậu rất thuận lợi để phục hồi rừng cây gỗ. Tỷ lệ các dạng sống khác giúp xác định chính xác các khu vực bị suy thoái nặng cần ưu tiên can thiệp.

3. Khả năng tự phục hồi của rừng tại Kỳ Thượng có khả quan không? Có, tiềm năng là rất lớn. Luận văn chỉ ra mật độ cây tái sinh trong rừng thứ sinh đạt gần 3.000 cây/ha. Đây là nguồn giống tự nhiên vô cùng quý giá. Tuy nhiên, nếu không có các biện pháp hỗ trợ như bảo vệ khỏi gia súc và giải tỏa không gian, quá trình này sẽ diễn ra rất chậm và có thể bị đình trệ.

4. Các loài cây nào được xác định là ưu tiên cho việc phục hồi rừng? Dựa trên phân tích tổ thành loài và vai trò sinh thái, luận văn khuyến nghị ưu tiên các loài cây gỗ bản địa thuộc họ Dẻ (Fagaceae) và họ Re (Lauraceae). Các loài này không chỉ thích nghi tốt với điều kiện địa phương mà còn có giá trị kinh tế và góp phần quan trọng vào việc ổn định cấu trúc hệ sinh thái rừng.

5. Giải pháp sinh kế thay thế có thực sự khả thi cho người dân tộc Dao? Hoàn toàn khả thi. Luận văn đề xuất các mô hình như trồng dược liệu dưới tán rừng, vốn là những loài cây bản địa gắn liền với tri thức truyền thống của người Dao. Việc kết hợp tri thức bản địa với hỗ trợ kỹ thuật và thị trường sẽ tạo ra sinh kế bền vững, giúp người dân "sống được từ rừng" một cách hợp pháp và lâu dài.

Kết luận

Luận văn "Nghiên cứu đặc điểm cơ bản của một số kiểu thảm thực vật tại xã Kỳ Thượng, huyện Hoành Bồ, tỉnh Quảng Ninh" đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu đề ra, mang lại những đóng góp khoa học và thực tiễn quan trọng.

Đóng góp chính: Đã nhận diện và định lượng hóa đặc điểm của 3 kiểu thảm thực vật chính, cung cấp một lát cắt chi tiết về quá trình diễn thế thứ sinh tại khu vực.
Kết quả nổi bật: Xây dựng danh lục gồm 324 loài thực vật, xác lập phổ dạng sống đặc trưng cho khí hậu nhiệt đới, và phân tích cấu trúc, tiềm năng tái sinh của từng kiểu thảm.
Giá trị ứng dụng: Cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy và 4 nhóm giải pháp chiến lược, khả thi để phục hồi và quản lý bền vững tài nguyên rừng tại KBTTN Đồng Sơn - Kỳ Thượng.
Định hướng tương lai: Cần triển khai các nghiên cứu theo dõi dài hạn để đánh giá động thái diễn thế và hiệu quả của các mô hình phục hồi được đề xuất trong luận văn này.
Kêu gọi hành động: Sự thành công của công tác bảo tồn đòi hỏi sự chung tay ngay lập tức của các nhà quản lý, nhà khoa học và đặc biệt là cộng đồng địa phương trong việc triển khai các giải pháp đã được chứng minh.

Luận văn này là một tài liệu tham khảo cốt lõi cho bất kỳ ai quan tâm đến việc bảo tồn và phục hồi hệ sinh thái rừng nhiệt đới tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu 1. Thảm thực vật Tìm hiểu khái niệm thảm thực vật (vegetation) có ý nghĩa quan trọng khi nghiên cứu về thảm thực vật. Thuật ngữ này được sử dụng rộng rãi, nhưng tùy thuộc vào quan điểm của từng nghiên cứu các tác giả đã đưa ra các khái niệm khác nhau.

Theo Schmithusen (1959) [55], thảm thực vật là lớp thực bì của Trái đất và các thành phần cấu thành của nó. Thái Văn Trừng (1978) [66] cho rằng thảm thực vật gồm các quần hệ thực vật bao phủ trên mặt đất như một tấm thảm xanh. Trần Đình Lý (1998) [44] đưa ra khái niệm thảm thực vật là toàn bộ lớp phủ thực vật ở một vùng hay toàn bộ lớp phủ thực vật trên toàn bộ bề mặt Trái đất. Do đó, thảm thực vật là một khái niệm chung chưa xác định một đối tượng cụ thể nào.

Nó chỉ có ý nghĩa và giá trị cụ thể khi có định ngữ đính kèm như: thảm thực vật rừng nhiệt đới, thảm thực vật núi đá vôi ở tỉnh Quảng Ninh. Thảm thực vật thứ sinh Thảm thực vật nguyên sinh bị tác động bởi nhiều nguyên nhân như thay đổi của khí hậu, tàn phá do con người… sẽ hình thành thảm thực vật thứ sinh. Thảm thực vật thứ sinh bao gồm: Thảm cỏ, Thảm cây bụi, Rừng thứ sinh ở các giai đoạn khác nhau. Nếu so sánh, chúng ta sẽ thấy thảm thực vật thứ sinh khác với thảm thực vật nguyên sinh về thành phần thực vật, dạng sống, tầng phiến, cấu trúc tầng tán, mật độ, năng lực phát triển, sinh khối và các yếu tố khác.

Khái niệm về rừng Khái niệm về rừng được nhiều tác giả định nghĩa khác nhau. Theo Sukhatrep (1964): "Rừng là một quần lạc sinh địa. Quần lạc sinh địa là tổ hợp các yếu tố thiên nhiên đồng nhất trên vùng đất xác định (khí hậu, đá mẹ, đất, các điều kiện thuỷ văn, thực vật, động vật, vi sinh vật). Các yếu tố tự nhiên có vai trò thiết lập ra các mối quan hệ, cùng với các nhóm sinh vật chúng hình Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com thành nên kiểu trao đổi chất và năng lượng đặc trưng giữa chúng với nhau và với các yếu tố tự nhiên, nó là một thể thống nhất, đang biến động và phát triển" (dẫn theo Hoàng Chung, 2005 [11]).

Theo Trần Đình Lý (2006) [45], rừng là một hệ sinh thái mà cây gỗ (hay tre, nứa) chiếm số lượng lớn. Cây gỗ phải có độ tàn che (K) đạt từ 0,3; đối với tre nứa phải có độ tàn che trên 0,5. Nếu K< 0,3 thì chưa phải là rừng, K = 0,3 - 0,6 là rừng thưa, K > 0,6 là rừng kín. Chiều cao cây gỗ phải đạt từ 5m trở lên.

Tái sinh rừng Tái sinh rừng (forestry regeneration) là thuật ngữ được sử dụng để mô tả sự tái sinh của cây con dưới tán rừng. Ba mức tái sinh dựa trên nguồn gốc như sau: - Tái sinh tự nhiên: nguồn giống hoàn toàn tự nhiên. - Tái sinh nhân tạo: sự tái tạo trực tiếp của các loài cây do con người chăm sóc để tạo ra các khu rừng mới trên đất rừng. Bằng cách này, người dân chủ động chọn cây trồng, kiểm soát được loại cây trồng, mật độ cây phù hợp với mục đích con người.

- Tái sinh bán nhân tạo: nguồn cây giống được hình thành vườn ươm, sau đó đem trồng bổ sung dưới tán thảm cây bụi hay rừng bị khai thác kiệt. Theo Phùng Ngọc Lan (1986) [40], tái sinh rừng được hiểu là sự tái sinh của toàn bộ hệ sinh thái rừng. Cụ thể, tái sinh rừng là khôi phục lại thành phần cơ bản của rừng, chủ yếu là lớp cây gỗ. Do đó, tái sinh rừng nhấn mạnh khả năng và quá trình hình thành cây con dưới tán rừng.

Trồng rừng là trồng cây con đã được tạo ra trong vườn ươm. Tái sinh rừng là cây con có nguồn gốc từ hạt và chồi, trong trường hợp sinh sản nhân tạo, cây con cũng phải được trồng từ hạt. Như vậy, tái sinh rừng là một quá trình sinh học, là đặc trưng của hệ sinh thái rừng. Phục hồi rừng Tái sinh rừng trên các khu vực rừng bị phá được gọi là phục hồi rừng.

Như vậy, phục hồi rừng là một quá trình tái tạo hệ sinh thái rừng với thành phần chính là cây gỗ. Phục hồi rừng là một quá trình sinh học phức tạp có nhiều giai đoạn và cuối cùng là một thảm thực vật cây gỗ bắt đầu khép tán (Trần Đình Lý và các cộng sự, 1995 [42]). Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn download by : skknchat@gmail. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật trên Thế giới và ở Việt Nam 1.

Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật trên Thế giới 1. Nghiên cứu về thảm thực vật Đã có nhiều nghiên cứu về thảm thực vật trên thế giới. Dựa vào nhiệt độ Champion H.(1936) đã phân chia rừng Ấn Độ - Miến Điện thành 4 kiểu thảm thực vật: nhiệt đới, á nhiệt đới, ôn đới, núi cao. Ông kết luận rằng rừng nhiệt đới có 5 loạt quần hệ: loạt quần hệ rừng xanh từng mùa; loạt quần hệ khô thường xanh; loạt quần hệ miền núi; loạt quần hệ ngập từng mùa và loạt quần hệ ngập quanh năm.

Dựa trên hình thái cấu trúc ngoại mạo, Fosberg (1958) đã đề xuất hệ thống phân loại chung cho thảm thực vật rừng nhiệt đới gồm: lớp quần hệ, quần hệ và quần hệ phụ (Theo Nguyễn Nghĩa Thìn, 2004 [61]). Thảm thực vật Đông Dương được chia thành ba vùng: Bắc Đông Dương, Nam Đông Dương và vùng trung gian (Maurand, 1943 [77]). Ông đã thống kê 8 kiểu quần lạc trong khu vực đó. Tuy nhiên, nhược điểm chính của các hệ thống phân loại thảm thực vật này là chúng quá sơ lược hoặc chưa làm nổi bật mối quan hệ giữa các nhân tố sinh thái.

Theo Schmithusen (1959) [55], thảm thực vật trên Trái đất có 9 lớp quần hệ: lớp quần hệ rừng, quần hệ cây bụi, quần hệ savan và đồng cỏ, quần hệ đồng cỏ, quần hệ cây bụi nhỏ và cây nửa bụi, quần hệ thực vật sống một năm, quần hệ hoang mạc, quần hệ thực vật hồ nước nội địa, quần hệ thực vật biển. Dựa trên nguyên tắc ngoại mạo và cấu trúc, UNESCO (1973) [83] chia thảm thực vật Thế giới thành 5 lớp quần hệ: lớp quần hệ rừng kín, lớp quần hệ rừng thưa, lớp quần hệ cây bụi, lớp quần hệ cây bụi lùn, lớp quần hệ cỏ. Nghiên cứu về hệ thực vật Bộ “Thực vật chí đại cương Đông Dương” do Lecomte H. chủ biên năm (1907 - 1952) [78] được công bố những năm đầu thế kỷ XX.

Công trình nổi tiếng này đã đánh giá tính đa dạng thực vật Việt Nam. Tác giả người Pháp đã thu mẫu và định tên khoảng 240 họ, lập khoá mô tả khoảng 7.000 loài thực vật bậc cao có mạch trên toàn bộ lãnh thổ Đông Dương. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com Bộ Thực vật chí Campuchia, Lào và Việt Nam do Aubréville khởi xướng và chủ biên (1960 - 1997) [82] cùng với nhiều tác giả khác. Đến nay đã công bố 29 tập nhỏ gồm 74 họ cây có mạch, nghĩa là chưa đầy 20% tổng số họ đã có.

Năm 1965, Phêđôrốp đã dự đoán trên thế giới có khoảng 300.000 loài thực vật Hạt kín; 5.000 loài thực vật Hạt trần; 6.000 loài Quyết thực vật; 14. Long chun và cộng sự (1993) nghiên cứu về đa dạng thực vật sau nương rẫy tại Xishuang Banna tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) đã kết luận: khi nương rẫy bị bỏ hoang 3 năm thì có 17 họ, 21 loài thực vật; bỏ hóa 19 năm thì có 60 họ, 134 chi và 167 loài (dẫn theo Thái Văn Thụy, Nguyễn Phúc Nguyên (2005) [63]). Nhiều bài báo khoa học, các hội thảo đã được tổ chức để thảo luận về quan điểm, phương pháp luận đồng thời phân tích kết quả đã đạt được trong nghiên cứu về đa dạng sinh học và bảo tồn trên toàn thế giới. Kết quả của các nghiên cứu được công bố đã thiết lập cơ bản một hệ thống thông tin đa dạng sinh học trên khắp thế giới.

Kết quả này đã góp phần nâng cao nhận thức về đa dạng sinh học và bảo tồn, đề ra giải pháp khôi phục một số hệ sinh thái, hệ thực vật trong lãnh thổ quốc gia. Nghiên cứu về thảm thực vật, hệ thực vật ở Việt Nam 1. Nghiên cứu thảm thực vật Theo Nguyễn Nghĩa Thìn (2004) [61], nghiên cứu về thảm thực vật ở Việt Nam trước năm 1960 chủ yếu do các tác giả người nước ngoài như Chevalier (1918), Maurand (1943), Dương Hàm Hy (1956), Rollet, Lý Văn Hội và Neay Sam Oil (1958). Năm 1960, Loschau đưa ra một khung phân loại rừng theo trạng thái ở Quảng Ninh, gồm 4 trạng thái như sau: Loại 1: gồm những đất đai hoang trọc, trảng cỏ và trảng cây bụi.

Loại 2: gồm những rừng non mới mọc. Loại 3: Gồm tất cả các rừng đã bị khai thác trở nên nghèo kiệt, tuy còn có thể khai thác lấy gỗ trụ mỏ. Loại 4: Gồm những rừng nguyên sinh chưa bị khai phá. Đây là hệ thống phân loại rừng đã được áp dụng khá rộng rãi ở nước ta trong điều tra tái Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – Đại học Thái Nguyên http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com sinh rừng cũng như điều tra tài nguyên rừng theo trạng thái.

(1974) dựa trên các nhân tố sinh thái đã mô tả các đơn vị thảm thực vật Việt Nam theo các sinh khí hậu khác nhau bao gồm: sinh khí hậu nửa khô nóng, sinh khí hậu ẩm gần núi, sinh khí hậu luôn ẩm vùng núi. Trần Ngũ Phương (1970) [50] xây dựng bảng phân loại rừng miền Bắc nước ta đã chú ý đến việc nghiên cứu quy luật diễn thế thứ sinh, diễn biến độ phì, các tính chất lý, hóa và dinh dưỡng của đất qua các giai đoạn phát triển của rừng. Bảng phân loại gồm có các đai rừng là: đai rừng nhiệt đới mưa mùa, đai rừng á nhiệt đới mưa mùa, đai rừng á nhiệt đới mưa mùa núi cao; trong mỗi đai lại được phân ra thành các kiểu rừng khác nhau. Thái Văn Trừng (1978) [66], dựa trên quan điểm sinh thái phát sinh đã xây dựng bảng phân loại rừng Việt Nam.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ