Nghiên Cứu và Đánh Giá Tài Nguyên Phục Vụ Phát Triển Kinh Tế Nông Lâm Nghiệp Bền Vững Ở Huyện A Lưới

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích địa lý nghiên cứu và đánh giá tài nguyên phục vụ cho phát triển kinh tế nông lâm nghiệp bền vững ở, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Người hướng dẫn: TSKH Nguyên Quang Mỹ
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Bảo vệ, sử dụng hợp lý và tái tạo tài nguyên thiên nhiên
• Đề tài: Nghiên Cứu Tài Nguyên Phục Vụ Phát Triển Kinh Tế Nông Lâm Nghiệp Bền Vững Tại Huyện A Lưới
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2002
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ ĐỊA LÝ HỌC CỦA VIỆC ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN CHO MỤC ĐÍCH PHÁT TRIỂN KINH TẾ, NÔNG LÂM NGHIỆP BỀN VỮNG
• 1.1. Tổng quan các vấn đề liên quan đến nghiên cứu và đánh giá tài nguyên
• 1.2. Mối liên hệ giữa tài nguyên với cấu trúc cảnh quan. Các phương pháp đánh giá và quy trình nghiên cứu, đánh giá tài nguyên
• 1.3. Khai quát về lịch sử nghiên cứu và quan điểm nghiên cứu. Khái quát các công trình liên quan đến vấn đề nghiên cứu. Các quan điểm nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ TIỀM NĂNG TÀI NGUYÊN Ở LÃNH THỔ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm địa chất, địa hình và các tài nguyên lòng đất. Điều kiện và tài nguyên khí hậu. Chế độ thủy văn và tài nguyên nước mặt
• 2.2. Đặc điểm thể chất và tài nguyên đất
• 2.3. Đặc điểm sinh vật và tài nguyên rừng
• 2.4. Đặc điểm phân hóa tự nhiên và tiềm năng tài nguyên lãnh thổ nghiên cứu. Những nhân tố ảnh hưởng đến sự phân hóa lãnh thổ
• 2.5. Các loại cảnh quan lãnh thổ huyện A Lưới. Phân vùng cảnh quan và kiểm kê tài nguyên thiên nhiên của các huyện
• 2.6. Các yếu tố kinh tế - xã hội và tài nguyên nhân văn
• 2.6.1. Khái quát tình hình kinh tế - xã hội huyện A Lưới
• 2.6.2. Đặc điểm dân tộc và tập quán sản xuất
• 2.6.3. Dân cư và nguồn lực lao động
• 3. CHƯƠNG 3: ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ TÀI NGUYÊN - THIÊN NHIÊN PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN NÔNG, LÂM NGHIỆP Ở HUYỆN A LƯỚI
• 3.1. Xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá tài nguyên theo các đơn vị cảnh quan ở khu vực nghiên cứu
• 3.2. Lựa chọn đơn vị đánh giá và thống kê đặc điểm của chúng
• 3.3. Nguyên tắc và phương pháp lựa chọn các chỉ tiêu đánh giá
• 3.4. Đánh giá tiềm năng sản xuất nông, lâm nghiệp của điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên theo đơn vị cảnh quan
• 3.5. Đánh giá mức độ thích nghi của các loại cảnh quan cho phát triển nông, lâm nghiệp. Đánh giá tổng hợp tài nguyên và đề xuất sử dụng hợp lý lãnh thổ
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG SỬ DỤNG LÃNH THỔ CHO PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG, LÂM NGHIỆP BỀN VỮNG Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 4.1. Khái quát tình hình sử dụng tài nguyên ở huyện A Lưới
• 4.2. Vấn đề sử dụng tài nguyên khí hậu và tài nguyên nước
• 4.3. Các loại hình sử dụng đất và hiệu quả sản xuất lâm nghiệp
• 4.4. Tình hình giao đất, giao rừng và giá trị sản xuất lâm nghiệp
• 4.5. Tình hình sử dụng lao động ở lãnh thổ nghiên cứu. Định hướng quy hoạch phát triển nông, lâm nghiệp
• 4.5.1. Những căn cứ và yêu cầu của công tác quy hoạch
• 4.5.2. Định hướng quy hoạch phát triển nông, lâm nghiệp ở huyện A Lưới
• 4.5.3. Quy hoạch thí điểm khu vực định canh định cư và kinh tế mới A So
• 4.5.4. Các hình thức và giải pháp chủ yếu để phát triển kinh tế - xã hội bền vững
• 4.5.5. Tổ chức định canh định cư ở khu vực nghiên cứu
• 4.5.6. Xác lập mô hình: kinh tế sinh thái nông hộ hợp lý. Một số giải pháp chủ yếu để phát triển kinh tế - xã hội bền vững
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Tài Nguyên A Lưới Phát Triển Nông Lâm

Nghiên cứu và đánh giá tài nguyên là tiền đề quan trọng cho việc quy hoạch và sử dụng hợp lý lãnh thổ, đặc biệt tại huyện vùng cao A Lưới. Việc khai thác tài nguyên tự phát mà không có cơ sở khoa học dẫn đến cạn kiệt tài nguyên và hủy hoại môi trường. Nghiên cứu này nhằm đánh giá tài nguyên phục vụ định hướng quy hoạch sử dụng hợp lý lãnh thổ, góp phần phát triển kinh tế - xã hội. A Lưới có tiềm năng tài nguyên và điều kiện tự nhiên thích hợp cho phát triển nông lâm nghiệp. Tuy nhiên, tình trạng du canh du cư làm cho đời sống nhân dân thiếu ổn định và kinh tế khó khăn.

1.1. Tính Cấp Thiết Nghiên Cứu Tài Nguyên Nông Nghiệp A Lưới

Việc nghiên cứu tài nguyên nông nghiệp A Lưới là vô cùng cấp thiết. Tình trạng suy thoái tài nguyên và phát triển bền vững đòi hỏi phải có đánh giá khách quan. Nghiên cứu này cung cấp thông tin cần thiết để quy hoạch và sử dụng tài nguyên hiệu quả. Điều này giúp người quản lý đưa ra quyết định về hướng sử dụng tổng hợp tài nguyên của lãnh thổ. Thực tế đã có nhiều bài học về sử dụng tài nguyên không thành công do sự thiếu hiểu biết một cách đầy đủ của con người gây ra.

1.2. Mục Tiêu Đánh Giá Tài Nguyên Phục Vụ Nông Lâm Nghiệp

Mục tiêu chính là đánh giá tổng hợp tài nguyên theo các đơn vị cảnh quan. Điều này phục vụ cho việc phát triển nông lâm nghiệp bền vững ở A Lưới. Việc tổ chức thực hiện định canh định cư và đẩy mạnh sản xuất nông lâm nghiệp là cần thiết để phát triển kinh tế - xã hội và ổn định đời sống cho đồng bào dân tộc. Theo tài liệu nghiên cứu, để đạt được mục tiêu trên, cần xây dựng cơ sở lý luận và quy trình đánh giá tài nguyên. Xác định các tính chất đặc thù về điều kiện tự nhiên và sự phân hóa lãnh thổ của khu vực.

II. Thách Thức Quản Lý Tài Nguyên Nông Lâm Nghiệp Bền Vững A Lưới

Việc quản lý tài nguyên hiệu quả đối mặt với nhiều thách thức tại A Lưới. Tình trạng khai thác tự phát, du canh du cư và biến đổi khí hậu gây áp lực lớn lên tài nguyên. Bảo tồn tài nguyên A Lưới đòi hỏi sự phối hợp giữa chính quyền, người dân và các nhà khoa học. Tác động môi trường từ các hoạt động kinh tế cần được kiểm soát chặt chẽ. Các chính sách phát triển cần hướng đến sự bền vững và bảo vệ môi trường.

2.1. Khó Khăn Trong Sử Dụng Tài Nguyên Bền Vững A Lưới

Một trong những khó khăn là thiếu kiến thức và kỹ năng về sử dụng tài nguyên bền vững. Tập quán sản xuất lạc hậu và thiếu đầu tư vào công nghệ cũng là rào cản. Bên cạnh đó, sự phối hợp giữa các ngành và các cấp còn hạn chế, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý tài nguyên. Cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho người dân để nâng cao nhận thức và năng lực về sử dụng tài nguyên bền vững.

2.2. Biến Đổi Khí Hậu Tác Động Tới Tài Nguyên A Lưới

Biến đổi khí hậu gây ra nhiều tác động tiêu cực đến tài nguyên A Lưới. Hạn hán, lũ lụt và sạt lở đất ngày càng gia tăng, ảnh hưởng đến sản xuất nông lâm nghiệp và đời sống của người dân. Để ứng phó với biến đổi khí hậu, cần có các giải pháp như xây dựng hệ thống tưới tiêu, trồng rừng phòng hộ và áp dụng các kỹ thuật canh tác thích ứng. Bên cạnh đó, cần tăng cường giám sát và dự báo các hiện tượng thời tiết cực đoan.

III. Giải Pháp Phát Triển Kinh Tế Nông Nghiệp A Lưới Bền Vững

Phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững cần kết hợp các giải pháp kỹ thuật và chính sách đồng bộ. Ứng dụng nông nghiệp hữu cơ A Lưới giúp giảm thiểu tác động đến môi trường. Xây dựng chuỗi giá trị nông sản A Lưới giúp nâng cao thu nhập cho người dân. Chính sách hỗ trợ phát triển nông thôn A Lưới đóng vai trò quan trọng trong việc tạo điều kiện cho người dân tiếp cận các dịch vụ và cơ hội phát triển. Cần nghiên cứu và phát triển các giống cây trồng và vật nuôi phù hợp với điều kiện địa phương.

3.1. Phát Triển Nông Nghiệp Hữu Cơ Hướng Đi Bền Vững

Phát triển nông nghiệp hữu cơ là một hướng đi bền vững cho A Lưới. Nông nghiệp hữu cơ giúp bảo vệ đất đai, nguồn nước và đa dạng sinh học. Sản phẩm nông nghiệp hữu cơ có giá trị cao, mang lại lợi nhuận tốt cho người sản xuất. Cần có các chính sách hỗ trợ và chứng nhận sản phẩm nông nghiệp hữu cơ để thúc đẩy phát triển. Người dân cần được đào tạo và hướng dẫn về kỹ thuật canh tác nông nghiệp hữu cơ.

3.2. Xây Dựng Chuỗi Giá Trị Nông Sản Nâng Cao Thu Nhập

Xây dựng chuỗi giá trị nông sản là giải pháp quan trọng để nâng cao thu nhập cho người dân A Lưới. Chuỗi giá trị nông sản bao gồm các khâu sản xuất, chế biến, tiêu thụ và tiếp thị. Cần có sự liên kết chặt chẽ giữa các thành phần trong chuỗi giá trị. Đầu tư vào công nghệ chế biến và bảo quản giúp nâng cao giá trị nông sản. Các sản phẩm đặc sản của A Lưới cần được quảng bá và xây dựng thương hiệu.

IV. Hướng Dẫn Sử Dụng Tài Nguyên LÂm Nghiệp Bền Vững tại A Lưới

Sử dụng bền vững tài nguyên lâm nghiệp A Lưới là yếu tố then chốt cho phát triển kinh tế. Quản lý tài nguyên cần dựa trên cơ sở khoa học và sự tham gia của cộng đồng. Bảo tồn đa dạng sinh học và phục hồi rừng là nhiệm vụ cấp thiết. Phát triển du lịch sinh thái A Lưới giúp tạo nguồn thu nhập bền vững và nâng cao nhận thức về bảo tồn. Cần có các biện pháp ngăn chặn khai thác gỗ trái phép và phá rừng.

4.1. Quản Lý Rừng Cộng Đồng Giải Pháp Bền Vững

Quản lý rừng cộng đồng là một giải pháp bền vững cho tài nguyên lâm nghiệp A Lưới. Cộng đồng địa phương có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và sử dụng tài nguyên rừng. Quản lý rừng cộng đồng giúp tạo ra sinh kế bền vững cho người dân và bảo tồn đa dạng sinh học. Cần có sự hỗ trợ của chính quyền và các tổ chức phi chính phủ để phát triển quản lý rừng cộng đồng.

4.2. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Tận Dụng Tài Nguyên A Lưới

Phát triển du lịch sinh thái là một cách hiệu quả để tận dụng tài nguyên A Lưới. Du lịch sinh thái giúp tạo ra nguồn thu nhập bền vững và nâng cao nhận thức về bảo tồn. Cần phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái độc đáo và hấp dẫn. Các điểm du lịch sinh thái cần được quản lý chặt chẽ để bảo vệ môi trường. Cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương trong phát triển du lịch sinh thái.

V. Ứng Dụng Phân Tích SWOT Tài Nguyên A Lưới Phát Triển Kinh Tế

Việc phân tích SWOT tài nguyên A Lưới giúp xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức. Dựa trên kết quả phân tích SWOT, có thể đưa ra các chiến lược phát triển phù hợp. Phát huy điểm mạnh và tận dụng cơ hội giúp thúc đẩy phát triển kinh tế A Lưới. Khắc phục điểm yếu và ứng phó với thách thức giúp giảm thiểu rủi ro. Cần có sự tham gia của các chuyên gia và cộng đồng trong quá trình phân tích SWOT.

5.1. Điểm Mạnh Cơ Hội Phát Triển Kinh Tế Nông Lâm Nghiệp

Điểm mạnh của A Lưới là nguồn lực tự nhiên phong phú và đa dạng văn hóa. Cơ hội phát triển đến từ xu hướng nông nghiệp hữu cơ và du lịch sinh thái. Tận dụng điểm mạnh và cơ hội giúp A Lưới phát triển kinh tế nông lâm nghiệp. Cần có các chính sách hỗ trợ và đầu tư để khai thác tối đa tiềm năng. Nguồn dữ liệu được thống kê bao gồm: - Thống kê qua tài liệu, báo cáo và sổ sách lưu trữ. Trạng sử dụng đất mà tính toán tiềm năng, sức chứa cũng như khả năng phục hồi của tài nguyên trong lãnh thổ.

5.2. Điểm Yếu Thách Thức Phát Triển Kinh Tế Bền Vững

Điểm yếu của A Lưới là cơ sở hạ tầng còn hạn chế và trình độ dân trí chưa cao. Thách thức đến từ biến đổi khí hậu và cạnh tranh thị trường. Khắc phục điểm yếu và ứng phó với thách thức giúp A Lưới phát triển kinh tế bền vững. Cần có các giải pháp đồng bộ để cải thiện cơ sở hạ tầng và nâng cao trình độ dân trí. Đặc biệt để đánh giá tổng hợp TN theo đơn vị lãnh thổ thì vấn đề không thể thiếu được là phải thành lập bản đồ CQ. Bản đồ này được xây dựng theo phương pháp phân tích liên hợp các bản đồ đơn tính như: bản đồ địa mạo, bản đồ thổ nhưỡng, bản đồ phân vùng khí hậu, bản đồ hiện trạng sử dụng đất.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Tài Nguyên A Lưới Bền Vững

Nghiên cứu tài nguyên là cơ sở quan trọng cho phát triển kinh tế nông lâm nghiệp bền vững tại A Lưới. Các giải pháp đề xuất cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả. Cần tiếp tục nghiên cứu và đánh giá tài nguyên để cập nhật thông tin và đưa ra các giải pháp phù hợp. Sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt cho thành công của các chương trình phát triển. Để ngăn chặn tình trạng suy thoái tài nguyên và phát triển bền vững thì việc nghiên cứu đánh giá tài nguyên phục vụ cho định hướng QH sử dụng hợp lý lãnh thổ là vô cùng cần thiết và có ý nghĩa lớn lao.

6.1. Triển Vọng Phát Triển Kinh Tế Nông Lâm Nghiệp Bền Vững

Triển vọng phát triển kinh tế nông lâm nghiệp bền vững tại A Lưới là rất lớn. Với nguồn lực tự nhiên phong phú và sự nỗ lực của chính quyền và người dân, A Lưới có thể trở thành một điểm sáng về phát triển bền vững. Cần có sự đầu tư vào khoa học công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực để khai thác tối đa tiềm năng. - Luận điểm 1: Sự phân hóa độc đáo về ĐKTN và tài nguyên thiên nhiên ở A Lưới là hệ quả của mối tương tác phức tạp giữa hệ thống hoàn lưu khí quyển với địa hình được biểu hiện qua sự phân hóa của lớp phủ thổ nhưỡng và thảm thực vật, tạo ra 84 loại CQ, nằm trong 7 tiểu vùng với tiềm năng tài nguyên phong phú và đa dạng,

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Quản Lý Tài Nguyên

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung vào quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng và ứng phó với biến đổi khí hậu. Cần nghiên cứu sâu hơn về sinh kế người dân A Lưới và các giải pháp nâng cao thu nhập. Nghiên cứu về tác động môi trường của các hoạt động kinh tế cũng rất quan trọng. - Luận điểm 2: Trong 84 loại CQ ở A Lưới, qua đánh giá đã xác định tối ưu tế; kinh tế + phòng hộ và kinh tế. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN việc QH sử dụng hợp lý tài nguyên. kinh tế sinh thái hộ gia đình, tổ chức DCDC và QH phát triển KT - XH ở A Lưới.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ địa lý của nghiên cứu sinh Hà Văn Hành có tiêu đề chính thức: "Nghiên cứu và đánh giá tài nguyên phục vụ cho phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp bền vững ở huyện vùng cao A Lưới (Thừa Thiên Huế)", được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2002, thuộc chuyên ngành Bảo vệ, sử dụng hợp lý và tái tạo tài nguyên thiên nhiên (mã số: 1.14...). Công trình được hoàn thành dưới sự hướng dẫn khoa học của TSKH. Nguyễn Quang Mỹ và TS. Nguyễn Cao Huần. Toàn văn luận án gồm 151 trang chính văn, 4 chương, 50 bảng số liệu, 20 sơ đồ, bản đồ và 138 tài liệu tham khảo, đi kèm phần phụ lục gồm 17 bảng số liệu và 8 ảnh minh họa.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ thực trạng gia tăng dân số và nhu cầu khai thác tài nguyên thiên nhiên phục vụ phát triển kinh tế tại huyện miền núi A Lưới. Việc khai thác mang tính tự phát, thiếu cơ sở khoa học cùng tình trạng du canh du cư hoặc định cư du canh còn phổ biến trong cộng đồng các dân tộc ít người (chiếm trên 75% dân số toàn huyện) đã dẫn đến cạn kiệt tài nguyên và suy thoái môi trường. Huyện A Lưới là địa bàn vùng cao biên giới phía Tây Nam tỉnh Thừa Thiên Huế, có gần 80 km đường biên giới, giữ vị trí xung yếu về quốc phòng nhưng chưa được nghiên cứu toàn diện, nguồn thông tin khoa học còn tản mạn. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là sự thiếu vắng các công trình đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên theo quan điểm cảnh quan học ứng dụng nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho quy hoạch nông, lâm nghiệp và định canh định cư.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là: đánh giá tổng hợp tài nguyên theo các đơn vị cảnh quan phục vụ cho việc phát triển nông, lâm nghiệp bền vững ở huyện vùng cao A Lưới.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, luận án giải quyết 5 nhiệm vụ cụ thể được đánh số theo văn bản:

1. Xây dựng cơ sở lý luận và quy trình nghiên cứu, đánh giá tài nguyên cho mục đích phát triển nông, lâm nghiệp miền núi.
2. Xác định các tính chất đặc thù về điều kiện tự nhiên và sự phân hóa lãnh thổ của khu vực nghiên cứu.
3. Đánh giá tiềm năng các dạng tài nguyên chủ yếu phục vụ cho việc phát triển nông, lâm nghiệp ở huyện A Lưới.
4. Phân tích hiện trạng khai thác, sử dụng tài nguyên và hiệu quả sản xuất của một số cây trồng chủ yếu ở địa bàn nghiên cứu.
5. Định hướng tổ chức định canh định cư và xác lập mô hình kinh tế sinh thái nông hộ hợp lý phục vụ cho việc phát triển bền vững.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu được xác lập như sau:

• Đối tượng nghiên cứu: Các điều kiện tự nhiên, tiềm năng tài nguyên thiên nhiên chủ yếu (đất, nước, khí hậu, rừng) và tài nguyên nhân văn (dân cư, nguồn lực lao động) có liên quan trực tiếp đến sản xuất nông, lâm nghiệp.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ phạm vi ranh giới hành chính huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế, với diện tích đất tự nhiên là 1.179,51 km² (gồm 1 thị trấn và 20 xã phân bố dọc Quốc lộ 14 và Quốc lộ 49). Về quy hoạch cụ thể, tác giả giới hạn thí điểm tại khu vực cụm xã A So (gồm các xã Hương Lâm, Đông Sơn và A Đớt).
• Phạm vi thời gian: Các chuỗi số liệu khí tượng, thủy văn và thống kê kinh tế - xã hội được tổng hợp, phân tích chủ yếu trong giai đoạn 1990 - 2000; các phương án định hướng và dự báo quy hoạch được xây dựng cho thời kỳ 2000 - 2010.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan, tác giả phân chia hệ thống tài liệu nghiên cứu trước đó thành hai nhóm chính:

Nhóm thứ nhất gồm các tài liệu liên quan đến cơ sở lý thuyết và phương pháp luận:

• Về nghiên cứu địa chất, địa hình và tài nguyên lòng đất: Các công trình của Nguyễn Văn Canh (1995), Nguyễn Trường Giang và cộng sự (1996), cùng tập thể tác giả Chương trình 52E (1989).
• Về tài nguyên khí hậu và nước: Ở phạm vi toàn quốc có công trình của Nguyễn Can (1981), Nguyễn Thị Hiển (1995), Nguyễn Đức Ngữ và Nguyễn Trọng Hiệu (1988, 1992), Nguyễn Viết Phổ và Vũ Văn Tuấn (1994). Ở phạm vi miền Trung có các nghiên cứu của Nguyễn Văn Tuần (1994), Ngô Đình Tuấn (1984), Mai Trọng Thông và cộng sự (1992), Phùng Đức Vinh (1995), và đặc biệt là công trình do Nguyễn Việt chủ biên (1998) về khí hậu thủy văn tỉnh Thừa Thiên Huế.
• Về tài nguyên đất và sinh vật: Trên thế giới, tác giả điểm lại phương pháp phát sinh của Liên Xô cũ, phân loại Soil Taxonomy của Mỹ, hệ thống phân loại FAO - UNESCO và hướng dẫn đánh giá đất đai của Beek. Tại Việt Nam, có các nghiên cứu khái quát của Tôn Thất Chiểu và Lê Thái Bạt (1986, 1993), Nguyễn Khang và Phạm Dương Ứng (1995), Trần An Phong (1992, 1995), Bùi Quang Toản (1994); các nghiên cứu khu vực của Vũ Thị Bình (1983), Phạm Quang Khánh (1996), Nguyễn Văn Nhân (1992), Nguyễn Công Pho (1983), Nguyễn Văn Tuyển (1995). Về tài nguyên rừng có số liệu của Viện Điều tra Quy hoạch rừng (1991), Chương trình 52E (1989), Phân viện Điều tra Quy hoạch rừng Trung Trung Bộ (1999), công trình phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam của Thái Văn Trừng (1978) và các báo cáo của Bộ Lâm nghiệp (1995).
• Về cảnh quan và đánh giá cảnh quan: Cơ sở lý thuyết nền tảng của A.G. Isachenko; các công trình cảnh quan ứng dụng của Phạm Hoàng Hải, Nguyễn Thượng Hùng, Nguyễn Ngọc Khánh (1993), Nguyễn Cao Huần (1993), Lê Văn Thăng (1995), Nguyễn Trọng Tiến (1997), Nguyễn Văn Vinh (1989); xu hướng sinh thái hóa cảnh quan của Phạm Quang Anh (1996), Nguyễn Thế Thôn (1992), Mai Trọng Thông (1991). Phương pháp đánh giá cảnh quan của L. Mukhina được áp dụng bởi Phòng Sinh thái cảnh quan (1984), Nguyễn Văn Sơn (1987), Nguyễn Cao Huần (1993), Lê Văn Thăng (1995); cùng nhận định của D. Armand (1975) về hạn chế của bài toán cộng tuyến tính.
• Về định canh định cư và mô hình kinh tế nông hộ: Các báo cáo hội thảo khoa học về định canh định cư (1993, 1996); các nghiên cứu của Vũ Tuấn Anh và Trần Thị Vân Anh (1997), Nguyễn Tiến Mạnh và Dương Ngọc Thí (1997), Chu Văn Vũ (1996); lý luận kinh tế nông hộ và nông nghiệp bền vững của C. Mác, Nguyễn Điền (1995), Frank Ellis (1995), B. Mollison (1988), Lê Thị Vinh Thí (1995), Trịnh Văn Thịnh (1994); kinh nghiệm xây dựng mô hình kinh tế hộ và trang trại của Nguyễn Ngọc Bình (1996), Lê Trọng Cúc (1996), Nguyễn Ngọc Kính (1994), Đặng Trung Thuận và Trương Quang Hải (1996), Lê Trọng (1997).

Nhóm thứ hai gồm các tài liệu trực tiếp về địa bàn nghiên cứu: Bản đồ đất khu vực A So - A Lưới tỷ lệ 1/25.000 do Đoàn khảo sát nông nghiệp thuộc Ủy ban Nhà nước lập trước năm 1975; chương trình "Phân vùng địa lý tự nhiên lãnh thổ Bình Trị Thiên" (1983 - 1988) của Hoàng Đức Triêm và cộng sự; chương trình nghiên cứu ảnh hưởng của chất độc màu da cam của Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường (1986 - 1990); Chương trình 52E "Các tỉnh giáp biển miền Trung" (1989); Đề tài cấp Bộ B 97.21 (1997 - 1999) do chính tác giả chủ trì về cấu trúc cảnh quan phục vụ định canh định cư; và tài liệu khảo sát thuộc Dự án Việt Nam - Hà Lan (VNRP) giai đoạn 1997 - 1998.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết: Các công trình trước đây tại A Lưới chủ yếu dừng lại ở các khảo sát chuyên ngành đơn tính (thổ nhưỡng, thực vật, khí hậu riêng lẻ) hoặc điều tra xã hội học độc lập, chưa có sự kết nối hữu cơ giữa các hợp phần tự nhiên với tổ chức không gian sản xuất và tập quán tộc người. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách tích hợp toàn diện các hợp phần tự nhiên và kinh tế - xã hội theo các đơn vị cảnh quan, định lượng hóa mức độ thích nghi sinh thái và phân tích hiệu quả kinh tế để đề xuất quy hoạch cụ thể cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng hệ thống các khái niệm và cơ sở lý luận địa lý học môi trường:

• Khái niệm tài nguyên thiên nhiên (dẫn theo Từ điển Bách khoa Xô Viết, 1987) là các hợp phần tự nhiên được xã hội sử dụng trong sản xuất để thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần. Tác giả phân chia tài nguyên thành hai nhóm lớn: tài nguyên thiên nhiên (đất, nước, khí hậu, khoáng sản, rừng) và tài nguyên nhân văn (lao động, thông tin, trí tuệ); đồng thời phân biệt tài nguyên tái tạo được và tài nguyên không tái tạo được.
• Khái niệm phát triển bền vững theo báo cáo "Tương lai của chúng ta" của Hội đồng Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED, Brundtland, 1987).
• Mối liên hệ tương đồng giữa tài nguyên và cấu trúc cảnh quan: Luận điểm trung tâm khẳng định mỗi đơn vị cảnh quan đều tương ứng với một tổ hợp tài nguyên xác định:

Cấu trúc cảnh quan	Tài nguyên tương ứng
Địa chất và địa hình	Nền tảng rắn, tài nguyên lòng đất
Khí hậu và thủy văn	Nền tảng nhiệt ẩm, tài nguyên khí hậu, tài nguyên nước mặt và nước ngầm
Thổ nhưỡng và sinh vật	Tài nguyên đất, dinh dưỡng đất, tài nguyên động vật và thực vật
Con người	Yếu tố nhân tác, tài nguyên lao động

• Khung phân tích kinh tế sinh thái nông hộ miền núi dựa trên hệ thống tương tác ba thành phần: "Thiên thời - Địa lợi - Nhân hòa" (hệ thống Thiên - Địa - Nhân), trong đó hộ gia đình được xem là một hệ sinh thái nông thôn tiếp nhận năng lượng mặt trời để tạo ra sản phẩm.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp các kỹ thuật định tính và định lượng:

1. Phương pháp thống kê: Hệ thống hóa dữ liệu thứ cấp từ tài liệu lưu trữ, báo cáo định kỳ, niên giám thống kê huyện, đo đếm bản đồ và dữ liệu phỏng vấn.
2. Phương pháp bản đồ: Phân tích liên hợp các bản đồ đơn tính (địa mạo tỷ lệ 1/200.000, thổ nhưỡng tỷ lệ 1/100.000, hiện trạng rừng tỷ lệ 1/50.000, bản đồ đất A So tỷ lệ 1/25.000) để xây dựng bản đồ cảnh quan huyện A Lưới và bản đồ cảnh quan khu vực A So tỷ lệ 1/25.000.
3. Phương pháp khảo sát thực địa: Khảo sát theo 4 tuyến chính gồm tuyến Tây Bắc (Hồng Kim, Bắc Sơn, Hồng Trung, Hồng Vân, Hồng Thủy), tuyến Đông Nam (Phú Vinh, Hương Phong, Hương Lâm, Đông Sơn, A Đớt), tuyến Đông Bắc (Hồng Hạ, Hương Nguyên), và tuyến Tây Nam (Hồng Quảng, Nhâm, Hồng Thái). Nghiên cứu định vị thực hiện tại 3 điểm chìa khóa: xã Hồng Vân (đại diện phía Bắc), xã Hương Lâm (đại diện phía Nam) và xã Hương Nguyên (đại diện Đông Trường Sơn). Công tác thực địa bao gồm đào phẫu diện đất (chính, phụ, thăm dò), khoanh vẽ thảm thực vật theo sườn đối diện, đo sinh khối theo ô tiêu chuẩn. Đồng thời, tác giả điều tra ngẫu nhiên 146 hộ gia đình thuộc 15 xã bằng phiếu điều tra và áp dụng kỹ thuật kiểm tra chéo (cross checking).
4. Phương pháp đánh giá nhanh có sự tham gia của người dân (PRA/RRA): Triển khai tại các xã Hương Lâm, Đông Sơn và A Đớt nhằm thu thập nguyện vọng cộng đồng và đánh giá tính khả thi của quy hoạch khu A So.
5. Phương pháp đánh giá và phân hạng thích nghi cảnh quan:

• Thay vì sử dụng bài toán cộng tuyến tính có trọng số theo L. Mukhina do việc xác định trọng số $K$ khi chưa qua thực nghiệm nhiều năm dễ dẫn đến sai lệch bù trừ, tác giả sử dụng bài toán trung bình nhân (nhân điều hòa): $$M_0 = \sqrt[n]{a_1 \cdot a_2 \dots a_n}$$ Trong đó: $M_0$ là điểm đánh giá của đơn vị cảnh quan; $a_1, a_2, \dots, a_n$ là điểm của các chỉ tiêu đánh giá từ 1 đến $n$; $n$ là số lượng chỉ tiêu.
• Thang phân hạng thích nghi được xác định khách quan bằng công thức toán học của Aivasian (1983): $$S = \frac{S_{max} - S_{min}}{1 + \lg H}$$ Trong đó: $S$ là khoảng cách điểm trong mỗi hạng; $S_{max}$ và $S_{min}$ lần lượt là giá trị điểm tối đa và tối thiểu; $H$ là số lượng loại cảnh quan đưa vào tính toán.
• Phân tích hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất bằng chỉ số hiện giá thu nhập thuần ($NPV$) và tỷ số lợi ích - chi phí ($R$): $$NPV = \sum_{t=1}^n \frac{B_t - C_t}{(1+r)^t} \quad \text{và} \quad R = \frac{\sum_{t=1}^n \frac{B_t}{(1+r)^t}}{\sum_{t=1}^n \frac{C_t}{(1+r)^t}}$$ Trong đó: $C_t$ là chi phí năm thứ $t$; $B_t$ là lợi ích thu được năm thứ $t$; $r$ là hệ số chiết khấu; $n$ là số năm tính toán.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở địa lý học của việc đánh giá tài nguyên cho mục đích phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp bền vững

Chương này tập trung xác lập cơ sở lý luận về mối quan hệ giữa cấu trúc cảnh quan và tài nguyên lãnh thổ. Tác giả luận giải việc lấy đơn vị cảnh quan làm đơn vị cơ sở cho đánh giá tài nguyên, bởi tính đồng nhất tương đối về nền tảng vật chất rắn (địa chất, địa mạo) và nền tảng nhiệt ẩm (khí hậu, thủy văn) sẽ quyết định tiềm năng sinh học và tính thích nghi của cây trồng, vật nuôi. Quy trình nghiên cứu và đánh giá tài nguyên phục vụ quy hoạch sử dụng hợp lý lãnh thổ A Lưới được thiết kế thành 5 bước tuần tự:

1. Công tác chuẩn bị (xác định mục tiêu, đối tượng, phương pháp, kế hoạch);
2. Thu thập số liệu (tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, kinh tế - xã hội, lao động);
3. Nghiên cứu sự phân hóa lãnh thổ, phân loại và phân vùng cảnh quan;
4. Đánh giá tổng hợp tài nguyên theo các đơn vị cảnh quan (đánh giá thích nghi, phân tích chi phí - lợi ích, đánh giá môi trường);
5. Quy hoạch sử dụng lãnh thổ và định hướng phát triển bền vững. Tác giả phân tích các ưu nhược điểm của các phương pháp phân hạng (chủ quan, điều kiện giới hạn theo Liebig, làm mẫu, toán học) và khẳng định tính ưu việt của thuật toán trung bình nhân kết hợp công thức khoảng cách hạng của Aivasian.

Chương 2: Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và tiềm năng tài nguyên ở lãnh thổ nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết các hợp phần tự nhiên và nhân văn của huyện A Lưới.

• Địa hình: Lãnh thổ phân hóa thành các dạng địa hình núi cao, núi trung bình, núi thấp, đồi chân núi, thung lũng giữa núi và bãi bồi ven sông suối (Bảng 2.1). Về tài nguyên lòng đất, điểm quặng Tà Lao cho thấy có tiềm năng vàng sa khoáng (Bảng 2.2).
• Khí hậu và thủy văn: Khí hậu mang tính chất chuyển tiếp Đông và Tây Trường Sơn với lượng mưa lớn, chế độ nhiệt - ẩm phân mùa (Bảng 2.3, 2.4, 2.5, 2.6). Mạng lưới thủy văn gồm các lưu vực sông suối có độ dốc lớn, lưu lượng dòng chảy tập trung trong mùa lũ (Bảng 2.7, 2.8, 2.9); tác giả cũng tính toán nhu cầu sử dụng nước thời kỳ 2000 - 2010 (Bảng 2.10).
• Thổ nhưỡng và rừng: Đất đai chủ yếu là đất feralit đỏ vàng phát triển trên các loại đá mẹ khác nhau, đất mùn vàng đỏ trên núi, đất phù sa bãi bồi (Bảng 2.11, 2.12, 2.13). Tài nguyên rừng phong phú về trữ lượng gỗ tự nhiên và rừng trồng theo các cấp tuổi (Bảng 2.14, 2.15, 2.16, 2.17).
• Phân hóa cảnh quan: Tác giả xây dựng bản đồ cảnh quan huyện A Lưới, xác lập toàn huyện có 84 loại cảnh quan thuộc 7 tiểu vùng cảnh quan (Bảng 2.18, 2.19, 2.20, 2.21, 2.22).
• Kinh tế - xã hội: Dân số toàn huyện năm 2000 là 35.413 người, mật độ trung bình khoảng 30 người/km². Các dân tộc ít người gồm Tà Ôi, Cơ Tu, Bru - Vân Kiều chiếm trên 75% dân số (Bảng 2.23, 2.24). Đời sống sản xuất còn mang nặng tính tự cung tự cấp, tỷ lệ hộ nghèo chiếm 36%, trong đó có 12% hộ thiếu đói từ 1 - 3 tháng.

Chương 3: Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên phục vụ phát triển nông, lâm nghiệp ở huyện A Lưới

Chương 3 lượng hóa tiềm năng và mức độ thích nghi sinh thái của 84 loại cảnh quan đối với các loại hình sử dụng đất chính:

• Hệ thống chỉ tiêu đánh giá được xây dựng dựa trên sự liên hợp giữa loại đất, tầng dày, độ dốc và thảm thực vật (Bảng 3.1, 3.2), đối chiếu với nhu cầu sinh thái của 5 nhóm sử dụng: lúa nước; hoa màu và cây công nghiệp ngắn ngày; cây công nghiệp dài ngày và cây ăn quả; đồng cỏ chăn nuôi; nông - lâm kết hợp (Bảng 3.3).
• Áp dụng bài toán trung bình nhân và công thức Aivasian, tác giả phân hạng và lập sơ đồ thích nghi cho từng nhóm cây trồng (Hình 3.1 đến 3.5, Bảng 3.4, 3.5, 3.6). Kết quả xác định: Trong 84 loại cảnh quan, có 16 loại cảnh quan tối ưu cho sản xuất nông nghiệp, 40 loại cảnh quan tối ưu cho lâm nghiệp, và 28 loại cảnh quan tối ưu cho nông - lâm kết hợp.
• Phân tích hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trường bằng các chỉ số $NPV$ và $R$ (Bảng 3.7).
• Trên cơ sở đó, tác giả đề xuất định hướng khai thác tổng hợp tài nguyên huyện A Lưới theo 4 mô hình chức năng lãnh thổ (Bảng 3.8, Hình 3.6):
  1. Mô hình phòng hộ;
  2. Mô hình phòng hộ kết hợp kinh tế;
  3. Mô hình kinh tế kết hợp phòng hộ;
  4. Mô hình kinh tế thuần túy.

Chương 4: Định hướng sử dụng lãnh thổ cho phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp bền vững ở khu vực nghiên cứu

Chương này hiện thực hóa các kết quả đánh giá vào công tác tổ chức sản xuất, định canh định cư và quy hoạch cụ thể:

• Hiện trạng khai thác tài nguyên: Đánh giá lịch thời vụ (Bảng 4.1), năng lực các công trình thủy lợi (Bảng 4.2), phân bổ hiện trạng sử dụng đất năm 2000 (Bảng 4.3), biến động diện tích và năng suất cây trồng (Bảng 4.4, 4.5), hiệu quả kinh tế cây trồng (Bảng 4.6), giá trị sản xuất lâm nghiệp (Bảng 4.7, 4.8), cơ cấu lao động theo ngành (Bảng 4.9).
• Quy hoạch thực nghiệm cụm xã A So (gồm các xã Hương Lâm, Đông Sơn, A Đớt): Bản đồ cảnh quan khu vực A So tỷ lệ 1/25.000 xác định 10 loại cảnh quan đặc trưng (Bảng 4.10). Dự báo dân số năm 2010 là 967 hộ (tăng 185 hộ so với năm 2000) (Bảng 4.12). Tác giả quy hoạch chi tiết hệ thống giao thông, thủy lợi, trường học, trạm y tế (Bảng 4.13) và phân chia không gian thành 6 cụm dân cư cùng các điểm xen ghép, có khả năng tiếp nhận bổ sung 345 hộ (Bảng 4.14):

Điểm dân cư	Lúa nước (ha)	Màu, CNNN (ha)	Chăn nuôi trâu bò (con)	Quy mô dân số hiện có (hộ)	Nhu cầu bổ sung (hộ)
Cụm 1: Giữa khe Trai và khe Triết	40 - 50	100 - 120	250 - 300	125	-
Cụm 2: Giữa khe Triết và Tam Lanh	-	140 - 160	350 - 400	140	-
Cụm 3: Khu vực gần cầu A Sáp	50 - 70	100 - 120	-	100	-
Cụm 4: Giữa khe Parê và khe Trai	-	180 - 200	250 - 300	120	-
Cụm 5: Gần đập Latinh (A Đớt)	-	110 - 130	250 - 300	130	-
Cụm 6: Dọc đường cách TT 1,5 km	-	110 - 120	85	74	200
Xen ghép vào các điểm dân cư có sẵn	70 - 95	20 - 50	-	100	145
Tổng cộng	160 - 215	660 - 780	1.300 - 1.500	789	345

• Thực trạng và tổ chức định canh định cư: Tác giả phân tích cơ chế du canh đường tròn (chu kỳ bỏ hóa 10 - 15 năm cho phép phục hồi rừng, có thể xem là bền vững trong điều kiện dân số thấp) và du canh đường thẳng (bóc lột kiệt quệ tài nguyên, cần xóa bỏ hoàn toàn). Đánh giá 4 hình thức định canh định cư tại A Lưới:
  1. Định canh định cư tại chỗ kết hợp hợp tác hóa;
  2. Gắn với vùng kinh tế mới (Phú Vinh, Hồng Nam);
  3. Kết hợp với lâm trường (Hương Nguyên, Hồng Hạ, Hương Lâm);
  4. Kết hợp với quốc phòng biên giới (Hồng Vân). Giai đoạn 1995 - 2000, huyện thực hiện 9 dự án, giải quyết định canh định cư cho 1.418 hộ với kinh phí đầu tư khoảng 2 tỷ đồng/năm (lâm nghiệp chiếm 42%) (Bảng 4.15).
• Xác lập mô hình kinh tế sinh thái nông hộ: Khảo sát 146 hộ tại 15 xã ghi nhận 16 kiểu mô hình kinh tế gia đình dựa trên tổ hợp các yếu tố: ruộng (Rg), vườn (V), ao (A), chuồng (C), nương (N), rừng (R), tiểu thủ công nghiệp (TCN), dịch vụ (Q), khai thác lâm sản (KTLS) (Bảng 4.16).
  • Thiết kế mô hình trên đất dốc: Đỉnh đồi trồng quế xen keo lá tràm; sườn trên trồng cây ăn quả (chuối, dứa, hồng xiêm, mận tam hoa); sườn giữa và sườn dưới trồng cây ngắn ngày (lạc, ngô, đậu); chân sườn trồng lúa và đào ao cá.
  • Thiết lập băng cây xanh chống xói mòn theo đường đồng mức: Trồng 2 hàng dứa cách nhau 0,6 m kết hợp hàng cốt khí; tổng chiều rộng băng là 1,2 m; khoảng cách giữa các băng là 20 m.
  • Địa hình núi cao: Phát triển cây quế (8 tuổi cho vỏ thương phẩm, 10 tuổi cho thu hoạch trên 3 tấn vỏ/ha), cây trầm hương, kết hợp chăn nuôi đại gia súc (bò, dê).

Kết quả và những đóng góp mới

Hai luận điểm bảo vệ của luận án tóm lược các kết quả khoa học cốt lõi:

• Luận điểm 1: Sự phân hóa về điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên ở A Lưới là hệ quả của mối tương tác phức tạp giữa hệ thống hoàn lưu khí quyển với địa hình, được biểu hiện qua sự phân hóa của lớp phủ thổ nhưỡng và thảm thực vật, tạo ra 84 loại cảnh quan nằm trong 7 tiểu vùng cảnh quan với tiềm năng tài nguyên phong phú và đa dạng.
• Luận điểm 2: Trong 84 loại cảnh quan ở A Lưới, qua đánh giá đã xác định tối ưu cho sản xuất nông nghiệp là 16 loại, cho lâm nghiệp là 40 loại và cho phát triển nông - lâm kết hợp là 28 loại. Trên quan điểm phát triển bền vững, huyện A Lưới cần sử dụng lãnh thổ theo 4 mô hình với các chức năng chính là: phòng hộ; phòng hộ + kinh tế; kinh tế + phòng hộ và kinh tế.

Những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

1. Về lý luận: Làm sáng tỏ quy luật phân hóa lãnh thổ và quy trình hình thành các đơn vị cảnh quan tại vùng núi mang tính chất chuyển tiếp giữa Đông và Tây Trường Sơn với chế độ mưa mùa đặc thù. Đóng góp vào phương pháp luận cảnh quan ứng dụng qua việc vận dụng bài toán trung bình nhân để khắc phục hiện tượng bù trừ sai lệch của các chỉ tiêu sinh thái giới hạn, kết hợp thuật toán phân hạng khách quan của Aivasian.
2. Về thực tiễn: Lần đầu tiên nghiên cứu tổng thể, đồng bộ điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội để xây dựng bản đồ cảnh quan toàn huyện A Lưới tỷ lệ 1/50.000 và bản đồ cảnh quan khu vực A So tỷ lệ 1/25.000. Xây dựng sơ đồ quy hoạch chi tiết 6 cụm dân cư khu định canh định cư và kinh tế mới A So đến năm 2010. Đề xuất hệ thống 16 kiểu mô hình kinh tế nông hộ sinh thái và quy cách thiết kế băng cây xanh chống xói mòn trên đất dốc.

Hệ thống kiến nghị và giải pháp do luận án đề xuất:

• Thực hiện quy hoạch tổng thể cấp huyện, tổ chức định canh định cư theo 3 bước và 4 hình thức phù hợp với phong tục tập quán của từng tộc người tại chỗ.
• Đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật về giống cây trồng, kỹ thuật chăn nuôi nhốt chuồng, nông - lâm kết hợp và chế biến nông lâm sản vào cộng đồng thôn bản; tập huấn cho đội ngũ già làng, trưởng bản và khuyến nông viên.
• Huy động vốn đầu tư ước tính khoảng 20 tỷ đồng/năm để hoàn thiện cơ sở hạ tầng giao thông, thủy lợi, y tế, trường học và hỗ trợ sản xuất.
• Điều chỉnh chính sách đất đai, thực hiện di giãn dân nội bộ, hỗ trợ các hộ sở hữu nhiều đất nhượng lại tư liệu sản xuất cho các hộ mới đến để sớm ổn định định canh định cư.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ theo các giới hạn được tác giả ghi nhận trong văn bản:

• Về phạm vi tài nguyên: Luận án chỉ tập trung đi sâu đánh giá các tài nguyên phục vụ trực tiếp cho sản xuất nông, lâm nghiệp gồm đất, nước, khí hậu, rừng và lao động. Các dạng tài nguyên khác như tài nguyên khoáng sản lòng đất, tài nguyên du lịch chỉ được đề cập khái quát ở mức độ kiểm kê ban đầu.
• Về phạm vi quy hoạch chi tiết: Bản đồ quy hoạch tổng thể và các phương án phân bố cụm dân cư chi tiết mới chỉ thực hiện thí điểm tại khu vực cụm xã A So (gồm 3 xã: Hương Lâm, Đông Sơn, A Đớt). Việc thiết kế quy hoạch chi tiết chưa thể phủ kín toàn bộ 21 đơn vị hành chính cấp xã, thị trấn của huyện.
• Về cỡ mẫu điều tra xã hội học: Khảo sát thực địa kinh tế hộ gia đình được tiến hành trên 146 hộ thuộc 15 xã; việc mở rộng quy mô điều tra để phản ánh chi tiết hơn các biến động kinh tế nông hộ trong toàn bộ các thôn bản vùng sâu còn bị giới hạn bởi điều kiện giao thông đi lại hiểm trở thời điểm nghiên cứu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục triển khai nghiên cứu quy hoạch chi tiết và xây dựng bản đồ cảnh quan tỷ lệ lớn cho các cụm xã còn lại ở phía Bắc và Đông Bắc huyện A Lưới; theo dõi, kiểm chứng thực nghiệm hiệu quả kinh tế - sinh thái lâu dài của mô hình băng cây xanh chống xói mòn và các mô hình nông hộ trên đất dốc qua chu kỳ sản xuất hàng năm.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo rõ rệt cho các nhóm đối tượng học thuật và quản lý:

• Đối với nhà nghiên cứu, nghiên cứu sinh và giảng viên: Cung cấp khung phương pháp luận hoàn chỉnh về cảnh quan học ứng dụng, đặc biệt là quy trình áp dụng bài toán trung bình nhân trong đánh giá thích nghi sinh thái cảnh quan và kỹ thuật phân hạng Aivasian. Chương 1 và Chương 3 là tài liệu tham khảo giá trị cho các chuyên ngành Địa lý tự nhiên, Cảnh quan học, Quản lý tài nguyên và Môi trường.
• Đối với nhà quản lý và cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp nguồn số liệu cơ bản, đáng tin cậy về tiềm năng tài nguyên khí hậu, đất đai, thủy văn, rừng và cơ cấu nhân khẩu học huyện A Lưới. Chương 4 là cẩm nang thực tiễn cho Chi cục Định canh định cư và Kinh tế mới, Phòng Nông nghiệp, Hạt kiểm lâm và Ủy ban nhân dân huyện A Lưới trong việc phân bổ vốn đầu tư, quy hoạch giao đất giao rừng và bố trí các điểm tái định cư.
• Đối với cán bộ khuyến nông, khuyến lâm: Mô hình kỹ thuật canh tác chống xói mòn bằng băng cây xanh (dứa kết hợp cốt khí theo đường đồng mức) và tập đoàn cây trồng nông - lâm kết hợp (quế, keo lá tràm, cây ăn quả, cây họ đậu) là tài liệu hướng dẫn chuyển giao kỹ thuật trực tiếp cho người dân vùng cao canh tác trên đất dốc.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định có bao nhiêu loại cảnh quan và bao nhiêu tiểu vùng cảnh quan trên địa bàn huyện A Lưới?
Luận án đã xác định toàn huyện A Lưới có 84 loại cảnh quan phân bố trong 7 tiểu vùng cảnh quan. Qua đánh giá mức độ thích nghi sinh thái, tác giả phân định: 16 loại cảnh quan tối ưu cho sản xuất nông nghiệp, 40 loại cảnh quan tối ưu cho phát triển lâm nghiệp, và 28 loại cảnh quan thích hợp cho phương thức nông - lâm kết hợp.

2. Tác giả sử dụng công thức toán học nào để đánh giá thích nghi cảnh quan và tại sao không dùng bài toán cộng tuyến tính truyền thống?
Tác giả sử dụng bài toán trung bình nhân (nhân điều hòa): $$M_0 = \sqrt[n]{a_1 \cdot a_2 \dots a_n}$$ Lý do không dùng bài toán cộng tuyến tính ($\sum K_i \cdot B_i$) vì việc xác định trọng số $K_i$ đòi hỏi thí nghiệm thực địa nhiều năm; nếu chưa đủ cơ sở xác định $K_i$, bài toán cộng sẽ gây ra hiện tượng bù trừ sai lệch (ví dụ: một chỉ tiêu đạt 3 điểm và một chỉ tiêu giới hạn 1 điểm sẽ cho kết quả trung bình cộng bằng với trường hợp cả hai chỉ tiêu đạt 2 điểm, không phản ánh đúng quy luật nhân tố tối thiểu của Liebig trong nông nghiệp). Thang phân hạng được xác lập bằng công thức Aivasian (1983): $S = (S_{max} - S_{min}) / (1 + \lg H)$.

3. Khu vực quy hoạch thí điểm A So gồm những xã nào và dự kiến bố trí không gian dân cư ra sao đến năm 2010?
Khu vực A So gồm 3 xã: Hương Lâm, Đông Sơn và A Đớt. Luận án quy hoạch không gian A So thành 6 cụm dân cư tập trung và một khu vực xen ghép, với tổng quy mô khai thác 160 - 215 ha lúa nước, 660 - 780 ha hoa màu và cây công nghiệp ngắn ngày, chăn nuôi 1.300 - 1.500 con trâu bò; đáp ứng ổn định cho 789 hộ hiện có và tiếp nhận bổ sung thêm 345 hộ mới đến năm 2010.

4. Bốn hình thức tổ chức định canh định cư được tổng kết và áp dụng tại huyện A Lưới là những hình thức nào?
Bốn hình thức gồm:

1. Tổ chức định canh định cư tại chỗ kết hợp với hợp tác hóa;
2. Tổ chức định canh định cư kết hợp với việc xây dựng vùng kinh tế mới (điển hình tại xã Phú Vinh và Hồng Nam);
3. Tổ chức định canh định cư kết hợp với lâm trường (thực hiện tại Hương Nguyên, Hồng Hạ, Hương Lâm do Lâm trường A Lưới làm chủ dự án);
4. Tổ chức định canh định cư kết hợp với quốc phòng biên giới (gắn với các đồn biên phòng, điển hình tại xã Hồng Vân).

5. Quy cách kỹ thuật của băng cây xanh chống xói mòn trên đất gò đồi được luận án đề xuất cụ thể như thế nào?
Băng cây xanh được thiết kế chạy dọc theo đường đồng mức; trồng 2 hàng dứa cách nhau 0,6 m, kế tiếp là hàng cây cốt khí; toàn bộ bề rộng của băng cây xanh là 1,2 m và khoảng cách giữa các băng cách nhau khoảng 20 m. Băng cây xanh này kết hợp với mô hình đỉnh đồi trồng quế xen keo, sườn đồi trồng cây ăn quả và cây màu ngắn ngày để bảo vệ đất dốc.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Hà Văn Hành là công trình nghiên cứu địa lý học ứng dụng toàn diện về huyện vùng cao biên giới A Lưới, tỉnh Thừa Thiên Huế. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa khảo sát thực địa, giải đoán bản đồ cảnh quan, điều tra nông hộ PRA và các thuật toán đánh giá định lượng (trung bình nhân, công thức Aivasian, phân tích chi phí - lợi ích), tác giả đã phân loại thành công 84 loại cảnh quan và phân hạng thích nghi cho các mục đích nông, lâm nghiệp. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho phương án quy hoạch thực nghiệm cụm xã A So, tổng kết 4 hình thức định canh định cư và đề xuất 16 kiểu mô hình kinh tế nông hộ sinh thái trên đất dốc. Đây là nguồn tư liệu có giá trị khoa học và thực tiễn cao cho công tác quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội bền vững và bảo vệ môi trường tại các huyện miền núi miền Trung Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung luận án được trình bày trong 4 chương: Chương |: Cơ sở địa lý học của việc đánh giá tài nguyên cho mục dich phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp bền vững. Chương 2: Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và tiém năng tài nguyên ở lãnh thổ nghiên cứu. Chương 3: Đánh giá tổng hợp điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên phục vụ phát triển nông, lâm nghiệp ở huyện A Lưới. Chương 4: Định hướng sử dụng lãnh thổ cho phát triển kinh tế nông, lâm nghiệp bền vững ở khu vực nghiên cứu.

Luận án được trình bày trong 151 trang với 50 bảng số liệu, 20 sơ đồ và bản đồ, 138 tài liệu tham khảo. Ngoài ra, phần phụ lục của luận án còn có 17 bảng số liệu và 8 ảnh minh họa. CHUONG | CƠ SỬ DIA LÝ HOC CUA VIỆC ĐÁNH GIÁ TÀI NGUYÊN &. ở af CHO MỤC DICH PHAT TRIEN HINH TE NONG, LAM NGHIEP BEN VUNG 1.

TONG QUAN CAC VAN ĐỀ LIEN QUAN ĐẾN NGHIÊN CUU VA ĐÁNH GIA TÀI NGUYEN 1. Một số vấn dé cơ bản về tài nguyên 1.1 Khái niệm về tài nguyên Sự phát triển KT - XH và cuộc sống của con người ở kháp mọi nơi đều phụ thuộc vào các nguồn TN thiên nhiên. Ngay từ thời tiền sử, con người đã có những hoạt động khai thác TN thiên nhiên để tồn tại, phát triển và cải thiện điều kiện sống của mình. Mot số kinh nghiệm và biện pháp thiết thực để ngăn ngừa những tác dong xấu của nhân loại trong việc khai thác TN thiên nhiên đã được dúc kết và truyền đạt từ thế hệ này sang thế hệ khác dưới dạng phong tục, tín ngưỡng.

Mặc dù sự hiểu biết còn hạn chế, nhưng những biểu hiện về bảo vệ TN thiên nhiên và môi trường trước đây là rất đáng trân trọng và đã góp phần duy trì môi trường sinh thái khá ổn dịnh trong hàng ngàn nam nay, Trong xã hội công nghiệp, với sự phát triển của kinh tế con người đã tác dong mạnh mẽ vào TN thiên nhiên và MT, can thiệp một cách trực tiếp và nhiều khi thô bạo đến tự nhiên. Sự bùng nổ dân số và cách mạng khoa học - kỹ thuật đã tao nên những nhu cầu to lớn cũng như khả năng khai thác TN thiên nhiên. Trong vòng vài chục nam trở lại dây, loài người đã khai thác một lượng TN ước tính bằng vài tram năm trước đó. Với tốc độ khai thác như vậy thì sẽ làm cho nhiều loại TN có nguy cơ cạn kiệt củi trong vài thập niên tới.

Tài nguyên bao gồm tất ca các nguồn vá liệu (materials), năng lượng (energy), thông tin (information) có trên trái đất và trong vũ trụ mà con người có thể sử dụng phục vụ cuộc sống và sự phát triển của mình. Tuy nhiên, ranh giới giữa TN va không phải TN cũng không rõ ràng. Nang lượng gió, năng lượng thủy triều được gọi là TN nhưng những cơn gió lốc, gió xoáy, 10 những đợt triều cường phá hủy nhà cửa, ruộng vườn. thì chúng ta coi là thiên tú.

Ngoài ra, một dạng vật chất, năng lượng hoặc thông tin trong thời kỳ này chưa được coi là TN, nhưng trong tương lai có thể trở thành TN quý giá.2 Các loại tài nguyên Tài nguyên được phân thành, TN thiên nhiên - gan liền với các nhân tổ tự nhiên và TN nhàn văn - gắn liền với các nhân tố con người và xã hội. Tài nguyên thiên nhiên là những hợp phần của tổng hợp các ĐKTN của sự tồn tại xã hội loài người và các hợp phần quan trọng của môi trường tự nhiên bao quanh được sử dụng trong quá trình sản xuất để đáp ứng nhu cầu vật chất và tinh thân của xã hội (Từ điển Bách khoa Xô Viết - 1987). Trong sử dụng cu thể, tài nguyên thiên nhiên được phân theo dang vật chat của nó như: TN đất, TN nước, TN khí hậu, TN khoáng sản, TN rừng, TN biển. Các tài nguyên nhân văn được phân thành: TN lao động, TN thông tin, TN trí tuệ.

Cùng với sự phát triển của xã hội, các tài nguyên nhân văn, đặc biệt là tài nguyên trí tuệ ngày càng được coi trọng. Khái niệm “kinh tế tri thức” chang còn xa lạ gì trong giai đoạn hiện nay, khi mà vai trò của chất xám đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc xây dựng va phát triển nền kinh tế. Tình trang “chảy máu chất xám” đã làm gia tăng khoảng cách giữa các quốc gia về trình độ phát triển và làm cho các nước nghèo càng trở nên khó khăn hơn. Tùy theo khả năng phục hồi, tái tạo mà có thể phân TN thành hai loại: TN tái tạo được và TN không tái tạo được.

- Tài nguyên tái tạo được (renewable resources) là những TN có thể cung cấp liên tục và vô tận như: năng lượng mặt trời, năng lượng dòng chảy, năng lượng: gió, năng lượng thủy triều, hoặc được cung cấp liên tục cho quá trình tiến hoá như TN sinh học. Dưới góc độ bảo vệ MT, tài nguyên tái tạo được là những TN có thể duy trì hoặc tự bổ sung một cách liên tục khi được quản lý một cách khôn ngoan. - Tài nguyên không tái tao được (unrenewable resources) là những TN tồn tại một cách hữu hạn, sẽ cạn kiệt và mất di như: các loại khoáng sản, nhiên liệu khoáng. hoặc có thể bị biến đổi và mai một đi, không truyền lại cho thế hệ đời sau những tính chất ban đầu như các thông tin di truyền (gen) của sinh vật quý hiếm.

1] Tuy nhiên, sự phân biệt giữa TN tái tạo được va TN không tái tạo được chỉ có ý nghĩa tương đối. Về lý thuyết, sau quá trình hàng trăm triệu năm các loại khoáng sản có thể phục hồi, tái tao lại được và ngược lại các hệ sinh thái rừng mưa nhiệt dới nếu mất đi sẽ rất khó có khả năng phục hồi nguyên dạng.3 Chiến lược sử dụng tài nguyên và xây dung xã hội phát triển bền vững - Phát triển: Phát triển muốn nói ở đây là phát triển KT - XH, đó là quá trình nâng cao điều kiện sống về vật chất và tinh thần của con người bằng phát triển sản xuất, cải tiến quan hệ xã hội, nâng cao chất lượng hoạt dong văn hoá. Phát triển là xu hướng tự nhiên của mỗi cá nhân hoặc cộng đồng con người. Đối với một quốc gia, quá trình phát triển trong một giai doan cụ thể nhằm đạt tới những mục tiêu nhất định về mức sống vật chất và tỉnh thần của nhân dân cũng như sức mạnh về kinh tế, chính trị và quân sự của quốc gia đó.

Các mục tiêu này thường được cụ thể hoá bằng các chỉ tiêu KT - XH và dược thực hiện bằng các hoạt dong phát triển. Nhưng các hoạt động phát triển này thường là nguyên nhân gây nên việc sử dụng không hợp lý, làm lãng phí TN thiên nhiên và giảm sút chất lượng MT. - Phát triển bền vững: Nam 1987 lần dau tiên khái niệm PTBV được dé cập đến trong các văn bản báo cáo “Tương lai của chúng ta” tại Hội đồng thế giới về PTBV họp ở Brundland (WCED, 1987). Đó chính là sự “phát triển bền vững” dang được mọi quốc gia trên thế giới nói đến.

Phát triển bền vững là sử dụng TN thiên nhiên, điều kiện MT hiện có để thoả mãn nhu cầu của các thế hệ con người dang sống, nhưng lại phải đảm bao cho các thế hệ tương lai những điều kiện TN với MT cần thiết để họ có thể sống tốt hơn ngày nay. - Chiến lược của sựphát triển bền vững: Việc khai thác, sử dụng các nguồn TN lãnh thổ một cách hợp lý nhằm đảm bảo sự công bằng giữa các thế hệ và phát triển lâu bền là nhiệm vụ rất quan trọng và vô cùng bức thiết hiện nay. Con người phải biết sử dung các dang TN trong giới han và khả năng ma các TN đó có được, đồng thời phải xây dựng một xã hội PTBV dựa trên các cơ sở sau đây: - Bảo vệ sự trong sạch, ổn định của MT; nâng cao nhận thức và chất lượng sống của con người. 12 - Bảo tồn đa dạn g sin h học tro ng mọi khí a cạn h, mọi mức độ trên cơ sở qua n lý và sử dụng hợp lý; duy trì các hệ sinh thái thiết yếu và các hệ hỗ trợ, đảm báo cho cuộc sống lâu dài của cộng đồng.

Mối liên hệ giữa tài nguyên với cấu trúc cảnh quan Mối liên hệ giữa TN với các hợp phần tạo nên cấu trúc các đơn vi CQ thể hiện ở sự tương đồng giữa các yếu tố tự nhiên và con người thông qua các hoạt động phát triển KT - XH. Mỗi một đơn vị CQ luôn hàm chứa những đặc thù, những tiềm năng TN tự nhiên và tương ứng với chúng là các hoạt động khai thác của con người. Đây cũng chính là cơ sở để tổ chức quản lý và khai thác hệ thống lãnh thổ. Mặt khác, để thấy rõ sự tương đồng chặt chẽ giữa các loại TN và các yếu tố cấu trúc CQ có thé làm một sự so sánh như ở bảng 1.1: So sánh các yếu tố cấu thành tài nguyên với cấu trúc cảnh quan.

Cấu trúc cảnh quan Địa chất và - Nền tảng rắn. Khí hậu và - Tài nguyên khí hậu. én tang nhiệt ẩm. - TN nước mặt và nước ngầm.

Thổ nhưỡng | - Tài nguyên đất. - Đỉnh dưỡng đất và vật và sinh vat. - Tài nguyên động, thực vật. Con người.

- Tài nguyên lao động.1 có thể rút ra một số nhận xét sơ bộ sau: - Các hợp phần cấu trúc tạo nên các đơn vị CQ vừa là nơi diễn ra các quá trình hoạt động KT - XH, vừa là TN - đối tượng để khai thác sử dụng. Ngược lại, TN là các nhân tố, là các chất liệu để tạo nên tiểm năng sản xuất của CQ. Tính tương đồng ở đây bắt nguồn từ quy luật hình thành nên các đơn vị lãnh thổ dịa lý. - Ở các nhóm tổ hợp những yếu tố tự nhiên (1, 2 và 3) thì hầu như các loại TN va các yếu tố tự nhiên cấu trúc nên các đơn vị CQ có độ tương đồng cao hơn.

- Đến yếu tố con người, một hợp phần của cấu trúc CQ thì TN lao động là sản phẩm của quá trình vận động, phát triển của dân cư, đồng thời yếu tố nhân tác trong cấu trúc CQ lại là sản phẩm của chính TN lao động trên lãnh thổ dó. Các phư ơng phá p đán h giá và quy trì nh ngh iên cứu , đán h giá tài ngu yên 1.