Luận án tiến sĩ nghiên cứu tác động của xâm nhập mặn và khả năng thích ứng trong nuôi trồng thủy sản ở đồng bằng sông cửu long

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu tác động của xâm nhập mặn và khả năng thích ứng trong nuôi trồng thủy sản ở đồng bằng, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Lê Thị Phương Mai
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Ngọc Hải
• Trường học: Đại học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Nuôi trồng thủy sản
• Đề tài: Nghiên cứu tác động của xâm nhập mặn và khả năng thích ứng trong nuôi trồng thủy sản ở Đồng bằng sông Cửu Long
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM KẾT KẾT QUẢ
• LỜI CẢM TẠ
• DANH SÁCH BẢNG
• DANH SÁCH HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Mục tiêu của nghiên cứu
• 1.2. Nội dung của nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa của luận án
• 1.4. Điểm mới của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Một số khái niệm và thuật ngữ
• 2.2. Diễn biến của biến đổi khí hậu (BĐKH)
• 2.2.1. Thế nào là biến đổi khí hậu?
• 2.2.2. Nguyên nhân gây biến đổi khí hậu
• 2.2.3. Biến đổi khí hậu trên quy mô thế giới
• 2.2.4. Biến đổi khí hậu ở Việt Nam
• 2.2.5. Biến đổi khí hậu ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL)
• 2.3. Xâm nhập mặn ở Việt Nam
• 2.3.1. Thế nào là xâm nhập mặn?
• 2.3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến xâm nhập mặn
• 2.3.3. Tình hình xâm nhập mặn ở Việt Nam
• 2.4. Hiện trạng nuôi thủy sản ở Việt Nam và ĐBSCL
• 2.4.1. Đồng bằng sông Cửu Long
• 2.5. Ảnh hưởng của xâm nhập mặn lên nuôi trồng thủy sản
• 2.5.1. Ảnh hưởng của độ mặn lên nhóm giáp xác đang được nuôi ở đồng bằng sông Cửu Long
• 2.5.2. Ảnh hưởng của độ mặn lên một số loài cá nước lợ đang được nuôi ở đồng bằng sông Cửu Long
• 2.5.3. Ảnh hưởng của độ mặn lên một số loài cá nước ngọt đang được nuôi ở đồng bằng sông Cửu Long
• 2.5.4. Một số đặc điểm sinh học của cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis, Regan, 1910) và cá thát lát còm (Chitala oranta, Gray, 1831)
• 2.5.4.1. Đặc điểm sinh học của cá sặc rằn
• 2.5.4.2. Đặc điểm sinh học của cá thát lát còm
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Vật liệu nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp tiếp cận
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Khảo sát hiện trạng kinh tế - kỹ thuật các mô hình nuôi thủy sản, nhận thức và giải pháp ứng phó của người nuôi trong vùng có khả năng bị tác động của biến đổi khí hậu
• 3.5.1.1. Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp
• 3.5.1.2. Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp
• 3.5.2. Nghiên cứu ảnh hưởng của độ mặn lên sự tăng trưởng của cá sặc rằn và cá thát lát còm
• 3.5.2.1. Thí nghiệm 1: Ngưỡng độ mặn và ảnh hưởng của độ mặn lên tăng trưởng của cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis)
• 3.5.2.2. Thí nghiệm 2: Ngưỡng độ mặn và ảnh hưởng của độ mặn lên tăng trưởng của cá thát lát còm (Chitala ornata)
• 3.5.3. Quan trắc ghi nhận độ mặn ngoài hiện trường, đánh giá khả năng nuôi hiện nay ở vùng quan trắc và thiết lập bản đồ vùng nuôi thích hợp của một số loài thủy sản theo hiện trạng xâm nhập mặn
• 3.5.3.1. Nông hộ (cộng tác viên) tham gia
• 3.5.3.2. Phương pháp thu thập số liệu và phân tích, đánh giá
• 3.5.3.3. Thiết lập bản đồ vùng nuôi thích hợp của một số loài thủy sản dưới tác động của xâm nhập mặn
• 3.5.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Hiện trạng kỹ thuật, tài chính, nhận thức và giải pháp ứng phó của người nuôi thủy sản nước lợ trong vùng bị tác động của biến đổi khí hậu
• 4.1.1. Mô hình nuôi tôm sú thâm canh
• 4.1.1.1. Các chỉ tiêu kỹ thuật chính của mô hình nuôi tôm sú thâm canh
• 4.1.1.2. Hiệu quả tài chính của mô hình
• 4.1.1.3. Nhận thức về BĐKH, ảnh hưởng và giải pháp ứng phó của người nuôi tôm sú thâm canh trong thời gian qua
• 4.1.1.4. Nhận thức và giải pháp ứng phó với BĐKH của người nuôi tôm sú thâm canh trong thời gian tới
• 4.1.1.5. Thảo luận về mô hình nuôi tôm sú thâm canh
• 4.1.2. Mô hình nuôi tôm sú quảng canh cải tiến
• 4.1.2.1. Các yếu tố kỹ thuật mô hình nuôi tôm sú quảng canh cải tiến
• 4.1.2.2. Hiệu quả tài chính của mô hình nuôi tôm sú quảng canh cải tiến
• 4.1.2.3. Nhận thức về BĐKH, ảnh hưởng và giải pháp ứng phó của người nuôi tôm sú quảng canh cải tiến thời gian qua
• 4.1.2.4. Nhận thức và giải pháp ứng phó với BĐKH của người nuôi tôm sú quảng canh trong thời gian tới
• 4.1.2.5. Thảo luận về mô hình nuôi tôm sú quảng canh cải tiến
• 4.1.3. Mô hình nuôi tôm sú kết hợp với lúa
• 4.1.3.1. Các chỉ tiêu kỹ thuật của mô hình nuôi tôm sú – lúa luân canh
• 4.1.3.2. Các chỉ tiêu tài chính của mô hình nuôi tôm sú – lúa
• 4.1.3.3. Nhận thức về BĐKH, ảnh hưởng và giải pháp ứng phó của người nuôi tôm sú - lúa trong thời gian qua
• 4.1.3.4. Nhận thức và giải pháp ứng phó với BĐKH của người nuôi tôm sú - lúa trong thời gian tới
• 4.1.3.5. Thảo luận về mô hình kết hợp tôm sú – lúa
• 4.2. Hiện trạng kỹ thuật, kinh tế, nhận thức và giải pháp ứng phó của người nuôi thủy sản nước ngọt trong vùng bị tác động của biến đổi khí hậu
• 4.2.1. Mô hình nuôi cá rô đồng thâm canh
• 4.2.1.1. Các yếu tố kỹ thuật trong mô hình nuôi cá rô đồng thâm canh
• 4.2.1.2. Hiệu quả tài chính của mô hình nuôi cá rô thâm canh
• 4.2.1.3. Nhận thức, ảnh hưởng và giải pháp ứng phó với BĐKH của người nuôi cá rô đồng trong thời gian qua
• 4.2.1.4. Nhận thức và giải pháp ứng phó với BĐKH của người nuôi cá rô thâm canh trong thời gian tới
• 4.2.1.5. Thảo luận về mô hình nuôi cá rô
• 4.2.2. Mô hình nuôi cá sặc rằn
• 4.2.2.1. Các yếu tố kỹ thuật trong mô hình nuôi cá sặc rằn
• 4.2.2.2. Hiệu quả tài chính của mô hình nuôi cá sặc rằn
• 4.2.2.3. Nhận thức, ảnh hưởng và giải pháp ứng phó với BĐKH của người nuôi cá sặc rằn trong thời gian qua
• 4.2.2.4. Nhận thức và giải pháp ứng phó với BĐKH của người nuôi cá sặc rằn trong thời gian tới
• 4.2.2.5. Thảo luận về mô hình nuôi cá sặc rằn
• 4.2.3. Mô hình nuôi cá thát lát còm
• 4.2.3.1. Các yếu tố kỹ thuật trong mô hình nuôi cá thát lát còm
• 4.2.3.2. Hiệu quả tài chính của mô hình nuôi cá thát lát
• 4.2.3.3. Nhận thức, ảnh hưởng và giải pháp ứng phó với BĐKH của người nuôi cá thát lát còm trong thời gian qua
• 4.2.3.4. Nhận thức và giải pháp ứng phó với BĐKH của người nuôi cá thát lát còm trong thời gian tới
• 4.2.3.5. Thảo luận về mô hình nuôi cá thát lát còm
• 4.2.4. Mô hình nuôi kết hợp cá - lúa
• 4.2.4.1. Các yếu tố kỹ thuật trong mô hình nuôi cá-lúa
• 4.2.4.2. Yếu tố tài chính của mô hình cá - lúa
• 4.2.4.3. Nhận thức, ảnh hưởng và giải pháp ứng phó với BĐKH của người nuôi trong mô hình cá – lúa thời gian qua
• 4.2.4.4. Nhận thức và giải pháp ứng phó với BĐKH của người nuôi trong mô hình cá - lúa thời gian tới
• 4.2.4.5. Thảo luận về mô hình cá – lúa
• 4.3. Nghiên cứu ảnh hưởng của độ mặn lên sự tăng trưởng một số loài thủy sản
• 4.3.1. Ngưỡng độ mặn và ảnh hưởng của độ mặn lên tăng trưởng của cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis)
• 4.3.1.1. Ngưỡng độ mặn của cá sặc rằn
• 4.3.1.2. Sự tăng trưởng của cá sặc rằn ở các độ mặn khác nhau
• 4.3.2. Ảnh hưởng của độ mặn lên tăng trưởng của cá thát lát còm (Chitala ornata)
• 4.3.2.1. Ngưỡng độ mặn của cá thát lát còm
• 4.3.2.2. Sự tăng trưởng của cá thát lát còm ở các độ mặn khác nhau
• 4.4. Quan trắc ghi nhận độ mặn ngoài hiện trường và thiết lập bản đồ thích nghi với độ mặn của một số loài thủy sản đang được nuôi
• 4.4.1. Diễn biến độ mặn theo thời gian và khả năng nuôi một số đối tượng thủy sản ở vùng quan trắc
• 4.4.2. Bản đồ thích nghi với độ mặn của một số loài thủy sản đang được nuôi phổ biến ở ĐBSCL
• 4.5. Thảo luận chung
• 4.5.1. Nhận thức về xu thế biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn ở các vùng nuôi thủy sản
• 4.5.2. Nhận thức về tác động của yếu tố thời tiết và độ mặn đến các mô hình nuôi thời gian qua
• 4.5.3. Giải pháp của nông hộ thích ứng và giảm thiểu tác động của BĐKH và xâm nhập mặn hiện nay
• 4.5.4. Giải pháp của nông hộ thích ứng với BĐKH và xâm nhập mặn thời gian tới
• 4.5.5. Khả năng nuôi một số loài thủy sản kinh tế quan trọng thích ứng với xâm nhập mặn hiện nay và thời gian tới
• 4.5.6. Kiến nghị một số giải pháp thích ứng với BĐKH và xâm nhập mặn trong thời gian tới
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Xâm nhập mặn và tác động đến nuôi trồng thủy sản

Xâm nhập mặn là hiện tượng nước mặn từ biển xâm lấn vào các vùng nước ngọt, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến nuôi trồng thủy sản tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Nghiên cứu chỉ ra rằng, độ mặn tăng cao làm thay đổi môi trường sống của các loài thủy sản, ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và tỷ lệ sống của chúng. Các mô hình nuôi tôm sú thâm canh và quảng canh cải tiến chịu tác động lớn hơn so với mô hình tôm-lúa. Tác động môi trường này đòi hỏi các giải pháp thích ứng kịp thời để duy trì hiệu quả sản xuất.

1.1. Tác động đến các mô hình nuôi trồng

Các mô hình nuôi tôm sú thâm canh và quảng canh cải tiến tại ĐBSCL chịu ảnh hưởng nặng nề từ xâm nhập mặn. Nghiên cứu cho thấy, mô hình thâm canh có năng suất và lợi nhuận cao hơn nhưng cũng dễ bị tổn thương hơn khi độ mặn tăng. Ngược lại, mô hình tôm-lúa có khả năng thích ứng tốt hơn nhờ sự luân phiên giữa nuôi tôm và trồng lúa. Quản lý nước và bảo vệ nguồn nước là yếu tố then chốt để giảm thiểu rủi ro.

1.2. Ảnh hưởng đến các loài thủy sản

Nghiên cứu đánh giá tác động của độ mặn lên các loài thủy sản kinh tế như cá sặc rằn và cá thát lát còm. Kết quả cho thấy, cá sặc rằn có tỷ lệ sống cao hơn ở độ mặn 0-6‰, trong khi cá thát lát còm thích nghi tốt ở độ mặn 0-3‰. Hệ sinh thái nước lợ và nước ngọt tại ĐBSCL cần được bảo vệ để duy trì đa dạng sinh học và hiệu quả nuôi trồng.

II. Khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu

Thích ứng với biến đổi khí hậu là yếu tố quan trọng để duy trì nuôi trồng thủy sản bền vững tại ĐBSCL. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nông dân tại các vùng nước lợ nhận thức rõ hơn về tác động của biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn so với vùng nước ngọt. Các giải pháp thích ứng bao gồm áp dụng công nghệ nuôi trồng tiên tiến, quản lý môi trường nước và điều chỉnh mùa vụ nuôi. Phát triển bền vững đòi hỏi sự kết hợp giữa khoa học kỹ thuật và kinh nghiệm địa phương.

2.1. Giải pháp kỹ thuật

Nông dân tại ĐBSCL đã áp dụng các giải pháp kỹ thuật như sử dụng hóa chất, quạt nước và quản lý chất lượng nước để giảm thiểu tác động của xâm nhập mặn. Tuy nhiên, các giải pháp này cần được cải tiến để phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế địa phương. Chiến lược thích ứng cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức và kỹ năng của người nuôi.

2.2. Đánh giá tác động và đề xuất

Nghiên cứu đã đánh giá tác động của xâm nhập mặn và đề xuất các giải pháp thích ứng như xác định mùa vụ nuôi phù hợp và quy hoạch vùng nuôi. Kết quả cho thấy, việc áp dụng các giải pháp này giúp giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả sản xuất. Tài nguyên nước cần được quản lý bền vững để đảm bảo sinh kế cộng đồng.

III. Phát triển bền vững nuôi trồng thủy sản

Phát triển bền vững là mục tiêu quan trọng của nuôi trồng thủy sản tại ĐBSCL. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết hợp giữa bảo vệ môi trường và nâng cao hiệu quả kinh tế. Các giải pháp như quản lý nước, bảo vệ nguồn nước và áp dụng công nghệ tiên tiến là chìa khóa để đạt được mục tiêu này. Nông nghiệp bền vững và hệ sinh thái cần được duy trì để đảm bảo sự phát triển lâu dài.

3.1. Quản lý tài nguyên nước

Quản lý nước là yếu tố then chốt để đảm bảo nuôi trồng thủy sản bền vững tại ĐBSCL. Nghiên cứu đề xuất các giải pháp như xây dựng hệ thống quan trắc độ mặn và quy hoạch vùng nuôi phù hợp. Bảo vệ nguồn nước và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước là chìa khóa để giảm thiểu tác động của xâm nhập mặn.

3.2. Ứng dụng công nghệ

Việc áp dụng công nghệ nuôi trồng tiên tiến giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm thiểu rủi ro. Nghiên cứu chỉ ra rằng, các giải pháp như sử dụng hệ thống quạt nước và quản lý chất lượng nước đã mang lại hiệu quả tích cực. Phát triển bền vững đòi hỏi sự kết hợp giữa khoa học kỹ thuật và kinh nghiệm địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Biến đổi khí hậu và hiện tượng nước biển dâng đang gây ra những tác động trực tiếp đến các hệ sinh thái và sinh kế nông nghiệp tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Với đặc điểm địa hình bằng phẳng, có tới 80% diện tích nằm dưới cao trình 2,5 m so với mực nước biển cùng bờ biển dài 720 km, ĐBSCL là một trong những vùng chịu rủi ro cao trước sự gia tăng nhiệt độ, thay đổi chế độ mưa, hạn hán và đặc biệt là xâm nhập mặn (XNM). Xâm nhập mặn ngày càng lấn sâu vào nội đồng làm thay đổi môi trường thủy vực, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố, sinh trưởng, năng suất và hiệu quả kinh tế của các hệ thống nuôi trồng thủy sản (NTTS) nước ngọt và nước lợ. Dù đã có những nghiên cứu về kịch bản biến đổi khí hậu và tác động tài nguyên, khoảng trống nghiên cứu thực tế tại vùng là sự thiếu vắng các nghiên cứu tổng hợp tích hợp đồng thời giữa hiện trạng kỹ thuật - tài chính, nhận thức và giải pháp ứng phó của nông hộ, thực nghiệm ngưỡng sinh lý chịu mặn của các loài thủy sản bản địa có giá trị kinh tế, cùng dữ liệu quan trắc môi trường thực địa để xây dựng bản đồ phân bố vùng nuôi thích ứng.

Luận án tiến sĩ ngành Nuôi trồng Thủy sản mang tên "Nghiên cứu tác động của xâm nhập mặn và khả năng thích ứng trong nuôi trồng thủy sản ở Đồng bằng sông Cửu Long" do nghiên sinh Lê Thị Phương Mai thực hiện tại Trường Đại học Cần Thơ vào năm 2017, dưới sự hướng dẫn của PGS. TS. Trần Ngọc Hải và TS. Dương Văn Ni (Mã số chuyên ngành: 62 62 03 01). Một phần kết quả nghiên cứu được tài trợ và triển khai trong khuôn khổ dự án "Assessing economic and welfare values of fish in the Lower Mekong Basin".

Mục tiêu tổng quát của luận án là đánh giá tác động và khả năng thích ứng với hiện tượng XNM trong nuôi trồng thủy sản ở ĐBSCL dưới tác động của biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Các mục tiêu cụ thể được đánh số theo văn bản bao gồm:

• a. Phân tích và đánh giá tổng quát hiện trạng nuôi trồng thủy sản trong vùng có nguy cơ ảnh hưởng do xâm nhập mặn;
• b. Đánh giá nhận thức của cộng đồng về tác động của xâm nhập mặn và xu thế thích ứng trong canh tác của nông hộ;
• c. Xác định khả năng thích nghi độ mặn của một số đối tượng nuôi bản địa có giá trị kinh tế ở ĐBSCL;
• d. Dự đoán vùng thích nghi và đề xuất vùng nuôi các đối tượng thủy sản bản địa theo hiện trạng xâm nhập mặn.

Đối tượng nghiên cứu của luận án bao gồm các mô hình nuôi thủy sản nước lợ (tôm sú Penaeus monodon theo các hình thức thâm canh, quảng canh cải tiến, tôm - lúa), các mô hình nuôi thủy sản nước ngọt (cá rô đồng Anabas testudineus, cá sặc rằn Trichogaster pectoralis, cá thát lát còm Chitala ornata, mô hình cá - lúa); thực nghiệm sinh lý trên cá sặc rằn và cá thát lát còm; cùng cộng đồng nông hộ nuôi thủy sản tại các địa bàn khảo sát.

Về phạm vi không gian, luận án thực hiện thu thập dữ liệu và khảo sát thực địa tại các tỉnh Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Hậu Giang, cùng mạng lưới nông hộ tham gia quan trắc độ mặn trải rộng ở các tỉnh ven biển ĐBSCL (bao gồm cả Kiên Giang, Bến Tre). Thí nghiệm sinh lý được bố trí tại Khoa Thủy sản, Trường Đại học Cần Thơ. Về phạm vi thời gian, các dữ liệu thứ cấp và sơ cấp được tổng hợp, đo đạc và theo dõi trong chuỗi thời gian từ năm 2009 đến năm 2016, hoàn thành nghiệm thu luận án vào năm 2017.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các hướng nghiên cứu trước đây về biến đổi khí hậu, cơ chế xâm nhập mặn và tác động của độ mặn lên động vật thủy sản:

• Diễn biến và tác động của biến đổi khí hậu, nước biển dâng: Tác giả trích dẫn các báo cáo quốc tế và trong nước như UNFCCC (1992, 2003, 2011), IPCC (2007), FAO (2008), World Bank (2008), Allison và ctv. (2009), Dasgupta và ctv. (2007), Bộ Tài nguyên và Môi trường (2008, 2009, 2011), Lê Anh Tuấn (2008, 2009, 2010), Lê Huy Bá và Thái Vũ Bình (2011), Tuan và Suppakorn (2009), Đặng Kiều Nhân và ctv. (2010). Các nghiên cứu này chỉ rõ ĐBSCL là một trong những đồng bằng chịu tổn thương lớn nhất do gia tăng nhiệt độ, giảm lưu lượng dòng chảy mùa khô và nước biển dâng.
• Cơ chế, diễn biến và yếu tố chi phối xâm nhập mặn: Các nghiên cứu của Boyd (1998), Đào Xuân Học (2009), Nguyễn Song Tùng và Phạm Thị Trầm (2011), Lê Sâm (2010), Tran Duc Vien (2011), Trần Thục và Hoàng Minh Tuyển (2011), Huỳnh Thị Thu Hương và ctv. (2011), Trần Quốc Đạt và ctv. (2012), Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam (2006, 2014, 2016), Hoanh và ctv. (2003), Sunada (2009) đã phân tích sự thâm nhập của nêm mặn từ biển Đông và biển Tây vào các cửa sông Tiền, sông Hậu, sông Vàm Cỏ, sông Cái Lớn dưới ảnh hưởng của chế độ thủy triều, lưu lượng thượng nguồn sông Mekong suy giảm và việc xây dựng các công trình đê ngăn mặn.
• Hiện trạng nuôi trồng thủy sản tại Việt Nam và ĐBSCL: Tổng hợp số liệu từ Tổng cục Thống kê (2008, 2013, 2014), VASEP (2009), Tổng cục Thủy sản (2012, 2014), Lê Xuân Sinh và ctv. (2005, 2006), Nguyễn Thanh Phương và ctv. (2003, 2013), Trần Ngọc Tùng và Bùi Văn Trịnh (2014) về diện tích, sản lượng và rủi ro dịch bệnh trong các mô hình nuôi giáp xác và cá nước ngọt.
• Cơ sở sinh lý học áp suất thẩm thấu và ảnh hưởng của độ mặn lên động vật thủy sản: Các công trình của Bùi Lai (1985), Stickney (1994), Alan (2000), Mashell (2002), Đặng Ngọc Thanh và Hồ Thanh Hải (2007), Foskett và ctv. (1981), Bern và Madsen (1992), Boeuf và Payan (2000, 2011), Đỗ Thị Thanh Hương và cs (2000, 2004, 2008, 2010, 2012), Huỳnh Hiếu Lộc và Đỗ Thị Thanh Hương (2010) đã xác lập nguyên lý điều hòa ưu trương, nhược trương, vai trò của tế bào Chloride ở mang và các hormone cortisol, prolactin.
• Nghiên cứu ngưỡng chịu mặn của từng nhóm loài: Trên nhóm giáp xác có Đái Duy Ban và Đái Thị Hằng Nga (2002), Nguyễn Khắc Hường (2000), Thạch Thanh và ctv. (2004), Đào Mạnh Sơn và ctv. (2003), Motoh (1981), Dương Thúy Yên và ctv. (2004), Đoàn Xuân Diệp và ctv. (2009) đối với tôm sú; Trần Ngọc Hải (1997, 2006), Vũ Ngọc Út (2006), Nguyễn Cơ Thạch (1998) đối với cua biển; Phạm Văn Tình (2004), Huỳnh Kim Hường và ctv. (2015), Intanai và ctv. (2009), Sandifer và ctv. (1985) đối với tôm càng xanh; Ngô Thị Thu Thảo (2011) đối với tôm thẻ chân trắng. Trên nhóm cá nước lợ và nước ngọt có Trần Trường Giang (2009), Dương Nhựt Long và ctv. (2005), Trần Ngọc Hải và Nguyễn Tấn Nhơn (2009) đối với cá kèo; Cao Mỹ Án (2011) đối với cá ngát; Lê Quốc Việt và ctv. (2010) đối với cá đối; Lý Văn Khánh và ctv. (2010), Rainboth (1996) đối với cá nâu; Semra và ctv. (2013) đối với cá rô phi; Lê Văn Cát và ctv. (2006), Phạm Văn Khánh (2004), Nguyễn Chí Lâm và ctv. (2011) đối với cá tra và các loài cá nước ngọt khác.

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết là sự thiếu hụt các dữ liệu thực nghiệm về giới hạn chịu mặn và tốc độ tăng trưởng của hai đối tượng thủy sản nước ngọt bản địa có giá trị kinh tế cao là cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis) và cá thát lát còm (Chitala ornata), đồng thời thiếu một cách tiếp cận đa chiều kết hợp giữa phân tích kinh tế - kỹ thuật quy mô nông hộ, đánh giá nhận thức cộng đồng và ứng dụng công nghệ thông tin trong quan trắc môi trường có sự tham gia của nông dân nhằm lập bản đồ vùng nuôi thích nghi mặn cho toàn vùng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên khung lý thuyết sinh lý học về áp suất thẩm thấu (ASTT) và điều hòa ion ở động vật thủy sản. Khi độ mặn môi trường thay đổi, sự chênh lệch ASTT giữa dịch cơ thể (thường ở mức 250–500 mOsm/kg ở cá và giáp xác) và môi trường ngoài (<0,1 mOsm/kg ở nước ngọt, lên đến 1000 mOsm/kg ở nước biển) buộc sinh vật phải huy động năng lượng cho hoạt động của tế bào Chloride và hệ enzyme bài tiết/hấp thu ion dưới sự điều hòa của các hormone. Điểm đẳng áp là trạng thái năng lượng tiêu hao cho điều hòa thẩm thấu ở mức thấp nhất, giúp tối ưu hóa sự tăng trưởng. Về thủy văn, luận án sử dụng khái niệm nêm mặn, các kịch bản nước biển dâng của Bộ Tài nguyên và Môi trường và phân loại độ muối của Zernop (1934):

Loại nước	Giới hạn độ mặn (‰)
Nước ngọt	0,02 – 0,5
Nước lợ	0,5 – 16,0
Nước mặn	16,0 – 47,0
Nước quá mặn	> 47,0

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa điều tra xã hội học nông thôn, thực nghiệm sinh học trong điều kiện kiểm soát và phân tích không gian:

1. Phương pháp khảo sát nông hộ (Sơ cấp và thứ cấp):

   • Thu thập số liệu thứ cấp từ các báo cáo ban ngành nông nghiệp địa phương, viện nghiên cứu và trạm quan trắc thủy văn.
   • Thu thập số liệu sơ cấp thông qua phỏng vấn trực tiếp bằng bảng câu hỏi soạn sẵn đối với 409 hộ nuôi thủy sản:
     • Vùng nước lợ: 286 hộ tại Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau (gồm các mô hình nuôi tôm sú thâm canh, tôm sú quảng canh cải tiến, tôm - lúa).
     • Vùng nước ngọt: 123 hộ tại Hậu Giang và Bạc Liêu (gồm các mô hình nuôi cá rô đồng thâm canh, cá sặc rằn, cá thát lát còm, cá - lúa kết hợp).
   • Nội dung khảo sát: các chỉ tiêu kỹ thuật (mật độ, diện tích, vụ nuôi, thức ăn, quản lý nước), các chỉ tiêu tài chính (chi phí giống, thức ăn, hóa chất, nhân công, năng suất, tổng thu, lợi nhuận), cùng thang đo nhận thức về BĐKH/XNM và các giải pháp ứng phó.

2. Phương pháp thực nghiệm sinh lý học:

   • Bố trí thí nghiệm xác định ngưỡng chịu mặn và ảnh hưởng của độ mặn lên tăng trưởng của cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis) và cá thát lát còm (Chitala ornata) trong hệ thống bể nuôi tại Khoa Thủy sản, Đại học Cần Thơ.
   • Thí nghiệm cá sặc rằn: Nuôi ở các mức độ mặn 0, 3, 6 và 9 ‰ trong thời gian 90 ngày; theo dõi tỷ lệ sống, khối lượng, chiều dài và tốc độ tăng trưởng.
   • Thí nghiệm cá thát lát còm: Nuôi ở các mức độ mặn 0 và 3 ‰ trong thời gian 90 ngày; đánh giá tỷ lệ sống, khối lượng và chiều dài.

3. Phương pháp quan trắc cộng đồng và thiết lập bản đồ thích nghi:

   • Thiết lập mạng lưới 186 nông hộ cộng tác viên tại các tỉnh ven biển ĐBSCL (Cà Mau, Kiên Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Bến Tre) để đo đạc và truyền tải dữ liệu độ mặn định kỳ hàng tháng thông qua ứng dụng hệ thống công nghệ thông tin.
   • Tích hợp dữ liệu quan trắc thực tế với bản đồ hiện trạng xâm nhập mặn của Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam (2016) và các khoảng ngưỡng chịu mặn của từng loài thủy sản để phân tích mùa vụ và thiết lập bản đồ vùng nuôi thích ứng.
   • Phương pháp xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm thống kê chuyên ngành để tính toán giá trị trung bình, độ lệch chuẩn, phân tích phương sai (ANOVA) và so sánh khác biệt trung bình giữa các nghiệm thức.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 làm rõ tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ việc ĐBSCL chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và suy giảm nguồn nước ngọt mùa khô. Tác giả trình bày mục tiêu tổng quát, 4 mục tiêu cụ thể, ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài trong việc cung cấp luận cứ sinh học và công cụ quy hoạch mùa vụ. Chương này đồng thời công bố các điểm mới của luận án liên quan đến việc xác lập ngưỡng độ mặn của cá sặc rằn (tới 9 ‰), cá thát lát còm (0–3 ‰), ghi nhận nhận thức của nông hộ và phương pháp quan trắc độ mặn qua công nghệ thông tin có sự tham gia của người dân.

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Chương 2 tổng thuật toàn diện các khái niệm về BĐKH, nêm mặn, các yếu tố ảnh hưởng đến XNM (địa hình, biên độ triều biển Đông 3–3,5 m và biển Tây 0,8–1,2 m, sự gia tăng nhiệt độ, chế độ mưa, hệ thống đập thủy điện thượng nguồn và các công trình ngăn mặn như Nam Măng Thít, Quản Lộ Phụng Hiệp, Ô Môn - Xà No). Tác giả cung cấp số liệu thực tế về diễn biến độ mặn tại các trạm đo ở ĐBSCL giai đoạn 2009–2014:

Trạm đo / Vị trí	Độ mặn tháng 3/2009 (‰)	Độ mặn tháng 3/2010 (‰)	Độ mặn tháng 3/2012 (‰)	Độ mặn tháng 3/2014 (‰)
Cửa Tiểu (Vàm Kênh)	21,1	25,3	23,9	23,8
Cửa Đại (Bình Đại)	23,1	26,7	20,4	26,5
An Thuận (sông Hàm Luông)	23,8	30,0	24,6	25,8
Bến Trại (sông Cổ Chiên)	21,8	26,3	25,2	20,5
Trà Vinh	9,9	10,8	4,3	6,0
Cầu Quan (sông Hậu)	5,0	11,8	3,3	5,9
Đại Ngãi (sông Hậu)	4,6	11,6	1,8	4,0
Xẻo Rô (sông Cái Lớn)	16,2	19,2	18,5	19,4
Gò Quao (sông Cái Lớn)	7,9	10,8	7,2	11,7

Chương này cũng tổng thuật cơ sở sinh lý điều hòa áp suất thẩm thấu và ngưỡng chịu mặn của các nhóm giáp xác (tôm sú, tôm càng xanh, cua biển, tôm thẻ chân trắng), cá nước lợ (cá kèo, cá ngát, cá đối, cá nâu, cá rô phi) và cá nước ngọt (cá tra, cá sặc rằn, cá thát lát còm).

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu, phân bố mẫu điều tra thực tế, quy trình thí nghiệm sinh lý và quy trình lập bản đồ vùng nuôi:

Nội dung nghiên cứu	Đối tượng / Mô hình	Địa bàn nghiên cứu	Cỡ mẫu / Quy mô
Khảo sát nước lợ	Tôm sú TC, QCCT, Tôm - lúa	Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau	286 nông hộ
Khảo sát nước ngọt	Cá rô đồng, sặc rằn, thát lát còm, cá - lúa	Hậu Giang, Bạc Liêu	123 nông hộ
Thí nghiệm sinh lý 1	Cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis)	Trại thực nghiệm, ĐH Cần Thơ	Nghiệm thức 0, 3, 6, 9 ‰ (90 ngày)
Thí nghiệm sinh lý 2	Cá thát lát còm (Chitala ornata)	Trại thực nghiệm, ĐH Cần Thơ	Nghiệm thức 0, 3 ‰ (90 ngày)
Quan trắc độ mặn	Mạng lưới cộng tác viên môi trường	Các tỉnh ven biển ĐBSCL	186 nông hộ

Chương 4: Kết quả và thảo luận

Chương 4 là chương trọng tâm, phân tích kết quả trên các khía cạnh:

• Hiện trạng kỹ thuật, tài chính và nhận thức vùng nước lợ: Mô hình nuôi tôm sú thâm canh (TC) cho năng suất và lợi nhuận trung bình cao hơn mô hình quảng canh cải tiến (QCCT) và mô hình tôm - lúa luân canh, tuy nhiên đối mặt với rủi ro dịch bệnh và chi phí vận hành lớn. Nông hộ nuôi tôm sú thâm canh có mức độ nhận thức về biến đổi khí hậu, biến động nhiệt độ, độ mặn và chu kỳ triều cao hơn; giải pháp ứng phó chủ yếu là ứng dụng khoa học kỹ thuật (sử dụng thuốc, hóa chất cải tạo nước, điều chỉnh mực nước ao, tăng cường quạt nước, điều chỉnh lịch thời vụ).
• Hiện trạng kỹ thuật, tài chính và nhận thức vùng nước ngọt: Mô hình nuôi cá rô đồng thâm canh đạt năng suất và lợi nhuận cao nhất trong nhóm nước ngọt, nhưng yêu cầu vốn đầu tư thức ăn và con giống lớn nhất. Mô hình cá sặc rằn, cá thát lát còm và cá - lúa có chi phí đầu tư thấp hơn nhưng hiệu quả tài chính phụ thuộc lớn vào nguồn nước ngọt ổn định. Nhận thức của nông hộ nuôi thủy sản nước ngọt về XNM còn hạn chế hơn vùng lợ; đa số nông hộ chưa có các giải pháp kỹ thuật chủ động để ứng phó khi nguồn nước bị nhiễm mặn.
• Kết quả thực nghiệm ngưỡng mặn:
  • Cá sặc rằn: Tỷ lệ sống của cá ở các độ mặn 0 ‰, 3 ‰ và 6 ‰ cao hơn có ý nghĩa thống kê so với độ mặn 9 ‰. Tốc độ tăng trưởng về khối lượng và chiều dài của cá nuôi ở độ mặn 9 ‰ đạt mức cao nhất. Kết quả chứng minh cá sặc rằn có khả năng thích nghi và tăng trưởng tốt trong môi trường nước lợ nhạt đến 9 ‰.
  • Cá thát lát còm: Tỷ lệ sống và tốc độ tăng trưởng của cá ở hai độ mặn 0 ‰ và 3 ‰ không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê. Cá thát lát còm thể hiện đặc tính của loài cá hẹp muối, chỉ có khả năng sinh trưởng bình thường trong dải độ mặn từ 0 đến 3 ‰.
• Quan trắc thực địa và phân vùng thích nghi: Từ dữ liệu độ mặn của 186 hộ quan trắc và bản đồ XNM năm 2016 của Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam, luận án xác định được lịch thời vụ thả nuôi an toàn và xây dựng các bản đồ phân bố vùng nuôi thích ứng cho tôm sú, cá sặc rằn, cá thát lát còm, tôm càng xanh, cá tra, cá lóc và cá rô đồng.

Chương 5: Kết luận và đề xuất

Chương 5 đúc kết các phát hiện cốt lõi từ khảo sát thực địa, thực nghiệm sinh học và quan trắc môi trường. Tác giả đưa ra các nhóm giải pháp đề xuất bao gồm: nâng cao nhận thức cộng đồng qua tập huấn; chuyển giao quy trình kỹ thuật nuôi thích ứng; duy trì và nhân rộng hệ thống quan trắc độ mặn dựa vào cộng đồng ứng dụng công nghệ thông tin; chủ động chuyển đổi cơ cấu đối tượng nuôi (sử dụng cá sặc rằn cho vùng lợ nhạt dưới 9 ‰, giữ cá thát lát còm ở vùng ngọt dưới 3 ‰) phù hợp với quy hoạch thủy lợi và diễn biến xâm nhập mặn của từng địa phương.

Kết quả và những đóng góp mới

Các kết quả và đóng góp mới của luận án được xác định cụ thể như sau:

• Đóng góp mới về mặt khoa học sinh học: Xác định chính xác ngưỡng chịu mặn và ảnh hưởng của độ mặn lên tăng trưởng của hai loài cá nước ngọt bản địa:
  • Cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis) có khả năng sống, thích nghi và đạt tốc độ tăng trưởng tốt ở độ mặn lên đến 9 ‰ (tỷ lệ sống ở 0, 3, 6 ‰ cao hơn có ý nghĩa thống kê so với 9 ‰, nhưng tăng trưởng khối lượng ở 9 ‰ đạt cao nhất).
  • Cá thát lát còm (Chitala ornata) là loài hẹp muối, sinh trưởng và tỷ lệ sống ổn định ở dải độ mặn 0–3 ‰ (không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa 0 ‰ và 3 ‰).
• Đóng góp mới về mặt dữ liệu thực tiễn và nhận thức cộng đồng: Đánh giá toàn diện hiện trạng kỹ thuật, hiệu quả tài chính và nhận thức của người dân tại vùng nước lợ và nước ngọt. Chứng minh người nuôi thâm canh vùng lợ có nhận thức và năng lực áp dụng các biện pháp kỹ thuật (quản lý hóa chất, sục khí, điều chỉnh lịch mùa vụ) cao hơn, trong khi nông hộ vùng nước ngọt còn thiếu các giải pháp ứng phó chủ động khi nguồn nước bị nhiễm mặn.
• Đóng góp mới về phương pháp và công cụ quản lý:
  • Ứng dụng hệ thống công nghệ thông tin trong quan trắc môi trường có sự tham gia của 186 nông hộ tại các tỉnh ven biển, giúp dữ liệu độ mặn được cập nhật liên tục, diện rộng và giảm thiểu chi phí đo đạc.
  • Xây dựng bản đồ phân vùng thích nghi độ mặn và xác định lịch mùa vụ thả nuôi cụ thể cho các đối tượng thủy sản chủ lực (tôm sú, cá sặc rằn, cá thát lát còm, tôm càng xanh, cá tra, cá lóc, cá rô đồng) dựa trên hiện trạng xâm nhập mặn thực tế.
• Kiến nghị và giải pháp đề xuất:
  • Đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền, tập huấn nâng cao nhận thức của cộng đồng nông hộ về xu thế biến đổi khí hậu và rủi ro xâm nhập mặn.
  • Phát triển và hoàn thiện hệ thống quan trắc độ mặn hiện trường ứng dụng công nghệ thông tin có sự tham gia của người dân nhằm phục vụ công tác cảnh báo sớm.
  • Nghiên cứu chọn tạo giống thủy sản có khả năng thích nghi tốt với độ mặn và đa dạng hóa đối tượng nuôi cho vùng lợ nhạt.
  • Xây dựng các mô hình trình diễn kỹ thuật, chuyển đổi cơ cấu cây trồng - vật nuôi linh hoạt theo mùa vụ và biên độ mặn tại từng tiểu vùng sinh thái.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Thực nghiệm sinh lý học mới chỉ tập trung sâu trên hai đối tượng cá nước ngọt bản địa là cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis) và cá thát lát còm (Chitala ornata) ở giai đoạn cá nuôi tăng trưởng; chưa khảo sát toàn diện tác động của các độ mặn khác nhau lên các giai đoạn phát triển sinh sản (thụ tinh, ấp trứng, phát triển phôi và ấu trùng) của hai loài này. Dữ liệu quan trắc độ mặn thực địa phụ thuộc vào mức độ tham gia và độ chính xác của mạng lưới cộng tác viên nông hộ tại các điểm quan trắc.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục nghiên cứu ngưỡng chịu mặn và các chỉ tiêu sinh lý máu, mô học tế bào Chloride trên nhiều đối tượng thủy sản bản địa khác; đánh giá ảnh hưởng của độ mặn kết hợp với yếu tố nhiệt độ tăng cao lên quá trình sinh sản nhân tạo; mở rộng mô hình quan trắc độ mặn tự động kết nối dữ liệu viễn thám phục vụ dự báo xâm nhập mặn theo các kịch bản biến đổi khí hậu cập nhật.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo chuyên môn cho các đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Nuôi trồng Thủy sản, Sinh thái học, Quản lý Thủy sản: Tham khảo phương pháp tiếp cận nghiên cứu đa ngành (kết hợp khảo sát kinh tế - xã hội học nông thôn, thực nghiệm sinh học trong phòng và phân tích không gian GIS); khai thác cơ sở dữ liệu sinh lý học về ngưỡng mặn của cá sặc rằn và cá thát lát còm phục vụ giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.
• Cán bộ quản lý ngành nông nghiệp, khuyến ngư và cơ quan quy hoạch địa phương: Tham khảo các bản đồ phân vùng thích nghi mặn và lịch thời vụ của từng loài thủy sản tại các tỉnh Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Bến Tre, Kiên Giang, Hậu Giang để xây dựng kế hoạch chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu và điều hành đóng/mở hệ thống cống ngăn mặn.
• Nông hộ và các cơ sở sản xuất giống thủy sản: Tham khảo các ngưỡng độ mặn an toàn để chủ động lựa chọn đối tượng nuôi thay thế (chuyển đổi nuôi cá sặc rằn tại vùng nước lợ nhạt dưới 9 ‰) và áp dụng các biện pháp kỹ thuật quản lý ao đầm trong mùa khô hạn.

Câu hỏi thường gặp

1. Khả năng chịu mặn của cá sặc rằn (Trichogaster pectoralis) được xác định như thế nào trong luận án?
Kết quả thực nghiệm nuôi trong 90 ngày cho thấy cá sặc rằn có tỷ lệ sống ở các độ mặn 0 ‰, 3 ‰ và 6 ‰ cao hơn có ý nghĩa thống kê so với độ mặn 9 ‰. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng của cá ở độ mặn 9 ‰ lại đạt mức cao nhất. Do đó, cá sặc rằn được xác định có khả năng sống, thích nghi và sinh trưởng tốt đến độ mặn 9 ‰, phù hợp phát triển tại các vùng nước lợ nhạt.

2. Cá thát lát còm (Chitala ornata) có thể nuôi ở vùng bị xâm nhập mặn hay không?
Theo kết quả nghiên cứu, cá thát lát còm là loài cá hẹp muối. Tỷ lệ sống và tốc độ tăng trưởng của cá khi nuôi ở độ mặn 0 ‰ và 3 ‰ không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, nhưng cá không chịu được nồng độ muối cao hơn. Vì vậy, cá thát lát còm chỉ có thể nuôi tốt ở vùng nước ngọt hoặc vùng nhiễm mặn thấp từ 0 đến 3 ‰.

3. Khảo sát thực tế cho thấy sự khác biệt về nhận thức và giải pháp ứng phó giữa người nuôi thủy sản nước lợ và nước ngọt như thế nào?
Nông hộ nuôi thủy sản vùng nước lợ (đặc biệt là mô hình nuôi tôm sú thâm canh) nhận thức rõ ràng hơn về sự thay đổi của thời tiết và độ mặn so với vùng nước ngọt, đồng thời chủ động áp dụng các giải pháp khoa học kỹ thuật (sử dụng hóa chất, quạt nước, quản lý môi trường ao, điều chỉnh mực nước). Ngược lại, đa số nông hộ trong mô hình nuôi thủy sản nước ngọt chưa có nhiều giải pháp ứng phó hiệu quả khi nguồn nước bị xâm nhập mặn.

4. Luận án đã sử dụng phương pháp nào để thu thập dữ liệu độ mặn hiện trường trên diện rộng?
Luận án đã thiết lập mạng lưới gồm 186 nông hộ (cộng tác viên) tại các tỉnh ven biển ĐBSCL để ghi nhận biến đổi độ mặn hàng tháng thông qua việc ứng dụng hệ thống công nghệ thông tin, kết hợp cùng số liệu hiện trạng xâm nhập mặn của Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam (2016) để phân tích và lập bản đồ thích nghi vùng nuôi.

Kết luận

Luận án của tác giả Lê Thị Phương Mai đã hoàn thành việc đánh giá hiện trạng kinh tế - kỹ thuật các mô hình nuôi thủy sản chủ lực và phân tích nhận thức của nông hộ trước tác động của xâm nhập mặn tại ĐBSCL. Công trình cung cấp các dẫn liệu thực nghiệm xác định cá sặc rằn có thể phát triển tốt ở độ mặn đến 9 ‰, trong khi cá thát lát còm là loài hẹp muối chỉ phát triển an toàn trong khoảng 0–3 ‰. Bằng việc tích hợp dữ liệu quan trắc cộng đồng qua công nghệ thông tin và bản đồ xâm nhập mặn, luận án đã xây dựng thành công cơ sở dữ liệu phân vùng và mùa vụ nuôi thích ứng cho các loài thủy sản kinh tế, đóng góp luận cứ khoa học cho công tác quản lý và quy hoạch phát triển nuôi trồng thủy sản bền vững tại khu vực đồng bằng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1.1 Giới thiệu Biến đổi khí hậu (BĐKH) là sự thay đổi của khí hậu được quy trực tiếp hoặc gián tiếp do hoạt động của con người làm thay đổi thành phần của khí quyển toàn cầu và là sự thay đổi của khí hậu tự nhiên được đo đạc trong những thời kỳ quan sát (UNFCCC, 1992). Việc thay đổi này đã làm tăng các khí như CO2, N2O, CH4 gây hiệu ứng nhà kính, làm gia tăng nhiệt độ trái đất từ đó làm BĐKH toàn cầu (IPCC, 2007). Sự thay đổi này làm ảnh hưởng đến đời sống của người dân, đặc biệt ở những khu vực tiếp giáp với biển. Theo bảng đánh giá tính dễ bị tổn thương của 132 quốc gia trên thế giới thì nền kinh tế Việt Nam xếp thứ 27 về tính dễ bị tổn thương do tác động của BĐKH lên ngành thủy sản (Allison et al.

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) có địa hình bằng phẳng và thấp với 80% diện tích của vùng có độ cao dưới 2,5 m so với mực nước biển, vùng bờ biển trải dài với 720 km (Nguyễn Đức Ngữ, 2009). Do đặc thù địa hình và điều kiện tự nhiên nên ĐBSCL là một trong những khu vực trên thế giới chịu tác động mạnh của BĐKH. Những hiện tượng biến đổi khí hậu như sự gia tăng nhiệt độ, hạn hán, nước biển dâng, sự thay đổi của mùa mưa và lượng mưa đã tác động đến các hoạt động nuôi trồng thủy sản, khi nhiệt độ gia tăng làm ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng của loài, khi lượng mưa thay đổi làm thay đổi dòng chảy và gia tăng độ mặn, khi nước biển dâng cao gây nên xâm nhập mặn (XNM) và lũ lụt. Những khu vực tiếp giáp với biển thường có nguy cơ rủi ro cao do XNM.

Theo Đặng Kiều Nhân và ctv. (2010) một trong những mối đe dọa lớn đến sản lượng nuôi trồng thủy sản (NTTS) ở vùng ĐBSCL đó là hiện tượng XNM, nhóm người dễ bị ảnh hưởng là nông dân, người nuôi trồng thủy sản ở nông thôn và khu vực ven biển. Theo Boeuf and Payan (2000) sự phân bố và giới hạn sống của hầu hết các loài thủy sản được chi phối bởi độ mặn. Độ mặn ảnh hưởng lên các quá trình thích nghi, vận động, trao đổi chất và tăng trưởng của các loài thủy sinh vật thông qua việc tác động trực tiếp đến quá trình hô hấp và điều hòa áp suất thẩm thấu (ASTT).

Độ mặn ngày càng đi sâu vào đất liền đã tác động đến tình hình sản xuất của các khu vực nội địa cụ thể là ảnh hưởng đến nông nghiệp như sản xuất lúa, tác động đến sự phân bố, mùa vụ nuôi của các mô hình nuôi thủy sản nước ngọt đặc thù như nhóm cá nuôi có giá trị kinh tế cao (cá tra, cá lóc, cá rô đồng, cá trê, cá sặc rằn, cá thát lát còm,…) từ đó làm chuyển dịch cơ cấu sản xuất trong vùng, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân. 1 Hiện nay, có nhiều công trình nghiên cứu về kịch bản, tác động của BĐKH lên các nguồn tài nguyên, sinh kế của người dân đã và đang được thực hiện để phục vụ cho công tác đề ra chiến lược thích ứng với BĐKH và XNM. Tuy nhiên chưa có một nghiên cứu tổng hợp về những ảnh hưởng cũng như nhận thức, ứng phó của người nuôi thủy sản đối với hiện tượng XNM và BĐKH, thời tiết. Đề tài “Nghiên cứu tác động của xâm nhập mặn và khả năng thích ứng trong nuôi trồng Thủy sản ở Đồng Bằng Sông Cửu Long” được thực hiện là cần thiết.