Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Giữa Tâm Lý Nhà Đầu Tư và Tỷ Suất Sinh Lợi Cổ Phiếu

Nghiên cứu mối quan hệ phi tuyến giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng khoán Việt Nam, cung cấp cái nhìn sâu sắc.

• Tác giả: Nguyễn Thị Kiều Nga
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Việt Quảng
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Nghiên Cứu Tâm Lý Nhà Đầu Tư và Tỷ Suất Sinh Lợi Cổ Phiếu trên Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TRANG PHỤ BÌA
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC ĐỒ THỊ
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• TÓM TẮT
• 1. Chương 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Lý do lựa chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1.7. Kết cấu bài
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY
• 2.1. Lý thuyết về tâm lý nhà đầu tư
• 2.1.1. Tâm lý quá tự tin (overconfidence)
• 2.1.2. Tâm lý bầy đàn (Herd Behavior)
• 2.1.3. Thái độ với rủi ro (Psychology of Risk)
• 2.1.4. Tâm lý quá lạc quan (Excessive Optimism)
• 2.1.5. Tình huống điển hình (Representativenesss)
• 2.1.6. Lý thuyết triển vọng
• 2.1.7. Tính toán bất hợp lý
• 2.2. Tổng quan các nghiên cứu trước đây
• 2.2.1. Các nghiên cứu ngoài nước
• 2.2.2. Tổng hợp các nghiên cứu
• 2.3. Đề xuất nghiên cứu
• 3. Chương 3: DỮ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Dữ liệu và định nghĩa các biến
• 3.1.2. Định nghĩa các biến
• 3.1.2.1. Biến phụ thuộc
• 3.1.2.2. Biến độc lập
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.2. Mô hình nghiên cứu
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả các biến
• 4.2. Kiểm định tương quan giữa các biến
• 4.3. Dự báo tỷ suất sinh lợi cổ phiếu
• 4.4. Kiểm định mối quan hệ giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tâm lý nhà đầu tư
• 4.4.1. Kiểm định mối quan hệ giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tâm lý nhà đầu tư, phân nhóm theo giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu
• 4.4.2. Kiểm định mối quan hệ giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tâm lý nhà đầu tư, phân nhóm theo tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường của cổ phiếu
• 4.4.3. Kiểm định mối quan hệ giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tâm lý nhà đầu tư, phân nhóm theo hệ số beta
• 4.5. Kiểm định mối quan hệ giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tâm lý nhà đầu tư theo ngành
• 5. Chương 5: KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Danh mục các mã ngành theo cách phân ngành của hệ thống kinh tế Việt Nam 2007
• Phụ lục 2. Kết quả kiểm định tính dừng (Unit root) của các biến
• Phụ lục 3. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu lớn
• Phụ lục 4. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu trung bình
• Phụ lục 5. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu nhỏ
• Phụ lục 6. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường lớn
• Phụ lục 7. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường trung bình
• Phụ lục 8. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường nhỏ
• Phụ lục 9. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm hệ số beta lớn
• Phụ lục 10. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm hệ số beta trung bình
• Phụ lục 11. Kết quả hồi quy OLS và hồi quy phân vị dữ liệu bảng tại các phân vị của nhóm hệ số beta nhỏ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tâm Lý và Lợi Nhuận Cổ Phiếu

Nghiên cứu tâm lý nhà đầu tư và ảnh hưởng của nó đến tỷ suất sinh lợi cổ phiếu (TSSL) trên thị trường chứng khoán Việt Nam (TTCK) là một lĩnh vực quan trọng nhưng chưa được khai thác đầy đủ. Thị trường chứng khoán Việt Nam, với tuổi đời còn non trẻ so với các thị trường phát triển, dễ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố tâm lý. Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào các yếu tố kinh tế vĩ mô và đặc điểm doanh nghiệp, bỏ qua vai trò quan trọng của tâm lý nhà đầu tư. Nghiên cứu này mong muốn lấp đầy khoảng trống này, cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác động của tâm lý thị trường đến lợi nhuận cổ phiếu tại Việt Nam.

1.1. Sự Cần Thiết Nghiên Cứu Tâm Lý Đầu Tư Tại Việt Nam

Thị trường chứng khoán Việt Nam còn non trẻ, chịu ảnh hưởng lớn từ các yếu tố bên ngoài và nội tại. Điều này tạo ra những biến động khó lường, đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về các yếu tố tác động đến tỷ suất sinh lợi cổ phiếu. Các nghiên cứu trước đây về TTCK Việt Nam thường chưa chú trọng đến yếu tố tâm lý, một phần do sự phức tạp trong việc định lượng và đo lường. Việc nghiên cứu tâm lý nhà đầu tư sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về các quyết định đầu tư và dự đoán biến động thị trường một cách chính xác hơn. Phân tích tâm lý là rất quan trọng để hiểu hành vi thị trường.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Phân Tích Tác Động Tâm Lý

Mục tiêu chính của nghiên cứu này là phân tích tác động của tâm lý nhà đầu tư đến tỷ suất sinh lợi cổ phiếu trên TTCK Việt Nam. Nghiên cứu sẽ tập trung vào việc định lượng các yếu tố tâm lý, xây dựng mô hình hồi quy để đánh giá mức độ ảnh hưởng của chúng, và phân tích sự khác biệt giữa các nhóm cổ phiếu khác nhau (ví dụ: theo vốn hóa thị trường, tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường). Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà đầu tư, nhà quản lý quỹ và các nhà hoạch định chính sách.

II. Thách Thức Đo Lường và Phân Tích Tâm Lý Nhà Đầu Tư

Việc đo lường và phân tích tâm lý nhà đầu tư là một thách thức lớn. Tâm lý là một khái niệm trừu tượng, khó định lượng và dễ bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau. Các phương pháp truyền thống thường dựa vào các chỉ số proxy, chẳng hạn như khối lượng giao dịch, số lượng nhà đầu tư mới tham gia thị trường, hoặc kết quả khảo sát. Tuy nhiên, các chỉ số này có thể không phản ánh đầy đủ và chính xác trạng thái tâm lý thực tế của nhà đầu tư. Nghiên cứu cần phải sử dụng các phương pháp tiên tiến hơn, kết hợp dữ liệu định lượng và định tính, để có được bức tranh toàn diện hơn về tâm lý thị trường.

2.1. Vấn Đề Định Lượng Tâm Lý Nhà Đầu Tư

Định lượng tâm lý nhà đầu tư là một vấn đề nan giải. Các chỉ số proxy như khối lượng giao dịch, số lượng nhà đầu tư mới, hay kết quả khảo sát có thể không chính xác do chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác. Ví dụ, khối lượng giao dịch có thể tăng do tin đồn hoặc do các yếu tố kỹ thuật, chứ không nhất thiết phản ánh sự thay đổi trong tâm lý nhà đầu tư. Cần phải sử dụng các phương pháp thống kê phức tạp và kết hợp nhiều nguồn dữ liệu khác nhau để có được ước lượng chính xác hơn về tâm lý thị trường.

2.2. Ảnh Hưởng Của Các Yếu Tố Bên Ngoài Đến Tâm Lý

Tâm lý nhà đầu tư dễ bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài như tin tức kinh tế, chính trị, hoặc các sự kiện bất ngờ. Các tin tức tiêu cực có thể gây ra sự hoảng loạn và bán tháo, trong khi các tin tức tích cực có thể thúc đẩy sự lạc quan và mua vào. Việc phân tích tác động của các yếu tố bên ngoài đến tâm lý nhà đầu tư đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về kinh tế vĩ mô, chính trị và các yếu tố xã hội. Nghiên cứu cần phải kiểm soát các yếu tố này để đảm bảo rằng kết quả phân tích là chính xác.

III. Cách Đo Lường Tâm Lý Nhà Đầu Tư Phương Pháp và Dữ Liệu

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp hồi quy phân vị dữ liệu bảng (panel quantile regression) để phân tích mối quan hệ giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi cổ phiếu. Phương pháp này cho phép đánh giá tác động của tâm lý nhà đầu tư ở các phân vị khác nhau của phân phối lợi nhuận, từ đó cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về mối quan hệ này. Dữ liệu được sử dụng bao gồm dữ liệu giao dịch cổ phiếu, dữ liệu về đặc điểm doanh nghiệp và dữ liệu kinh tế vĩ mô. Phương pháp phân tích hồi quy sẽ được sử dụng.

3.1. Hồi Quy Phân Vị Dữ Liệu Bảng Panel Quantile Regression

Phương pháp hồi quy phân vị dữ liệu bảng là một công cụ mạnh mẽ để phân tích mối quan hệ giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi cổ phiếu. Phương pháp này cho phép đánh giá tác động của tâm lý nhà đầu tư ở các phân vị khác nhau của phân phối lợi nhuận, từ đó cung cấp cái nhìn toàn diện hơn về mối quan hệ này. Ví dụ, có thể có sự khác biệt về tác động của tâm lý nhà đầu tư đối với các cổ phiếu có lợi nhuận cao và các cổ phiếu có lợi nhuận thấp.

3.2. Dữ Liệu Giao Dịch Cổ Phiếu Doanh Nghiệp và Kinh Tế Vĩ Mô

Dữ liệu được sử dụng trong nghiên cứu này bao gồm dữ liệu giao dịch cổ phiếu (giá, khối lượng), dữ liệu về đặc điểm doanh nghiệp (vốn hóa thị trường, tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường) và dữ liệu kinh tế vĩ mô (lãi suất, lạm phát). Dữ liệu này được thu thập từ các nguồn uy tín như Sở Giao dịch Chứng khoán, Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Nhà nước. Việc sử dụng dữ liệu chất lượng cao là rất quan trọng để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả nghiên cứu.

IV. Ứng Dụng Thực Tế Dự Báo TSSL và Quản Lý Rủi Ro

Kết quả nghiên cứu này có thể được sử dụng để dự báo tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và quản lý rủi ro trên TTCK Việt Nam. Bằng cách hiểu rõ hơn về tác động của tâm lý nhà đầu tư, các nhà đầu tư có thể đưa ra quyết định đầu tư sáng suốt hơn và giảm thiểu rủi ro thua lỗ. Các nhà quản lý quỹ có thể sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng các chiến lược đầu tư hiệu quả hơn, tận dụng các cơ hội sinh lợi từ sự thay đổi trong tâm lý thị trường. Đồng thời, giúp các nhà quản lý kiểm soát các biến động không mong muốn trên thị trường chứng khoán nhằm điều tiết nền kinh tế vĩ mô.

4.1. Dự Báo Lợi Nhuận Cổ Phiếu Dựa Trên Tâm Lý

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các mô hình dự báo tỷ suất sinh lợi cổ phiếu dựa trên tâm lý nhà đầu tư. Các mô hình này có thể kết hợp các chỉ số tâm lý (ví dụ: chỉ số tự tin, chỉ số sợ hãi) với các yếu tố kinh tế vĩ mô và đặc điểm doanh nghiệp để đưa ra dự báo chính xác hơn về lợi nhuận cổ phiếu trong tương lai. Các mô hình dự báo này có thể giúp nhà đầu tư đưa ra quyết định đầu tư kịp thời và hiệu quả.

4.2. Quản Lý Rủi Ro Đầu Tư Giảm Thiểu Thiệt Hại

Hiểu rõ về tác động của tâm lý nhà đầu tư có thể giúp nhà đầu tư quản lý rủi ro hiệu quả hơn. Ví dụ, nhà đầu tư có thể giảm thiểu rủi ro thua lỗ bằng cách tránh mua vào cổ phiếu trong giai đoạn thị trường hưng phấn quá mức (bong bóng) và bán ra cổ phiếu trong giai đoạn thị trường hoảng loạn. Việc quản lý rủi ro dựa trên phân tích tâm lý là một phần quan trọng trong chiến lược đầu tư thành công.

V. Kết Luận Vai Trò Tâm Lý và Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thực nghiệm về vai trò quan trọng của tâm lý nhà đầu tư trong việc định hình tỷ suất sinh lợi cổ phiếu trên TTCK Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng tâm lý nhà đầu tư có tác động đáng kể đến lợi nhuận cổ phiếu, đặc biệt là đối với các cổ phiếu có vốn hóa nhỏ và rủi ro cao. Nghiên cứu này mở ra nhiều hướng nghiên cứu thú vị trong tương lai, chẳng hạn như nghiên cứu tác động của các yếu tố tâm lý khác nhau (ví dụ: tâm lý bầy đàn, tâm lý quá tự tin) đến lợi nhuận cổ phiếu, hoặc nghiên cứu vai trò của các nhà đầu tư tổ chức trong việc định hình tâm lý thị trường.

5.1. Hạn Chế Của Nghiên Cứu và Gợi Ý Nghiên Cứu Tiếp Theo

Nghiên cứu này có một số hạn chế, chẳng hạn như việc sử dụng các chỉ số proxy để đo lường tâm lý nhà đầu tư. Các nghiên cứu trong tương lai có thể sử dụng các phương pháp đo lường trực tiếp hơn, chẳng hạn như phân tích dữ liệu truyền thông xã hội hoặc sử dụng các thí nghiệm tâm lý. Ngoài ra, nghiên cứu có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu để bao gồm các thị trường chứng khoán khác trong khu vực.

5.2. Tương Lai Của Nghiên Cứu Tâm Lý Trong Tài Chính

Nghiên cứu tâm lý trong tài chính là một lĩnh vực đang phát triển nhanh chóng. Trong tương lai, chúng ta có thể kỳ vọng thấy nhiều nghiên cứu hơn về tác động của tâm lý nhà đầu tư đến các quyết định tài chính, không chỉ trong lĩnh vực chứng khoán mà còn trong các lĩnh vực khác như bất động sản, tiền tệ và hàng hóa. Sự hiểu biết sâu sắc hơn về tâm lý nhà đầu tư sẽ giúp chúng ta xây dựng các thị trường tài chính hiệu quả và bền vững hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường tài chính toàn cầu trong hơn hai thập kỷ qua đã chứng kiến nhiều biến động dữ dội không thể giải thích thỏa đáng bằng các lý thuyết kinh tế truyền thống. Điển hình như sự sụp đổ của chỉ số Hang Seng năm 1997 với mức sụt giảm 55,55% trong cuộc khủng hoảng tài chính Đông Á, thị trường chứng khoán Đài Loan mất 64,53% giá trị vào năm 2001, chỉ số Nikkei năm 2003 giảm 78,9%, hay chỉ số Shanghai Composite sụt giảm 80,99% vào năm 2008. Những cú sốc bất đối xứng này cho thấy các mô hình định giá tài sản cổ điển như Giả thuyết thị trường hiệu quả (EMH) hay Mô hình định giá tài sản vốn (CAPM) tồn tại nhiều lỗ hổng khi giả định nhà đầu tư luôn hành động lý trí.

Thị trường chứng khoán Việt Nam sau giai đoạn bùng nổ từ năm 2007 vẫn mang đặc trưng của một thị trường cận biên với tính đầu cơ cao và tỷ lệ nhà đầu tư cá nhân chiếm áp đảo. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm giải quyết vấn đề cốt lõi: Làm rõ mối quan hệ phi tuyến và bất đối xứng giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi cổ phiếu. Mục tiêu cụ thể là kiểm định tác động của tâm lý thị trường đến lợi nhuận danh mục, đánh giá năng lực dự báo trong khung thời gian từ 1 đến 8 quý, đồng thời phân tích sự phân hóa theo quy mô vốn hóa, hệ số rủi ro và phân ngành kinh tế.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào 227 doanh nghiệp phi tài chính niêm yết liên tục trên cả hai sàn HOSE và HNX trong giai đoạn 7 năm từ Quý 1/2008 đến Quý 4/2014, tương ứng 28 quý với 6.412 quan sát bảng. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp cơ sở định lượng giúp các nhà quản trị quỹ tối ưu hóa danh mục, hạn chế mức sụt giảm tài sản từ 10% đến 15% trong các giai đoạn thị trường hưng phấn quá mức, đồng thời hỗ trợ cơ quan điều hành nâng cao hiệu quả giám sát thị trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của Tài chính hành vi, kết hợp các lý thuyết nền tảng nhằm giải thích các hiện tượng định giá sai lệch:

• Lý thuyết triển vọng (Prospect Theory): Được phát triển bởi Daniel Kahneman và Amos Tversky (1979), lý thuyết chỉ ra rằng hàm hữu dụng của con người có tính bất đối xứng, trong đó mức độ sợ hãi thua lỗ cao gấp nhiều lần so với niềm vui khi nhận được khoản lợi nhuận tương đương. Điều này giải thích xu hướng nhà đầu tư găm giữ cổ phiếu lỗ quá lâu và chốt lời cổ phiếu thắng quá sớm.
• Lý thuyết giao dịch dựa trên tin đồn (Noise Trader Theory): Mô hình của J. Bradford De Long và các cộng sự (1990) cùng khung phân tích của Malcolm Baker và Jeffrey Wurgler (2006) khẳng định sự tồn tại của giới hạn kinh doanh chênh lệch giá (limits to arbitrage). Khi các nhà đầu tư theo tin đồn tạo ra các cú sốc cầu lệch lạc, giá cổ phiếu sẽ bị đẩy xa khỏi giá trị thực.

Bên cạnh đó, các thiên kiến tâm lý chủ chốt được phân tích bao gồm:

• Tâm lý quá tự tin (Overconfidence): Thúc đẩy khối lượng giao dịch tăng cao đột biến nhưng làm giảm tỷ suất sinh lợi thực tế do gia tăng chi phí giao dịch.
• Tâm lý bầy đàn (Herd Behavior): Hiện tượng các cá nhân bắt chước hành vi đám đông khi đối mặt với sự bất định của thông tin, dẫn đến bong bóng đầu cơ.
• Tâm lý lạc quan thái quá (Excessive Optimism) và Tính đại diện (Representativeness): Khiến nhà đầu tư đánh giá quá cao các xu hướng ngắn hạn và phớt lờ các yếu tố cơ bản dài hạn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng mẫu dữ liệu thứ cấp gồm 227 doanh nghiệp niêm yết trên hai sàn HOSE và HNX sau khi đã sàng lọc từ tổng số 676 công ty ban đầu. Tiêu chí chọn mẫu nghiêm ngặt bao gồm: loại trừ toàn bộ khối ngân hàng, công ty tài chính và bảo hiểm; doanh nghiệp phải có chuỗi dữ liệu giao dịch liên tục trong 28 quý (giai đoạn 2008–2014) và có giá trị sổ sách vốn chủ sở hữu luôn dương.

Quy trình phân tích kinh tế lượng được thực hiện qua các bước:

1. Kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu: Áp dụng 4 phương pháp kiểm định nghiệm đơn vị trên dữ liệu bảng gồm Levin-Lin-Chu, Im-Pesaran-Shin, Fisher-type và Breitung-type. Kết quả xác nhận toàn bộ các chuỗi biến số đều dừng ở bậc sai phân I(0) với mức ý nghĩa thống kê 1%.
2. Đo lường biến số: Biến phụ thuộc là tỷ suất sinh lợi quý (RETURN). Biến độc lập tâm lý nhà đầu tư (SENT) được lượng hóa phỏng theo mô hình Baker và Wurgler (2006), tích hợp tỷ lệ vòng quay giao dịch (TURN), số lượng doanh nghiệp phát hành lần đầu (NIPO) và tỷ suất sinh lợi ngày đầu tiên của các đợt phát hành (RIPO). Các biến kiểm soát gồm tỷ lệ giá trị sổ sách trên giá trị thị trường (BM), hệ số rủi ro hệ thống (Beta từ 24 đến 36 tháng), giá trị thị trường vốn chủ sở hữu (MV), chỉ số giá tiêu dùng (CPI), tỷ lệ dự trữ bắt buộc (RORR) và chỉ số sản xuất công nghiệp (IIP).
3. Mô hình hồi quy phân vị dữ liệu bảng (Panel Quantile Regression): Do biến tỷ suất sinh lợi có độ nhọn Kurtosis đạt 5,9628 (vượt xa mức chuẩn 3,0) và độ lệch Skewness là -0,32, kiểm định Skewness-Kurtosis cho giá trị p bằng 0,0000 khẳng định dữ liệu không tuân theo phân phối chuẩn. Vì vậy, phương pháp hồi quy phân vị của Roger Koenker và Gilbert Bassett (1978) được lựa chọn thay thế cho phương pháp bình phương bé nhất (OLS). Hồi quy phân vị giúp đánh giá toàn diện tác động của tâm lý tại nhiều ngưỡng phân vị khác nhau từ 0,1 đến 0,9, loại bỏ hoàn toàn sự sai lệch do các quan sát ngoại lai gây ra.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích định lượng trên 6.412 quan sát đã đưa ra 4 phát hiện quan trọng:

• Tác động phân hóa rõ nét theo thời gian dự báo: Trong ngắn hạn từ 1 đến 2 quý, mối tương quan giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi chưa thể hiện xu hướng đồng nhất. Tuy nhiên, trong dài hạn từ 3 đến 8 quý, tâm lý nhà đầu tư thể hiện mối tương quan nghịch biến rõ rệt với tỷ suất sinh lợi ở mức ý nghĩa 1%. Mức độ tác động tiêu cực có xu hướng giảm dần khi chuyển dịch từ các phân vị thấp lên các phân vị cao.
• Quy mô vốn hóa quyết định chiều hướng tác động: Dữ liệu được chia thành 3 nhóm gồm 30% doanh nghiệp vốn hóa nhỏ, 40% doanh nghiệp vốn hóa trung bình và 30% doanh nghiệp vốn hóa lớn. Tại nhóm vốn hóa nhỏ, tâm lý nhà đầu tư có mối tương quan dương mạnh mẽ với tỷ suất sinh lợi. Ngược lại, tại nhóm vốn hóa lớn, hồi quy OLS cho hệ số âm -0,0181 (cao hơn mức -0,0137 của nhóm nhỏ), và mô hình phân vị xác nhận tâm lý lạc quan quá mức sẽ đảo chiều kéo giảm lợi nhuận của nhóm cổ phiếu trụ cột trong các kỳ tiếp theo.
• Đặc điểm rủi ro và giá trị khuếch đại mức độ nhạy cảm: Những cổ phiếu có hệ số rủi ro cao với Beta vượt ngưỡng 1,05 và nhóm cổ phiếu có tỷ lệ giá trị sổ sách trên thị trường cao (BM lớn hơn 1,62) chịu tác động mạnh nhất từ sự thay đổi tâm lý thị trường. Nhà đầu tư có xu hướng chấp nhận trả giá cao cho các cổ phiếu rủi ro khi hưng phấn với kỳ vọng đạt tỷ suất sinh lợi vượt trội.
• Sự phân hóa mạnh mẽ giữa các ngành kinh tế: Kết quả kiểm định ngành cho thấy tỷ suất sinh lợi của ngành Thông tin và Truyền thông chịu sự chi phối nặng nề nhất bởi tâm lý đám đông dù tỷ suất sinh lợi bình quân không cao. Ngành Bất động sản và ngành Vận tải kho bãi ghi nhận mối quan hệ tương quan đồng pha mạnh mẽ nhất với chỉ số tâm lý nhà đầu tư.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm trên thị trường Việt Nam cung cấp bằng chứng thuyết phục cho lý thuyết giới hạn kinh doanh chênh lệch giá của Andrei Shleifer và Robert Vishny (1997). Khi tâm lý thị trường hưng phấn, dòng vốn đầu cơ của các nhà đầu tư cá nhân ồ ạt đổ vào nhóm cổ phiếu vốn hóa nhỏ và cổ phiếu rủi ro cao, tạo nên hiện tượng định giá vượt quá giá trị nội tại. Sự thiếu vắng các công cụ bán khống chuyên nghiệp khiến các nhà đầu tư giá trị không thể thực hiện kinh doanh chênh lệch giá để kéo mặt bằng giá về trạng thái cân bằng trong ngắn hạn.

So sánh với nghiên cứu của Zhong Xin Ni và các cộng sự (2015) trên thị trường Trung Quốc, nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy sự khác biệt: tác động của tâm lý không phân hóa quá lớn giữa các phân vị trong cùng một nhóm quy mô, mà phụ thuộc chủ yếu vào loại hình tài sản và ngành nghề. Kết quả này phản ánh đặc thù thị trường cận biên Việt Nam, nơi dòng tiền đầu cơ thường luân chuyển theo sóng ngành thay vì phân tích định giá chi tiết từng mã cổ phiếu.

Để thể hiện trực quan các kết luận này, dữ liệu nghiên cứu có thể được biểu diễn tối ưu thông qua:

• Đồ thị đường biểu diễn sự biến thiên của hệ số hồi quy phân vị theo các mốc thời gian từ 1 đến 8 quý, minh họa rõ xu hướng chuyển dịch từ tác động phân kỳ ngắn hạn sang tác động tiêu cực dài hạn.
• Bảng so sánh ma trận hệ số góc giữa OLS và 9 mức phân vị (từ 0,1 đến 0,9), kết hợp biểu đồ cột phân tầng thể hiện mức độ nhạy cảm của 3 nhóm quy mô vốn hóa và 14 ngành kinh tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng thực nghiệm, 4 nhóm giải pháp cụ thể được đề xuất nhằm nâng cao tính minh bạch và ổn định của thị trường chứng khoán:

• Xây dựng bộ chỉ số tâm lý thị trường chuẩn hóa (V-SENT Index):
  • Chủ thể thực hiện: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước phối hợp cùng hai Sở Giao dịch Chứng khoán (HOSE và HNX).
  • Mục tiêu định lượng: Hoàn thiện hệ thống theo dõi tâm lý thị trường theo thời gian thực trong vòng 12 tháng, giúp giảm thiểu 15% đến 20% các đợt biến động giá bất thường bắt nguồn từ tin đồn thất thiệt.
  • Hành động: Tích hợp dữ liệu tần suất giao dịch, khối lượng khớp lệnh và tỷ lệ mở tài khoản mới để cảnh báo sớm các giai đoạn thị trường rơi vào trạng thái quá nóng hoặc bi quan quá mức.
• Ứng dụng mô hình định lượng phi tuyến trong quản trị danh mục đầu tư:
  • Chủ thể thực hiện: Các công ty quản lý quỹ, công ty chứng khoán và các định chế tài chính.
  • Mục tiêu định lượng: Tối ưu hóa phân bổ tài sản trong thời hạn 6 tháng, nâng cao tỷ suất sinh lợi điều chỉnh theo rủi ro (hệ số Sharpe) thêm 10% đến 15%.
  • Hành động: Thay thế các mô hình ước lượng tuyến tính OLS bằng mô hình Panel Quantile Regression để tái cấu trúc danh mục, chủ động hạ tỷ trọng nhóm cổ phiếu vốn hóa nhỏ và cổ phiếu Beta cao khi chỉ số tâm lý chạm ngưỡng cảnh báo.
• Nâng cao tính minh bạch và chuẩn mực công bố thông tin doanh nghiệp:
  • Chủ thể thực hiện: Các doanh nghiệp niêm yết dưới sự giám sát của Sở Giao dịch Chứng khoán.
  • Mục tiêu định lượng: Nâng tỷ lệ doanh nghiệp công bố báo cáo tài chính đúng hạn và minh bạch theo chuẩn mực quốc tế lên mức 98% trong vòng 18 tháng.
  • Hành động: Rút ngắn độ trễ công bố thông tin, xử phạt nghiêm các hành vi thao túng tâm lý và công bố thông tin sai lệch nhằm hạn chế tình trạng bất cân xứng thông tin.
• Mở rộng và đa dạng hóa các công cụ phòng vệ rủi ro:
  • Chủ thể thực hiện: Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước.
  • Mục tiêu định lượng: Triển khai từ 2 đến 3 sản phẩm chứng khoán phái sinh mới và cơ chế giao dịch hiện đại trong lộ trình 24 tháng.
  • Hành động: Đẩy nhanh tiến độ đưa vào vận hành hệ thống giao dịch mới, cho phép triển khai cơ chế bán khống có kiểm soát và các hợp đồng tương lai trên nhiều chỉ số ngành để tạo công cụ tự vệ cho nhà đầu tư khi thị trường đảo chiều.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Nhà đầu tư cá nhân và các nhà giao dịch chuyên nghiệp (Traders): Giúp nhận diện các bẫy tâm lý phổ biến như tâm lý bầy đàn và sự tự tin thái quá. Tài liệu cung cấp cơ sở để xây dựng kỷ luật giao dịch, tránh mua đuổi nhóm cổ phiếu vốn hóa nhỏ bị thổi phồng giá trong giai đoạn hưng phấn, từ đó bảo toàn nguồn vốn hiệu quả.
• Nhà quản lý quỹ và chuyên viên phân tích định lượng (Quant Analysts): Cung cấp khung phương pháp luận hồi quy phân vị dữ liệu bảng để nâng cấp hệ thống chấm điểm cổ phiếu. Đây là tài liệu tham khảo giá trị để tích hợp biến tâm lý thị trường vào các mô hình dự báo lợi nhuận từ 3 đến 8 quý.
• Cơ quan quản lý thị trường (UBCKNN, HOSE, HNX): Cung cấp luận cứ khoa học vững chắc để thiết kế các công cụ giám sát vĩ mô, xây dựng các ngưỡng cảnh báo sớm và hoàn thiện khung pháp lý nhằm điều tiết các giai đoạn biến động bất thường của thị trường tài chính.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng: Đóng vai trò là nguồn tài liệu học thuật mẫu mực về ứng dụng kinh tế lượng nâng cao trên dữ liệu bảng vi mô, mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực Tài chính hành vi tại các thị trường mới nổi.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nghiên cứu lại ưu tiên phương pháp hồi quy phân vị thay vì OLS truyền thống?

Phương pháp OLS chỉ ước lượng giá trị trung bình có điều kiện và rất nhạy cảm với các quan sát ngoại lai. Do dữ liệu tỷ suất sinh lợi có độ nhọn Kurtosis lên tới 5,9628 và phân phối lệch, hồi quy phân vị giúp nắm bắt bức tranh toàn cảnh tại nhiều phân vị khác nhau, phản ánh chính xác bản chất phi tuyến của thị trường.

Chỉ số tâm lý nhà đầu tư trong luận văn được định lượng qua các tiêu chí nào?

Chỉ số tâm lý được xây dựng dựa trên khung phương pháp của Baker và Wurgler (2006) có điều chỉnh phù hợp với thực tiễn Việt Nam, bao gồm 3 biến số chính: tỷ lệ giá trị giao dịch bình quân (TURN), số lượng doanh nghiệp niêm yết mới hàng năm (NIPO) và tỷ suất sinh lợi ngày đầu tiên của cổ phiếu mới niêm yết (RIPO).

Quy mô doanh nghiệp ảnh hưởng như thế nào đến mức độ tác động của tâm lý?

Nghiên cứu chỉ ra rằng ở nhóm 30% doanh nghiệp có vốn hóa nhỏ nhất, tâm lý nhà đầu tư tạo ra tác động cùng chiều mạnh mẽ nhất. Trong khi đó, ở nhóm 30% doanh nghiệp vốn hóa lớn, tâm lý hưng phấn ngắn hạn lại tạo ra tương quan nghịch chiều đáng kể trong dài hạn với hệ số OLS đạt -0,0181.

Mối quan hệ giữa tâm lý và tỷ suất sinh lợi thay đổi ra sao theo khung thời gian?

Trong ngắn hạn từ 1 đến 2 quý, tác động của tâm lý chưa rõ ràng do sự nhiễu loạn của dòng tiền đầu cơ. Tuy nhiên, từ quý thứ 3 đến quý thứ 8, mối tương quan âm xuất hiện nhất quán với mức ý nghĩa 1%, chứng minh giá cổ phiếu luôn có xu hướng điều chỉnh giảm sau các giai đoạn bị định giá quá cao.

Nhà đầu tư có thể ứng dụng kết quả này như thế nào trong chiến lược phân bổ vốn?

Khi các chỉ báo tâm lý thị trường đạt mức hưng phấn cực đại, nhà đầu tư nên chủ động chốt lời các mã cổ phiếu đầu cơ có hệ số Beta lớn hơn 1,05 và luân chuyển dòng tiền sang nắm giữ tiền mặt hoặc các nhóm ngành phòng thủ có độ biến động thấp hơn.

Kết luận

• Xác lập bằng chứng thực nghiệm phi tuyến: Công trình đã chứng minh thành công tác động bất đối xứng của tâm lý nhà đầu tư lên tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng khoán Việt Nam qua 6.412 quan sát.
• Làm rõ tính phân hóa theo quy mô và ngành: Cổ phiếu vốn hóa nhỏ, cổ phiếu có Beta cao và các ngành nhạy cảm như Thông tin truyền thông, Bất động sản chịu sự chi phối mạnh nhất từ tâm lý thị trường.
• Khám phá quy luật điều chỉnh dài hạn: Tâm lý nhà đầu tư có năng lực dự báo nghịch đảo rõ nét đối với tỷ suất sinh lợi cổ phiếu trong khung thời gian từ 3 đến 8 quý.
• Đóng góp về mặt phương pháp luận: Ứng dụng thành công mô hình Panel Quantile Regression để khắc phục triệt để các hạn chế của phân phối phi chuẩn trong nghiên cứu tài chính thực nghiệm.
• Lộ trình hành động tiếp theo: Các định chế tài chính và nhà đầu tư cần khẩn trương tích hợp các biến số tâm lý vào hệ thống quản trị rủi ro định lượng trong vòng 6 đến 12 tháng tới để gia tăng khả năng thích ứng trước các biến động khó lường của thị trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Trong chương này tác giả nêu rõ lý do lựa chọn đề tài và trình bày cụ thể mục tiêu nghiên cứu. Bài nghiên cứu trình bày phương pháp nghiên cứu được sử dụng để đạt được mục tiêu nghiên cứu được nêu ra thông qua câu hỏi nghiên cứu.Ngoài ra bài nghiên cứu còn trình bày ý nghĩa thực tiễn của vấn đề nghiên cứu. Chương 2: Trong chương này tác giả trình bày những lý thuyết cơ bản về tâm lý nhà đầu tư, các quan niệm về tâm lý nhà đầu tư cũng như tâm lý của nhà đầu tư khi đưa ra các quyết định đầu tư. Bên cạnh đó tác giả cũng trình bày các bài nghiên 6 cứu liên quan đến tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi cổ phiếu ở trong và ngoài nước.

Chương 3: Tác giả trình bày phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu, mô hình và phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong bài nghiên cứu. Chương 4: Kết quả nghiên cứu được trình bày ở chương này, gồm có kiểm định tính dừng, kiểm định mối quan hệ giữa tâm lý nhà đầu tư và tỷ suất sinh lợi cổ phiếu ở các phân nhóm được chia theo giá trị thị trường của vốn chủ sở hữu, tỷ lệ giá trị sổ sách và giá trị thị trường, hệ số beta dưới sự ảnh hưởng của những yếu tố kinh tế vĩ mô và đặc điểm doanh nghiệp. Chương 5: Chương này trình bày tóm gọn những kết quả của bài nghiên cứu cũng như những hạn chế của đề tài, từ đó đưa ra những gợi ý cho hướng nghiên cứu tiếp theo. Tóm tắt chương1 Chương này cung cấp cái nhìn sơ lược về toàn bộ bài nghiên cứu, trong chương này tác giả trình bày lý do lựa chọn đề tài và mục tiêu nghiên cứu cụ thể, phương pháp nghiên cứu được sử dụng để đạt được mục tiêu nghiên cứu được nêu ra thông qua câu hỏi nghiên cứu.

Ngoài ra bài nghiên cứu còn trình bày ý nghĩa thực tiễn của vấn đề nghiên cứu. 7 Chương 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY 2.1 Lý thuyết về tâm lý nhà đầu tư 2.1 Tâm lý quá tự tin (overconfidence) Tâm lý học đã xác định rằng mọi người thường quá tự tin về bản thân, khiến cho người ta đánh giá quá cao kiến thức của họ, đánh giá thấp rủi ro, và khả năng kiểm soát các sự kiện cao hơn so với thực tế Nofsinger (2001). Các nhà đầu tư quá tự tin thường tin rằng họ thông minh hơn và có thông tin tốt hơn khả năng thực tế Pompian (2006). Terrance Odean (1998) thấy rằng các nhà đầu tư quá tự tin có xu hướng tin rằng họ có khả năng chọn cổ phiếu tốt hơn cũng như thời gian gia nhập thị trường hay rút khỏi thị trường tốt nhất; và vì thế, họ thường tiến hành nhiều giao dịch hơn những nhà đầu tư khác.

Sự quá tự tin làm tăng các hoạt động giao dịch bởi vì nhà đầu tư luôn sẵn sàng bảo vệ quan điểm của họ, không cần tham khảo thêm những quan điểm thích đáng của những nhà đầu tư khác. Tuy nhiên, Odean cũng tìm thấy rằng những nhà đầu tư đó thường nhận được tỷ suất sinh lợi thấp hơn. Glaser và Weber (2003), Grinblatt và Keloharju (2009) đã có những nghiên cứu thực nghiệm về lý thuyết giao dịch quá mức, và kết quả những nghiên cứu này đã cho thấy thái độ tự tin quá mức của nhà đầu tư ảnh hưởng đến tần suất và khối lượng giao dịch. Những nhà đầu tư có mức độ tự tin cao thì có khuynh hướng giao dịch với khối lượng lớn (Glaser và Weber, 2003).

Việc giao dịch nhiều lại làm cho chi phí giao dịch tăng lên, và có thể làm giảm hiệu quả của nhà đầu tư khi trừ đi chi phí. Nghiên cứu của James Montier (2007) cũng có kết quả tương tự. Đồng thời, các nhà đầu tư quá tự tin cũng cho rằng hành động của họ ít rủi ro hơn các nhà đầu tư khác.Nhiều khi nhà đầu tư quá tự tin hiểu sai giá trị thông tin họ nhận được, không những tính chính xác của thông tin mà còn hiểu sai cả ý nghĩa của thông tin.Sự cả tin thái quá mà một người có càng lớn thì rủi ro càng cao và nhà đầu tư ít đa dạng hóa danh mục đầu tư, chỉ tập trung vào những cổ phiếu mà họ cho là mình đã quen thuộc Shiller (2000), Barberis và Thaler (2002).2 Tâm lý bầy đàn (Herd Behavior) Một quan sát cơ bản về xã hội con người cho thấy con người có mối liên hệ giao tiếp với người khác có cùng suy nghĩ. Điều này khá quan trọng để hiểu nguồn gốc của sự suy nghĩ tương tự nhau dưới tác động của các mối quan hệ giao tiếp, dẫn đến những hành động giống nhau trong cùng một khoảng thời gian và làm thay đổi giá cả các tài sản.

Ảnh hưởng xã hội có một tác động rất lớn lên phán đoán cá nhân. Khi phải đối mặt với một tình huống mà nhà đầu tư cho rằng quyết định trở nên không chắc chắn thì ảnh hưởng hành vi và quan điểm của đám đông sẽ làm cho các cá nhân cảm thấy chắc chắn hơn. Tuy nhiên, tâm lý đám đông luôn tồn tại trong quá trình ra quyết định của con người cũng như nhà đầu tư, không phân biệt việc có kinh nghiệm hay không.Và lý thuyết ảnh hưởng tâm lý đám đông này càng rõ nét khi nhà đầu tư buộc phải đưa ra các quyết định nhanh chóng khi chưa có đầy đủ thông tin cần thiết. Khi con người đối đầu với phán đoán của một nhóm lớn, họ có xu hướng thay đổi suy nghĩ của họ.

Hoặc vì hầu hết mọi người đều chịu tác động của áp lực xã hội, thay đổi để hòa đồng, thừa nhận là giống với đám đông.Hoặc dựa trên kinh nghiệm, họ cho rằng hành động hay suy nghĩ của đám đông thường không sai, tin rằng có thể đám động biết một điều gì đó mà họ không biết. Hầu hết mọi người đều cảm thấy an toàn hơn khi hành động và suy nghĩ theo đám đông. Angela Filip (2015) đã có nghiên cứu về sự tồn tại hành vi bầy đàn của nhà đầu tư khi đưa ra quyết định đầu tư trên thị trường chứng khoán. Các quyết định đầu tư theo xu hướng đám đông có thể dẫn đến định giá sai giá trị của cổ phiếu, là nguyên nhân gây ra hiện tượng bong bóng đầu cơ.

Lý thuyết về các yếu tố tâm lý cho rằng “hiệu ứng tâm lý bầy đàn” là khá phổ biến ở các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán, và đặc biệt là các nhà đầu tư ít kinh nghiệm.Khi các nhà đầu tư phân tích thị trường và có nhận định đúng giống 9 nhau, thị trường cùng dịch chuyển về một hướng, có thể khiến cho thị trường đạt tính hiệu quả nhanh chóng hơn. Tuy nhiên, nếu các nhà đầu tư này lại có cùng hành động theo một mẫu hình có hành vi lệch lạc, không hợp lý sẽ khiến cho giá một số cổ phiếu không phản ánh đúng giá trị thực hay hợp lý của chúng, và có thể đóng vai trò trong việc gây ra tình trạng đầu cơ bong bóng. Có nhiều nhân tố tác động đến hành vi bầy đàn của một nhà đầu tư, ví dụ như quá tự tin, khối lượng cổ phiếu giao dịch, thời hạn nắm giữ cổ phiếu,… Các nhà đầu tư càng tự tin thì họ càng dựa trên những phán đoán cá nhân và những thông tin riêng để đưa ra quyết định đầu tư. Những nhà đầu tư này tin tưởng vào sự am hiểu và lý trí của mình, vì vậy họ sẽ phớt lờ xu hướng của đám đông hoặc ít quan tâm đến các hành vi bầy đàn.

Khi các nhà đầu tư đặt một số lượng vốn lớn vào các khoản đầu tư của họ, hoặc với kinh nghiệm ít, họ có khuynh hướng đi theo hành động của đám đông để giảm thiểu rủi ro, ít nhất theo suy nghĩ của họ khi một nhóm lớn nhất trí trong phán đoán thì họ chắc chắn đúng. Bên cạnh đó, tâm lý bầy đàn cũng tùy thuộc vào kiểu nhà đầu tư, các nhà đầu tư cá nhân sẽ có khuynh hướng đi theo đám đông hơn là các nhà đầu tư tổ chức khi ra quyết định đầu tư. (Goodfellow, Bohl và Gebka, 2009, p. Chiang và cộng sự (2011) cho rằng tương quan cùng chiều với tỷ suất sinh lợi cổ phiếu và tương quan âm với biến động thị trường.3 Thái độ với rủi ro (Psychology of Risk) Theo Markowitz, rủi ro là mức độ bất ổn của tỷ suất sinh lợi; được biết đến với nguyên tắc chủ yếu là: rủi ro cao sẽ đem lại tỷ suất sinh lợi cao, như là sự đánh đổi giữa rủi ro – tỷ suất sinh lợi trong các mô hình định giá tài sản, điển hình như CAPM, APT.

Mọi người không thích rủi ro nhưng họ sẽ chấp nhận rủi ro ở mức độ khác nhau (tùy vào khẩu vị rủi ro).Bài nghiên cứu của Thomas C. Chiang (2012) cho thấy rằng, thái độ với rủi ro tác động cùng chiều với tỷ suất sinh lợi của những 10 cổ phiếu có tỷ suất sinh lợi thấp.Ủng hộ với điều này Bali (2004) tìm thấy bằng chứng về mối tương quan dương mạnh giữa tỷ suất sinh lợi cổ phiếu khoán và rủi ro. Thái độ đối với rủi ro là sự khác biệt trong tỷ suất sinh lợi mong đợi của nhà đầu tư trong tương lai qua đánh đổi rủi ro. Nếu có hai lựa chọn với cùng một tỷ suất sinh lợi, nhà đầu tư đương nhiên sẽ lựa chọn phương án có mức rủi ro thấp hơn.

Tuy nhiên, khả năng chấp nhận rủi ro của các nhà đầu tư phản ánh thái độ của họ đối với rủi ro. Có những nhà đầu tư sẵn lòng lựa chọn những cơ hội mang tính rủi ro cao nếu đi kèm là tỷ suất sinh lợi cao. Ta có thể thấy điều này phù hợp với nhiều hoàn cảnh thực tế. Các cá nhân không thích rủi ro sẽ dùng mọi nguồn lực để tìm ra những cách làm giảm rủi ro.

Họ chính là những khách hàng lớn của ngành bảo hiểm, là những người sẵn sàng trả tiền để thoát khỏi một số rủi ro mà môi trường tự nhiên và xã hội gây ra. Ngược lại, các cá nhân chấp nhận rủi ro ở mức độ cao, ít sợ rủi ro hơn sẽ nhận những khoản thưởng cho đều này từ chính những người không thích rủi ro. Tính không cân xứng trong tâm lý rõ ràng giữa những giá trị mà con người kỳ vọng vào lợi nhuận và thua lỗ, được gọi là sự không ưa thích rủi ro. Những bằng chứng thực nghiệm chỉ ra rằng thua lỗ thì được cân nặng gấp nhiều lần so với lợi nhuận.