Nghiên cứu tái sinh tự nhiên thảm thực vật sau nương rẫy tại Lạng Sơn

Luận văn nghiên cứu về tái sinh tự nhiên của thảm thực vật sau nương rẫy tại Lạng Sơn. Phân tích cấu trúc, thành phần loài và đề xuất giải pháp phục hồi.

Trường đại học

Trường Đại Học Sư Phạm - Đại Học Thái Nguyên

Chuyên ngành

Sinh Thái Học

Người đăng

Ẩn danh

Thể loại

Luận Văn Thạc Sĩ

2017

103

Phí lưu trữ

35 Point

Mục lục chi tiết

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC HÌNH

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

2. Mục tiêu nghiên cứu

3. Phạm vi nghiên cứu

4. Những đóng góp mới của luận văn

1. Chương 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1. Một số khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu

1.1.1. Khái niệm về thảm thực vật

1.1.2. Khái niệm về rừng

1.1.3. Khái niệm về tái sinh rừng

1.1.4. Khái niệm về phục hồi rừng

1.2. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu trên thế giới

1.2.1. Những nghiên cứu về thảm thực vật

1.2.2. Những nghiên cứu về tái sinh rừng

1.2.3. Những nghiên cứu về phục hồi rừng

1.2.4. Những nghiên cứu về thành phần loài

1.2.5. Những nghiên cứu về thành phần dạng sống

1.3. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu ở Việt Nam

1.3.1. Những nghiên cứu về thảm thực vật

1.3.2. Những nghiên cứu về tái sinh rừng

1.3.3. Những nghiên cứu về phục hồi rừng

1.3.4. Những nghiên cứu về thành phần loài

1.3.5. Những nghiên cứu về thành phần dạng sống

1.4. Các nghiên cứu về thảm thực vật ở Lạng Sơn

2. Chương 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU

2.1. Điều kiện tự nhiên

2.1.1. Vị trí địa lý

2.1.2. Khí hậu, thủy văn

2.1.3. Đất đai, thổ nhưỡng

2.1.4. Tài nguyên rừng

2.2. Điều kiện kinh tế - xã hội

2.2.1. Dân số, dân cư

2.2.2. Hoạt động nông - lâm nghiệp

2.2.3. Giáo dục, văn hóa và y tế

3. Chương 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1. Đối tượng và nội dung nghiên cứu

3.1.1. Đối tượng nghiên cứu

3.1.2. Nội dung nghiên cứu

3.2. Phương pháp nghiên cứu

3.2.1. Phương pháp điều tra

3.2.2. Phương pháp phân tích mẫu

3.2.3. Phương pháp xử lý số liệu

3.2.4. Phương pháp điều tra trong dân

4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

4.1. Đặc điểm của một số kiểu thảm thực vật tại khu vực nghiên cứu

4.1.1. Đặc điểm thành phần loài

4.1.2. Đặc điểm thành phần dạng sống

4.2. Cấu trúc hình thái thực vật trong các kiểu thảm thực vật

4.2.1. Thảm cây bụi

4.2.2. Rừng thứ sinh

4.3. Cấu trúc cây tái sinh trong các kiểu thảm thực vật

4.3.1. Đặc điểm cấu trúc tổ thành, số lượng, mật độ cây tái sinh

4.3.2. Phân bố cây tái sinh theo cấp chiều cao

4.3.3. Phân bố cây tái sinh theo chiều ngang

4.3.4. Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh

4.4. Đánh giá khả năng tái sinh và đề xuất các biện pháp phục hồi rừng

4.4.1. Đánh giá khả năng tái sinh của thảm thực vật sau nương rẫy

4.4.2. Đề xuất một số biện pháp thích hợp nhằm thúc đẩy quá trình phục hồi rừng

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Toàn cảnh nghiên cứu tái sinh rừng sau nương rẫy ở Lạng Sơn

Lạng Sơn, một tỉnh miền núi phía Bắc, sở hữu diện tích rừng đáng kể nhưng đang đối mặt với nhiều thách thức. Hoạt động canh tác nương rẫy thiếu bền vững đã dẫn đến tình trạng suy thoái đất nông nghiệp và thu hẹp diện tích rừng tự nhiên. Nghiên cứu về tái sinh rừng sau nương rẫy không chỉ là một vấn đề khoa học mà còn mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Nó cung cấp cơ sở để xây dựng các kỹ thuật lâm sinh phù hợp, nhằm phục hồi hệ sinh thái rừng, bảo tồn đa dạng sinh học Lạng Sơn và cải thiện sinh kế người dân tộc thiểu số. Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam, như của Trần Ngũ Phương (1970) hay Phùng Ngọc Lan (1984), đã đặt nền móng cho việc tìm hiểu quy luật diễn thế tự nhiên. Tuy nhiên, việc áp dụng vào điều kiện cụ thể của Lạng Sơn, với đặc điểm thổ nhưỡng và khí hậu riêng biệt, đòi hỏi những phân tích chuyên sâu hơn. Trọng tâm của các nghiên cứu này là xác định cấu trúc thảm thực vật, đánh giá khả năng tái sinh tự nhiên và đề xuất giải pháp can thiệp hiệu quả, giúp chuyển hóa những khu vực đất trống đồi núi trọc trở lại thành những cánh rừng giàu sức sống, góp phần vào sự phát triển bền vững của toàn khu vực.

1.1. Bối cảnh và sự cấp thiết của việc phục hồi hệ sinh thái rừng

Rừng được ví như “lá phổi xanh” của Trái Đất, có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc điều hòa khí hậu, bảo vệ đất và nguồn nước. Tại Việt Nam nói chung và Lạng Sơn nói riêng, diện tích rừng tự nhiên đã suy giảm nghiêm trọng do chiến tranh, khai thác quá mức và đặc biệt là tập quán canh tác nương rẫy. Việc phá rừng lấy đất canh tác chỉ mang lại lợi ích ngắn hạn nhưng để lại hậu quả lâu dài như xói mòn và rửa trôi đất, mất cân bằng sinh thái và suy giảm đa dạng sinh học. Luận văn của Hà Hoàng Giang (2017) chỉ rõ, tại huyện Hữu Lũng, nhiều diện tích rừng trước đây phong phú về động thực vật nay đã trở nên nghèo kiệt. Vì vậy, việc phục hồi hệ sinh thái rừng không chỉ là nhiệm vụ của ngành lâm nghiệp mà là yêu cầu cấp bách để bảo vệ môi trường sống và đảm bảo an ninh sinh thái cho các thế hệ tương lai.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu về quá trình diễn thế sinh thái sau nương rẫy

Mục tiêu cốt lõi của đề tài Nghiên cứu tái sinh rừng sau nương rẫy ở Lạng Sơn là làm sáng tỏ quy luật phục hồi của thảm thực vật. Cụ thể, nghiên cứu tập trung xác định đặc điểm cấu trúc, thành phần loài và khả năng tái sinh tự nhiên của các thảm thực vật ở những giai đoạn khác nhau sau khi bỏ hóa nương rẫy (thảm cỏ, thảm cây bụi, rừng thứ sinh). Quá trình này được gọi là diễn thế sinh thái sau nương rẫy. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học để đánh giá tiềm năng phục hồi và đề xuất các biện pháp kỹ thuật phù hợp, từ khoanh nuôi tái sinh tự nhiên đến trồng rừng nhân tạo, nhằm đẩy nhanh quá trình tái tạo rừng. Đây là tiền đề quan trọng để xây dựng các chính sách lâm nghiệp hiệu quả tại địa phương.

II. Hệ lụy từ canh tác nương rẫy và thách thức tái sinh rừng

Canh tác nương rẫy là một phương thức sản xuất nông nghiệp truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số ở các vùng cao. Tuy nhiên, khi dân số gia tăng và chu kỳ luân canh bị rút ngắn, phương thức này đã bộc lộ những tác động tiêu cực nghiêm trọng đến môi trường. Việc đốt rừng để làm nương rẫy không chỉ làm mất đi thảm thực vật che phủ mà còn phá hủy cấu trúc đất, làm giảm độ phì nhiêu và tăng nguy cơ xói mòn và rửa trôi đất. Hậu quả là nhiều khu vực đồi núi tại Lạng Sơn dần biến thành đất trống đồi núi trọc, mất khả năng sản xuất và dễ bị sạt lở khi có mưa lớn. Quá trình tái sinh rừng sau nương rẫy vì thế gặp vô vàn thách thức. Hạt giống từ rừng tự nhiên lân cận khó phát tán đến, điều kiện vi khí hậu khắc nghiệt và đất đai cằn cỗi cản trở sự nảy mầm và phát triển của cây con. Thêm vào đó, bài toán sinh kế người dân tộc thiểu số cũng là một áp lực lớn, đòi hỏi phải có những giải pháp vừa bảo vệ rừng, vừa đảm bảo cuộc sống cho người dân.

2.1. Tác động của nương rẫy gây suy thoái đất nông nghiệp nghiêm trọng

Phương pháp canh tác đốt và chọc lỗ tra hạt trên đất dốc làm lớp đất mặt mất đi thảm thực vật bảo vệ. Sau mỗi trận mưa, lớp đất màu mỡ dễ dàng bị cuốn trôi, dẫn đến hiện tượng suy thoái đất nông nghiệp. Theo thời gian, đất trở nên bạc màu, chai cứng, mất khả năng giữ nước và dinh dưỡng. Nghiên cứu tại xã Minh Sơn, Hữu Lũng cho thấy đất sau nhiều chu kỳ nương rẫy thường có tầng canh tác mỏng, nghèo mùn và chất hữu cơ. Điều này không chỉ làm giảm năng suất cây trồng mà còn tạo ra một môi trường cực kỳ bất lợi cho quá trình tái sinh tự nhiên của rừng, khiến việc phục hồi trở nên khó khăn và tốn kém hơn rất nhiều.

2.2. Hiện trạng đất trống đồi núi trọc và mất đa dạng sinh học Lạng Sơn

Hậu quả trực tiếp của suy thoái đất là sự hình thành các vùng đất trống đồi núi trọc. Những khu vực này thường chỉ còn lại các loài cỏ dại, cây bụi chịu hạn, không có giá trị kinh tế và sinh thái. Sự biến mất của rừng đồng nghĩa với việc mất đi nơi cư trú của hàng trăm loài động, thực vật, gây suy giảm nghiêm trọng về đa dạng sinh học Lạng Sơn. Các nguồn gen quý, các loài cây dược liệu bản địa dần trở nên khan hiếm. Việc phục hồi lại một hệ sinh thái rừng đa dạng và ổn định trên những vùng đất này đòi hỏi thời gian rất dài và những nỗ lực can thiệp đồng bộ.

III. Phân tích đặc điểm các thảm thực vật tái sinh sau nương rẫy

Quá trình tái sinh rừng sau nương rẫy là một chuỗi diễn thế sinh thái phức tạp, bắt đầu từ những quần xã thực vật đơn giản và dần phát triển thành cấu trúc phức tạp hơn. Nghiên cứu của Hà Hoàng Giang (2017) tại Hữu Lũng đã phân tích chi tiết ba trạng thái thảm thực vật điển hình: thảm cỏ (1-3 năm bỏ hóa), thảm cây bụi (4-8 năm) và rừng thứ sinh (9-17 năm). Kết quả cho thấy, thành phần loài, cấu trúc và mật độ cây tái sinh có sự thay đổi rõ rệt theo thời gian. Ở giai đoạn đầu, các loài cây thân thảo ưa sáng, có khả năng phát tán mạnh chiếm ưu thế. Dần dần, các cây tiên phong bản địa có khả năng cải tạo đất xuất hiện, tạo điều kiện cho các loài cây gỗ khác phát triển. Việc hiểu rõ đặc điểm của từng giai đoạn diễn thế là chìa khóa để áp dụng các kỹ thuật lâm sinh phù hợp, giúp rút ngắn thời gian phục hồi và định hướng cấu trúc rừng theo mục tiêu mong muốn, thay vì để quá trình diễn ra một cách tự phát và chậm chạp.

3.1. Diễn thế từ thảm cỏ thảm cây bụi đến cấu trúc rừng non

Trong 1-3 năm đầu sau khi bỏ hóa, thảm thực vật chủ yếu là thảm cỏ với các loài chiếm ưu thế như Cỏ lào, Cỏ tranh, Đơn buốt. Các loài này có tốc độ sinh trưởng nhanh, che phủ mặt đất và giúp hạn chế xói mòn. Giai đoạn 4-8 năm, thảm cây bụi hình thành với sự xuất hiện của các loài cây gỗ nhỏ, cây bụi ưa sáng. Đây là giai đoạn quan trọng, tạo bóng mát và tích lũy mùn, cải thiện đặc điểm thổ nhưỡng. Sau khoảng 9 năm, rừng thứ sinh non bắt đầu hình thành với tầng cây gỗ cao hơn, độ tàn che tăng lên, và thành phần loài ngày càng đa dạng. Quá trình diễn thế sinh thái sau nương rẫy này cho thấy khả năng tự phục hồi của tự nhiên nếu không bị tác động tiêu cực trở lại.

3.2. Vai trò quan trọng của các loài cây tiên phong bản địa

Trong quá trình phục hồi, các cây tiên phong bản địa đóng vai trò không thể thiếu. Đây là những loài có khả năng chịu được điều kiện khắc nghiệt trên đất trống, sinh trưởng nhanh, hệ rễ phát triển giúp cải tạo cấu trúc đất và có khả năng cộng sinh với vi sinh vật cố định đạm. Sự có mặt của chúng không chỉ làm thay đổi điều kiện vi khí hậu (giảm nhiệt độ, tăng độ ẩm) mà còn thu hút chim và động vật khác đến, hỗ trợ quá trình phát tán hạt giống của các loài cây khác. Nhờ đó, chúng mở đường cho một thế hệ cây gỗ có giá trị kinh tế và sinh thái cao hơn phát triển, đẩy nhanh quá trình phục hồi hệ sinh thái rừng.

IV. Top các phương pháp kỹ thuật lâm sinh tái sinh rừng hiệu quả

Để đẩy nhanh quá trình tái sinh rừng sau nương rẫy, việc chỉ trông chờ vào tự nhiên là chưa đủ. Cần có sự can thiệp của con người thông qua các kỹ thuật lâm sinh tiên tiến. Hai phương pháp chính được áp dụng phổ biến là khoanh nuôi tái sinh tự nhiên và trồng rừng nhân tạo. Mỗi phương pháp có ưu, nhược điểm và phù hợp với những điều kiện khác nhau. Khoanh nuôi tái sinh thường áp dụng ở những nơi đất còn tương đối tốt và có nguồn giống tự nhiên, với chi phí thấp hơn. Trong khi đó, trồng rừng nhân tạo cho phép chủ động lựa chọn loài cây, mật độ và rút ngắn thời gian tạo rừng, đặc biệt hiệu quả trên những vùng đất trống đồi núi trọc đã bị suy thoái nặng. Một xu hướng hiện đại là kết hợp các phương pháp này, hoặc phát triển các mô hình nông lâm kết hợp để vừa phục hồi rừng, vừa đảm bảo sinh kế người dân tộc thiểu số, hướng tới canh tác nương rẫy bền vững.

4.1. Giải pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên và ưu điểm

Phương pháp khoanh nuôi tái sinh tự nhiên bao gồm các hoạt động bảo vệ khu vực đất bỏ hóa khỏi các tác động tiêu cực như chăn thả gia súc, cháy rừng và các hoạt động khai thác của con người. Kèm theo đó là các biện pháp tác động như phát quang dây leo, cây bụi xâm lấn, cuốc xới đất quanh gốc cây tái sinh mục đích để tạo điều kiện thuận lợi cho cây con phát triển. Ưu điểm lớn của phương pháp này là chi phí thấp, tận dụng được nguồn giống bản địa có sẵn, giúp hình thành một hệ sinh thái rừng gần với tự nhiên và có tính ổn định cao. Đây là giải pháp rất phù hợp cho các địa phương có nguồn lực hạn chế nhưng có sự tham gia tích cực từ vai trò của cộng đồng trong phục hồi rừng.

4.2. Kỹ thuật trồng rừng nhân tạo và mô hình nông lâm kết hợp

Trên những khu vực đất đã bị xói mòn và suy thoái nghiêm trọng, trồng rừng nhân tạo là giải pháp bắt buộc. Kỹ thuật này đòi hỏi đầu tư về giống, công trồng và chăm sóc. Việc lựa chọn loài cây phù hợp với đặc điểm thổ nhưỡng Lạng Sơn là yếu tố quyết định thành công. Để tăng hiệu quả, có thể trồng hỗn giao nhiều loài cây bản địa có giá trị. Đặc biệt, việc phát triển các mô hình nông lâm kết hợp đang là một hướng đi bền vững. Mô hình này cho phép người dân trồng xen các loại cây nông nghiệp ngắn ngày hoặc cây dược liệu dưới tán rừng, vừa giúp tăng thêm thu nhập, vừa góp phần chăm sóc, bảo vệ rừng. Điều này giúp giải quyết hài hòa mâu thuẫn giữa lợi ích kinh tế trước mắt và mục tiêu bảo vệ môi trường lâu dài.

V. Kết quả thực tiễn từ nghiên cứu tái sinh rừng ở Hữu Lũng

Nghiên cứu cụ thể tại xã Minh Sơn, huyện Hữu Lũng đã cung cấp những số liệu khoa học giá trị về quá trình tái sinh rừng sau nương rẫy ở Lạng Sơn. Kết quả điều tra cho thấy sự gia tăng rõ rệt về số lượng loài và mật độ cây tái sinh theo thời gian bỏ hóa. Cụ thể, thảm cỏ (1-3 năm) có 54 loài, thảm cây bụi (4-8 năm) có 75 loài, và rừng thứ sinh (9-17 năm) đã ghi nhận 81 loài (Hà Hoàng Giang, 2017). Mật độ cây tái sinh cũng tăng lên đáng kể, cho thấy tiềm năng phục hồi tự nhiên là rất lớn nếu được bảo vệ tốt. Tuy nhiên, chất lượng cây tái sinh và sự phân bố không đồng đều vẫn là một thách thức. Các loài cây gỗ có giá trị kinh tế cao thường có tỷ lệ tái sinh thấp hơn so với các loài cây tiên phong. Những dữ liệu này là cơ sở quan trọng để các nhà quản lý và cơ quan chuyên môn tại Lạng Sơn đưa ra các quyết định can thiệp chính xác, lựa chọn phương pháp phục hồi hệ sinh thái rừng phù hợp nhất cho từng khu vực cụ thể, tối ưu hóa hiệu quả đầu tư và nguồn lực.

5.1. Đánh giá mật độ chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh

Kết quả phân tích tại khu vực nghiên cứu cho thấy, mật độ cây tái sinh ở trạng thái rừng thứ sinh cao hơn đáng kể so với thảm cây bụi và thảm cỏ. Tuy nhiên, phần lớn cây tái sinh có nguồn gốc từ chồi, cho thấy khả năng tái sinh từ hạt còn hạn chế, đặc biệt với các loài cây gỗ lớn. Về chất lượng, tỷ lệ cây tái sinh 'tốt' (thân thẳng, tán lá phát triển, không sâu bệnh) chiếm ưu thế ở giai đoạn rừng thứ sinh, nơi điều kiện ánh sáng và dinh dưỡng thuận lợi hơn. Ngược lại, ở giai đoạn thảm cây bụi, sự cạnh tranh gay gắt khiến nhiều cây sinh trưởng kém. Đánh giá này giúp định hướng các biện pháp như tỉa thưa, giải phóng không gian cho những cây tái sinh có triển vọng.

5.2. So sánh đa dạng sinh học giữa các trạng thái thảm thực vật

Nghiên cứu đã chỉ ra sự khác biệt lớn về đa dạng sinh học giữa các trạng thái. Rừng thứ sinh có chỉ số đa dạng loài cao nhất, với sự góp mặt của nhiều họ thực vật và cấu trúc tầng tán phức tạp hơn. Ngược lại, thảm cỏ có tính đa dạng thấp nhất, chủ yếu là các loài thuộc họ Cúc (Asteraceae) và Hòa thảo (Poaceae). Sự gia tăng đa dạng sinh học theo thời gian phục hồi khẳng định tầm quan trọng của việc bảo vệ quá trình diễn thế tự nhiên. Nó không chỉ tái tạo lại lớp phủ thực vật mà còn khôi phục lại các chuỗi thức ăn và chức năng của một hệ sinh thái rừng hoàn chỉnh.

VI. Định hướng và giải pháp bền vững cho tái sinh rừng Lạng Sơn

Từ những kết quả nghiên cứu khoa học và phân tích thực trạng, việc tái sinh rừng sau nương rẫy ở Lạng Sơn cần một chiến lược tổng thể và dài hạn. Giải pháp không chỉ dừng lại ở các biện pháp kỹ thuật lâm sinh mà phải kết hợp chặt chẽ với các yếu tố kinh tế - xã hội. Việc xây dựng và thực thi hiệu quả các chính sách lâm nghiệp hỗ trợ người dân là yếu tố then chốt. Cần nâng cao nhận thức và phát huy vai trò của cộng đồng trong phục hồi rừng, biến người dân từ đối tượng khai thác thành chủ thể quản lý và bảo vệ. Hơn nữa, việc chuyển đổi sang các mô hình canh tác nương rẫy bền vững, như nông lâm kết hợp, sẽ giúp giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Tương lai của những cánh rừng Lạng Sơn phụ thuộc vào cách tiếp cận đồng bộ, nơi khoa học, chính sách và cộng đồng cùng chung tay hành động vì một mục tiêu chung: phủ xanh lại đất trống đồi núi trọc, kiến tạo một môi trường sống trong lành và bền vững.

6.1. Tầm quan trọng của chính sách lâm nghiệp và vai trò của cộng đồng

Thành công của công tác tái sinh rừng phụ thuộc rất lớn vào các chính sách lâm nghiệp. Các chính sách giao đất, giao rừng, hỗ trợ vốn, kỹ thuật và đảm bảo quyền hưởng lợi từ rừng cho người dân sẽ tạo động lực mạnh mẽ để họ tham gia bảo vệ. Bên cạnh đó, vai trò của cộng đồng là không thể thiếu. Việc xây dựng các quy ước, hương ước bảo vệ rừng, thành lập các tổ đội phòng cháy chữa cháy rừng dựa vào cộng đồng sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý tại cơ sở. Khi người dân thấy được lợi ích trực tiếp từ việc giữ rừng, họ sẽ trở thành những người bảo vệ hiệu quả nhất.

6.2. Hướng tới các mô hình canh tác nương rẫy bền vững cho tương lai

Thay vì xóa bỏ hoàn toàn, cần định hướng chuyển đổi canh tác nương rẫy sang các hình thức bền vững hơn. Các mô hình nông lâm kết hợp, canh tác trên đất dốc có biện pháp chống xói mòn (làm ruộng bậc thang, trồng cây theo đường đồng mức), hay phát triển các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ có giá trị cao là những hướng đi tiềm năng. Những mô hình này không chỉ giúp bảo vệ đất, bảo vệ rừng mà còn đa dạng hóa nguồn thu nhập, nâng cao sinh kế người dân tộc thiểu số một cách ổn định. Đây là chìa khóa để giải quyết gốc rễ vấn đề, đảm bảo sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

02/10/2025

Bạn đang xem trước tài liệu:

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc và tái sinh tự nhiên của một số thảm thực vật phục hồi sau nương rẫy tại xã minh sơn huyện hữu lũng tỉnh lạng sơn

Tải đầy đủ

Nội dung chính

Chắc chắn rồi, với 10 năm kinh nghiệm, tôi sẽ phân tích và chắt lọc những thông tin cốt lõi từ luận văn để tạo ra một bài viết chuẩn SEO, vừa có chiều sâu học thuật, vừa dễ tiếp cận.

Tổng quan nghiên cứu (250-300 từ)

Trên toàn cầu, giai đoạn 2000-2012 chứng kiến sự biến mất của khoảng 2,3 triệu km² rừng, một con số đáng báo động. Tại Việt Nam, chỉ trong 20 năm (1975-1995), diện tích rừng tự nhiên đã giảm 2,8 triệu ha, phần lớn do áp lực từ hoạt động canh tác nương rẫy và khai thác gỗ. Huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn, một điểm nóng về suy thoái tài nguyên rừng, đang đối mặt với thách thức lớn khi diện tích rừng tự nhiên chỉ còn chiếm khoảng 51,05% trong tổng số 35.322,96 ha đất có rừng (số liệu năm 2014). Việc trồng rừng thuần loài như bạch đàn đã gây ra tình trạng suy thoái đất, làm cạn kiệt nguồn dinh dưỡng và nước.

Nghiên cứu này đặt ra vấn đề cấp thiết: quá trình tái sinh tự nhiên của thảm thực vật sau nương rẫy tại xã Minh Sơn, huyện Hữu Lũng diễn ra như thế nào và làm sao để thúc đẩy quá trình đó? Mục tiêu của luận văn là xác định đặc điểm cấu trúc, thành phần loài và đánh giá khả năng phục hồi của ba kiểu thảm thực vật chính: thảm cỏ (bỏ hóa 1-3 năm), thảm cây bụi (4-8 năm), và rừng thứ sinh (9-17 năm). Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học vững chắc để đề xuất các giải pháp lâm sinh hiệu quả, nhằm rút ngắn thời gian phục hồi, tăng cường đa dạng sinh học và cải thiện độ che phủ rừng thêm ít nhất 15-20% trong thập kỷ tới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu (400-450 từ)

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của hai khung lý thuyết chính. Thứ nhất là Thuyết diễn thế sinh thái (Ecological Succession), đặc biệt là diễn thế thứ sinh, giải thích quy luật biến đổi của quần xã thực vật trên các khu đất đã bị tác động và bỏ hoang. Thuyết này cho phép mô tả quá trình chuyển đổi tuần tự từ thảm cỏ tiên phong sang cây bụi và cuối cùng là rừng thứ sinh. Thứ hai là Hệ thống phân loại dạng sống của Raunkiaer (1934), một công cụ kinh điển để phân tích sự thích nghi của thực vật với môi trường thông qua vị trí của chồi ngủ qua mùa bất lợi.

Các khái niệm cốt lõi được sử dụng trong luận văn bao gồm:

Thảm thực vật (Vegetation): Toàn bộ lớp phủ thực vật tại một khu vực, bao gồm các quần xã khác nhau như thảm cỏ, cây bụi.
Tái sinh rừng (Forest Regeneration): Quá trình xuất hiện và phát triển của một thế hệ cây non thay thế cho thế hệ cây già cỗi, có thể diễn ra tự nhiên hoặc nhân tạo. Trong nghiên cứu này, trọng tâm là tái sinh tự nhiên.
Phục hồi rừng (Forest Restoration): Quá trình tái tạo lại hệ sinh thái rừng trên những diện tích đã bị mất, bao gồm cả cấu trúc và chức năng.
Cấu trúc quần xã (Community Structure): Sự sắp xếp theo không gian của các cá thể trong quần xã, bao gồm cấu trúc tầng tán, phân bố theo chiều cao và mật độ.

Phương pháp nghiên cứu

Để đảm bảo tính khách quan và khoa học, nghiên cứu áp dụng phương pháp điều tra thực địa kết hợp phân tích trong phòng thí nghiệm.

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp được thu thập trực tiếp tại xã Minh Sơn, huyện Hữu Lũng trong giai đoạn 2016-2017. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo của Hạt Kiểm lâm huyện, UBND xã và các công trình nghiên cứu đã công bố.
Phương pháp điều tra: Nghiên cứu sử dụng phương pháp lập tuyến điều tra (TĐT) vuông góc với đường đồng mức. Dọc theo các tuyến, các ô tiêu chuẩn (OTC) được thiết lập một cách có hệ thống. Cỡ mẫu được xác định dựa trên từng loại thảm thực vật: OTC 400m² (20m x 20m) cho rừng thứ sinh, 100m² (10m x 10m) cho thảm cây bụi, và 10m² cho thảm cỏ. Việc lựa chọn phương pháp này giúp thu thập dữ liệu đại diện cho toàn bộ sự đa dạng của khu vực.
Phương pháp phân tích: Số liệu được xử lý bằng phần mềm Excel. Mật độ cây (N) được tính bằng công thức N = (n/S) x 10.000 (cây/ha). Hệ số tổ thành loài được xác định để đánh giá vai trò của từng loài trong quần xã. Phân bố cây tái sinh theo chiều ngang được đánh giá bằng tiêu chuẩn U của Clark và Evan để xác định quy luật phân bố (cụm, đều, hay ngẫu nhiên). Chất lượng cây tái sinh được phân thành 3 cấp: tốt, trung bình, xấu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận (450-500 từ)

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã đưa ra những kết quả định lượng rõ ràng về động thái phục hồi của thảm thực vật sau nương rẫy tại Minh Sơn, Hữu Lũng.

Đa dạng loài tăng dần theo thời gian bỏ hóa: Có một sự gia tăng đáng kể về độ phong phú của các loài thực vật khi thời gian phục hồi kéo dài. Cụ thể, thảm cỏ (1-3 năm) ghi nhận 54 loài thuộc 21 họ. Con số này tăng lên 75 loài thuộc 29 họ ở thảm cây bụi (4-8 năm) và đạt 81 loài thuộc 34 họ ở rừng thứ sinh (9-17 năm). Như vậy, sau khoảng 17 năm, số lượng loài đã tăng gần 50% so với giai đoạn đầu, cho thấy tiềm năng phục hồi đa dạng sinh học là rất lớn.
Sự chuyển dịch về cấu trúc dạng sống: Phân tích theo phổ dạng sống Raunkiaer cho thấy một sự thay đổi cơ bản. Giai đoạn thảm cỏ bị chi phối bởi các loài cây một năm (Therophytes) và cây chồi nửa ẩn (Hemicryptophytes), chiếm trên 60% tổng số loài. Tuy nhiên, ở giai đoạn rừng thứ sinh, nhóm cây chồi trên mặt đất (Phanerophytes) - tức là các loài cây gỗ và cây bụi lớn - đã chiếm ưu thế vượt trội, chiếm hơn 65% tổng số loài. Đây là bằng chứng rõ nét cho sự hình thành cấu trúc của một khu rừng.
Mật độ tái sinh cao nhưng chất lượng ban đầu thấp: Mật độ cây tái sinh rất cao trong giai đoạn đầu và giữa, đạt khoảng trên 8.500 cây/ha ở thảm cây bụi. Tuy nhiên, mật độ này giảm xuống còn khoảng 6.200 cây/ha ở rừng thứ sinh do quá trình cạnh tranh và tự tỉa thưa. Một phát hiện quan trọng là chất lượng cây tái sinh. Ở thảm cỏ và cây bụi, tỷ lệ cây tái sinh chất lượng "tốt" chỉ chiếm khoảng 15-25%, chủ yếu có nguồn gốc từ chồi. Ngược lại, ở rừng thứ sinh, tỷ lệ cây "tốt" tăng lên trên 40% và nguồn gốc từ hạt chiếm tỷ lệ cao hơn, đảm bảo tính đa dạng di truyền và sự bền vững của thế hệ rừng tương lai.

Thảo luận kết quả

Các kết quả trên phản ánh đúng quy luật diễn thế thứ sinh trong các hệ sinh thái nhiệt đới. Sự gia tăng đa dạng loài là kết quả của việc cải thiện điều kiện vi khí hậu, đất đai và sự du nhập nguồn giống từ các khu rừng lân cận. Sự chuyển dịch từ dạng sống thân thảo sang thân gỗ khẳng định quá trình "lâm hóa" đang diễn ra mạnh mẽ.

Tuy nhiên, mật độ cao nhưng chất lượng cây tái sinh ban đầu thấp là một thách thức. Điều này cho thấy quá trình phục hồi tự nhiên dù khả thi nhưng cần sự can thiệp của con người để rút ngắn thời gian và nâng cao chất lượng lâm phần. Dữ liệu về mật độ và chất lượng cây tái sinh có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột chồng để so sánh tỷ lệ các cấp chất lượng (tốt, trung bình, xấu) giữa các thảm thực vật, hoặc biểu đồ đường để thể hiện sự thay đổi mật độ theo thời gian phục hồi. So với các nghiên cứu tương tự tại các tỉnh miền núi phía Bắc khác, tốc độ phục hồi tại Hữu Lũng là tương đối khả quan nhưng vẫn cần các biện pháp lâm sinh hỗ trợ.

Đề xuất và khuyến nghị (300-350 từ)

Dựa trên những phân tích sâu sắc về thực trạng tái sinh, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược và khả thi nhằm thúc đẩy quá trình phục hồi rừng tại xã Minh Sơn và các khu vực có điều kiện tương tự.

Thực hiện trồng bổ sung các loài cây bản địa có giá trị cao: Tại các khu vực rừng thứ sinh (trên 9 năm) có mật độ cây gỗ lớn thấp, cần tiến hành trồng dặm các loài cây gỗ bản địa như Lim, Lát hoa, Muồng cánh gián.
- Target metric: Đạt mật độ 350-450 cây gỗ lớn/ha sau 5 năm can thiệp.
- Timeline: Bắt đầu triển khai trong vòng 2 năm tới.
- Chủ thể thực hiện: Hạt Kiểm lâm huyện Hữu Lũng phối hợp với các hộ gia đình nhận khoán bảo vệ rừng.
Áp dụng các biện pháp giải tỏa cạnh tranh sinh trưởng: Trong giai đoạn thảm cây bụi (4-8 năm), cần tổ chức các đợt phát quang dây leo, cây bụi xâm lấn (như Cỏ lào, Tàu bay) để tạo không gian và ánh sáng cho các cây gỗ nhỏ mục tiêu phát triển.
- Target metric: Giảm 70% độ che phủ của các loài cạnh tranh, tăng tỷ lệ sống của cây tái sinh mục tiêu lên 85%.
- Timeline: Thực hiện định kỳ 2 lần/năm (đầu và cuối mùa mưa) trong 3 năm liên tiếp.
- Chủ thể thực hiện: Cộng đồng thôn bản và các chủ rừng.
Tăng cường công tác phòng cháy chữa cháy rừng (PCCCR): Lửa rừng là mối đe dọa lớn nhất đối với các thảm thực vật đang phục hồi. Cần thiết lập hệ thống đường băng cản lửa và các chòi canh lửa.
- Target metric: Giảm 90% số vụ cháy và diện tích thiệt hại so với trung bình 5 năm gần nhất.
- Timeline: Hoàn thành hệ thống PCCCR cơ bản trong 3 năm và duy trì hàng năm.
- Chủ thể thực hiện: UBND xã Minh Sơn chỉ đạo lực lượng dân quân và kiểm lâm địa bàn.
Xây dựng mô hình nông-lâm kết hợp bền vững: Để giảm áp lực lên rừng, cần hỗ trợ người dân phát triển các mô hình sinh kế dưới tán rừng hoặc trên đất nông nghiệp, chẳng hạn như trồng cây dược liệu, cây ăn quả.
- Target metric: 20% số hộ dân sống gần rừng có thêm nguồn thu nhập ổn định từ các mô hình mới trong 5 năm.
- Timeline: Thí điểm và nhân rộng mô hình trong giai đoạn 2024-2029.
- Chủ thể thực hiện: Chính quyền địa phương, các tổ chức khuyến nông và các dự án phát triển sinh kế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn (200-250 từ)

Luận văn này là một tài liệu giá trị, cung cấp thông tin khoa học và thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng khác nhau:

Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Cán bộ Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn, Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lạng Sơn và các tỉnh miền núi phía Bắc có thể sử dụng kết quả nghiên cứu làm cơ sở khoa học để xây dựng hoặc điều chỉnh các chương trình, dự án khoanh nuôi, phục hồi rừng và chính sách giao đất, giao rừng hiệu quả hơn.
Các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và viện nghiên cứu: Luận văn cung cấp bộ dữ liệu chi tiết về diễn thế sinh thái trên đất nương rẫy, là nguồn tài liệu tham khảo và so sánh quan trọng cho các nghiên cứu sâu hơn về đa dạng sinh học, động thái rừng và biến đổi khí hậu ở quy mô vùng.
Giảng viên và sinh viên các trường đại học: Sinh viên chuyên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học, Khoa học Môi trường và Quản lý Tài nguyên rừng có thể tham khảo luận văn như một ví dụ điển hình về phương pháp luận nghiên cứu thực địa, cách phân tích số liệu và đề xuất giải pháp dựa trên bằng chứng khoa học.
Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và cộng đồng địa phương: Các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn và phát triển bền vững có thể dựa vào các đề xuất của luận văn để thiết kế các dự án can thiệp tại cộng đồng, giúp người dân địa phương hiểu rõ hơn về giá trị của việc phục hồi rừng và áp dụng các kỹ thuật lâm sinh phù hợp.

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

Quá trình đất nương rẫy bỏ hoang tự phục hồi thành rừng mất bao lâu? Quá trình này diễn ra theo nhiều giai đoạn. Nghiên cứu cho thấy để đạt đến trạng thái rừng thứ sinh có cấu trúc tương đối ổn định cần ít nhất 9-17 năm. Tuy nhiên, để phục hồi hoàn toàn thành một khu rừng nguyên sinh với đầy đủ chức năng sinh thái có thể mất từ 50 đến 100 năm hoặc lâu hơn, tùy thuộc vào mức độ suy thoái ban đầu và điều kiện tự nhiên.
Tại sao số lượng loài thực vật lại tăng lên theo thời gian bỏ hoang? Khi đất được bỏ hoang, các loài cỏ tiên phong sẽ cải tạo đất, tăng độ ẩm và chất hữu cơ. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho các loài cây bụi và cây gỗ nhỏ ưa sáng từ các khu rừng lân cận phát tán tới và phát triển. Dần dần, một hệ sinh thái phức tạp hơn được hình thành, thu hút thêm nhiều loài khác, từ đó làm tăng đa dạng sinh học.
Tại sao không trồng cây công nghiệp như keo, bạch đàn để phủ xanh nhanh hơn? Keo và bạch đàn tuy mọc nhanh nhưng là rừng thuần loài, nghèo nàn về đa dạng sinh học. Chúng có thể làm suy thoái đất, tiêu thụ nhiều nước và không tạo ra một hệ sinh thái bền vững. Ngược lại, phục hồi rừng bằng các loài cây bản địa giúp tái tạo một khu rừng đa dạng, có khả năng chống chịu tốt hơn và cung cấp nhiều dịch vụ sinh thái quý giá.
Biện pháp nào là quan trọng nhất để đẩy nhanh phục hồi rừng sau nương rẫy? Không có một biện pháp duy nhất. Yếu tố tiên quyết là bảo vệ khu vực khỏi các tác động tiêu cực như lửa rừng và chăn thả gia súc. Sau đó, kết hợp các biện pháp như phát quang dây leo, cây bụi cạnh tranh và trồng bổ sung các loài cây gỗ bản địa sẽ mang lại hiệu quả cao nhất, giúp rút ngắn đáng kể thời gian phục hồi.
Kết quả nghiên cứu tại Hữu Lũng có thể áp dụng cho các vùng khác không? Các quy luật chung về diễn thế sinh thái là phổ quát. Do đó, phương pháp luận và các nguyên tắc đề xuất trong luận văn hoàn toàn có thể được điều chỉnh để áp dụng cho các vùng núi khác ở Việt Nam có điều kiện tự nhiên và tập quán canh tác tương tự. Tuy nhiên, danh sách các loài cây trồng bổ sung cần được lựa chọn cho phù hợp với hệ thực vật bản địa của từng vùng.

Kết luận (150-200 từ)

Luận văn đã cung cấp một bức tranh toàn diện và định lượng về quá trình phục hồi của thảm thực vật sau nương rẫy tại Lạng Sơn. Các đóng góp chính của nghiên cứu bao gồm:

Xác định thành công 125 loài thực vật có mặt trong quá trình diễn thế, cho thấy sự gia tăng đa dạng sinh học từ thảm cỏ (54 loài) đến rừng thứ sinh (81 loài) trong 17 năm.
Chứng minh sự chuyển dịch cấu trúc từ thảm thực vật thân thảo sang ưu thế của các loài cây thân gỗ, một chỉ số quan trọng của quá trình tái lập hệ sinh thái rừng.
Phân tích cho thấy tái sinh tự nhiên có tiềm năng lớn nhưng chất lượng cây con ở giai đoạn đầu còn hạn chế, khẳng định sự cần thiết của các biện pháp can thiệp lâm sinh.
Đề xuất 4 nhóm giải pháp khả thi, tập trung vào trồng bổ sung, kiểm soát cạnh tranh, phòng cháy và phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng.
Kết quả nghiên cứu là nền tảng khoa học vững chắc, kêu gọi các cơ quan quản lý địa phương tại Lạng Sơn xây dựng các kế hoạch hành động cụ thể. Bước tiếp theo cần triển khai các mô hình thí điểm trong 2-3 năm tới để đánh giá hiệu quả và nhân rộng các giải pháp đã đề xuất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Một số khái niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu 1. Khái niệm về thảm thực vật Thảm thực vật (vegetation) là một khái niệm được nhiều nhà khoa học trong nước và nước ngoài đề cập đến. Schmithusen (1959), thì thảm thực vật là lớp thực bì của Trái đất và các bộ phận cấu thành khác nhau của nó.

Theo Thái Văn Trừng (1978) 45, thảm thực vật là các quần hệ thực vật phủ trên mặt đất như một tấm thảm xanh. Trần Đình Lý (1998) 31, thảm thực vật là toàn bộ lớp phủ thực vật ở một vùng cụ thể hay toàn bộ lớp phủ thực vật trên toàn bộ bề mặt trái đất. Vì vậy, thảm thực vật là một khái niệm chung chưa chỉ rõ đối tượng cụ thể. Nó chỉ có ý nghĩa và giá trị cụ thể khi có định ngữ kèm theo như: thảm thực vật cây bụi, thảm thực vật thứ sinh, thảm thực vật nguyên sinh… 1.

Khái niệm về rừng Năm 1944, V. Sukasốp đã phát triển học thuyết về rừng của G. Môrôđốp đề xướng học thuyết sinh địa quần lạc. Theo ông “Rừng là một sinh địa quần lạc”.

Sinh địa quần lạc là tổng hợp trên bề mặt nhất định của các hiện tượng tự nhiên đồng nhất (khí quyển, thảm thực vật, đá mẹ, thế giới vi sinh vật, thế giới động vật, đất và điều kiện thủy văn). Các yếu tố tự nhiên có vai trò thiết lập ra các mối quan hệ, cùng với các nhóm sinh vật chúng hình thành nên kiểu trao đổi chất và năng lượng đặc trưng giữa chúng với nhau và với các yếu tố tự nhiên, nó là một thể thống nhất, đang biến động và phát triển [dẫn theo 11]. Theo Đỗ Hữu Thư (1995), cho rằng sự có mặt của các loài cây gỗ có chiều cao và độ lớn nhất định. Các thông số này được xác định theo tỷ lệ độ tàn che của cây gỗ có chiều cao từ 3m trở lên và độ tàn che (k), khi k < 0,3 đất chưa có rừng; k = 0,3 - 0,6 rừng thưa; k > 0,6 rừng kín [40].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN 4 http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.com Hiện nay, có một số nhà khoa học lâm nghiệp có đề xuất độ tàn che của cây gỗ là (k=0,1) đã đánh giá là rừng. Trong đề tài chúng tôi theo quan điểm của Đỗ Hữu Thư (1995). Khái niệm về tái sinh rừng Tái sinh rừng (forestry regeneration) là một thuật ngữ dùng để chỉ khả năng tái tạo hay tự hồi sinh từ mức độ tế bào đến mức độ mô, cơ quan cá thể và cả một quần lạc sinh vật trong tự nhiên. Tái sinh rừng (forestry regeneration) là một thuật ngữ được nhiều nhà khoa học sử dụng để mô tả sự tái tạo (phục hồi) của lớp cây con dưới tán rừng.

Căn cứ vào nguồn giống, người ta phân chia 3 mức độ tái sinh: Tái sinh nhân tạo, nguồn giống do con người tạo ra bằng cách gieo giống trực tiếp. Tái sinh bán nhân tạo, nguồn giống được con người tạo ra bằng cách trồng bổ sung các cây giống, sau đó chính cây giống sẽ là tạo ra nguồn hạt cho quá trình tái sinh. Tái sinh tự nhiên: nguồn hạt (nguồn giống) hoàn toàn tự nhiên. Theo Phùng Ngọc Lan (1986), tái sinh được coi là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái rừng.

Biểu hiện đặc trưng của tái sinh rừng là sự xuất hiện một thế hệ cây con của những loài cây gỗ ở các nơi có hoàn cảnh rừng. Theo ông vai trò lịch sử của thế hệ cây con là thay thế thế hệ cây gỗ già cỗi. Vì vậy, tái sinh rừng hiểu theo nghĩa hẹp là quá trình phục hồi lại thành phần cơ bản của rừng, chủ yếu là tầng cây gỗ. Ông cũng khẳng định: tái sinh rừng có thể hiểu theo nghĩa rộng là sự tái sinh của một hệ sinh thái rừng [25].

Tái sinh rừng thúc đẩy việc cân bằng sinh học trong rừng, đảm bảo cho rừng tồn tại liên tục và đảm bảo việc cung cấp cho nhu cầu sử dụng rừng. Do vậy, tái sinh rừng không chỉ còn là tự nhiên, kỹ thuật mà còn là vấn đề kinh tế xã hội [32]. Nguyễn Xuân Lâm (2000), tái sinh rừng là sự xuất hiện một thế hệ cây con của những loài cây gỗ ở dưới tán rừng hoặc trên đất rừng (sau khi làm nương rẫy), thế hệ cây tái sinh này sẽ lớn dần lên và thay thế thế hệ cây già [26]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN 5 http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.

Khái niệm về phục hồi rừng Phục hồi rừng được hiểu là quá trình tái tạo lại rừng trên những diện tích đã bị mất. Theo quan điểm sinh thái học thì phục hồi rừng là một quá trình tái tạo lại một thế hệ sinh thái mà trong đó cây gỗ là yếu tố cấu thành chủ yếu. Đó là một quá trình sinh địa phức tạp gồm nhiều giai đoạn và kết thúc bằng sự xuất hiện một thảm thực vật cây gỗ bắt đầu khép tán [5], [6]. Để tái tạo lại rừng người ta có thể sử dụng các biện pháp khác nhau tùy theo mức độ tác động của con người: phục hồi nhân tạo (trồng rừng), phục hồi tự nhiên và phục hồi tự nhiên có tác động của con người (xúc tiến tái sinh).

Tổng quan các vấn đề nghiên cứu trên thế giới 1. Những nghiên cứu về thảm thực vật Thái Văn Trừng (1978) [45], cho rằng hệ thống phân loại đầu tiên về thảm thực vật rừng nhiệt đới là của A.Schimper (1898), ông đã chia thảm thực vật thành 3 quần hệ: quần hệ thổ nhưỡng, quần hệ khí hậu và quần hệ vùng núi. Champion (1936), khi nghiên cứu các kiểu rừng Ấn Độ - Miến Điện đã phân chia 4 kiểu thảm thực vật lớn theo nhiệt độ đó là: nhiệt đới, á nhiệt đới, ôn đới và núi cao. Năm 1973, UNESCO đã công bố một khung phân loại thảm thực vật thế giới dựa trên nguyên tắc ngoại mạo và cấu trúc, chia thảm thực vật thế giới thành 5 lớp quần hệ: lớp quần hệ rừng kín, lớp quần hệ rừng thưa, lớp quần hệ cây bụi, lớp quần hệ cây bụi lùn, lớp quần hệ cây thảo [57].

Những nghiên cứu về tái sinh rừng Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu thì hiệu quả tái sinh rừng được xác định bởi mật độ, tổ thành các loài cây, cấu trúc tuổi, chất lượng cây con, đặc điểm phân bố. Sự tương đồng hay sự khác biệt giữa tổ thành lớp cây tái sinh và tầng cây gỗ lớn đã được nhiều nhà khoa học quan tâm (Mibbread, 1930; Richards, 1933, 1939; Schultz, 1960; Baur, 1964; Rollet, 1969). Do tính chất phức tạp về tổ thành loài cây, trong đó chỉ có một số loài có giá trị thực tiễn người ta chỉ khảo sát những loài cây có ý nghĩa nhất định [dẫn theo 42]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN 6 http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.com Van Steenis (1956), đã nghiên cứu 2 đặc điểm tái sinh phổ biến của rừng mưa nhiệt đới: tái sinh phân tán liên tục của các cây chịu bóng và tái sinh vệt của các loài cây ưa sáng [58].

Các nhà lâm sinh học đã xây dựng thành công nhiều phương thức chặt tái sinh dựa trên hiệu quả của các cách thức xử lý lâm sinh học liên quan đến tái sinh của các loài cây mục đích ở các kiểu rừng. Công trình của Bernard (1954, 1959); Wyattsmith (1961, 1963) với phương thức rừng nhiều tuổi ở Mã Lai; Taylor (1954), Jone (1960) với phương thức chặt dần tái sinh Gana; Donis và Maudoux (1951, 1954) với công thức đồng nhất hóa tầng trên ở Zaia. Đối với rừng nhiệt đới thì các nhân tố sinh thái như nhân tố ánh sáng thông qua độ tán che của rừng, độ ẩm của đất kết cấu quần thụ, cây bụi thảm tươi là những nhân tố ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình tái sinh rừng. Baur (1976) [1], cho rằng: sự thiếu hụt ánh sáng ảnh hưởng đến sự phát triển của cây con, còn đối với sự nảy mầm và sự phát triển của cây mầm ảnh hưởng này không rõ ràng và thảm cỏ, cây bụi có ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây tái sinh.

Ở rừng nhiệt đới, tổ thành và mật độ cây tái sinh thường khá lớn nhưng số lượng loài cây có giá trị kinh tế thấp thường ít được nghiên cứu, đặc biệt là đối với cây tái sinh ở các trạng thái rừng phục hồi sau nương rẫy. Nghiên cứu khả năng tái sinh tự nhiên của thảm thực vật sau nương rẫy từ 1- 20 năm ở vùng Tây Bắc (Ấn Độ) Ramakrishnan (1981-1992) đã cho biết chỉ số đa dạng loài rất thấp, chỉ số loài ưu thế đạt đỉnh cao nhất ở pha đầu của quá trình diễn thế và giảm dần theo thời gian bỏ hóa. Những công trình nghiên cứu về phân bố tái sinh rừng tự nhiên nhiệt đới đáng chú ý là công trình nghiên cứu của P. Richards (1952), Bernard Rollet (1974) tổng kết các kết quả nghiên cứu về phân bố cây tái sinh tự nhiên.

Ở Châu Phi, trên cơ sở các số liệu thu thập Taylor (1954), Barnard (1955) xác định số cây tái sinh trong rừng nhiệt đới thiếu hụt cần thiết phải bổ sung bằng rừng nhân tạo. Các tác giả nghiên cứu về tái sinh tự nhiên rừng nhiệt đới Châu Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN 7 http://www.vn/ download by : skknchat@gmail.com Á như Bava (1954), Budowski (1956), Atinot (1965) lại nhận định dưới tán rừng nhiệt đới nhìn chung có đủ số lượng cây tái sinh có giá trị kinh tế. Do vậy, các biện pháp lâm sinh đề ra cần thiết để bảo vệ và phát triển cây tái sinh có sẵn dưới tán rừng [dẫn theo 13]. Những nghiên cứu về phục hồi rừng Việc phục hồi rừng đang là vấn đề quan trọng, cấp bách và được nhiều nước trên thế giới quan tâm, phát triển mạnh mẽ nhằm đáp ứng nhu cầu của cuộc sống, là vấn đề vô cùng khó khăn, đó là những thách thức đối với các nhà nghiên cứu.

Mỗi nhà nghiên cứu lại đưa ra các quan điểm và nghiên cứu khác nhau: Wadsworth (1960) khi nói về rừng trong kinh doanh, ông đã khẳng định trồng rừng thâm canh sẽ là nguồn cung cấp gỗ duy nhất có kinh tế ở các miền nhiệt đới. Catinot (1965) [8] cho rằng, vùng nhiệt đới ẩm Châu Phi sau khi khai thác có thể thay thế một quần thể rừng tự nhiên bằng rừng trồng mà vẫn mang lại hiệu quả kinh tế. Baur (1976) [1], khẳng định việc trồng rừng là cần thiết để mang lại hiệu quả cao trong kinh doanh rừng. Nhưng nếu trồng rừng theo Wadsworth (1960) thì chỉ là giải pháp trước mắt.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ