MỞ ĐẦU Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Việt Nam là một trong những nƣớc chịu ảnh hƣởng nặng nề của biến đổi khí hậu. Việt Nam là một nƣớc nông nghiệp, phần lớn dân số lao động trong nông nghiệp, sản xuất nông nghiệp còn lạc hậu, phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên. Kinh tế nông nghiệp đang đối mặt với rất nhiều khó khăn, trong đó ảnh hƣởng của biến đổi khí hậu đƣợc xem là một vấn đề nan giải. Thiên tai là một trong những khó khăn đối với sự phát triển nông nghiệp, đặc biệt là các vùng nông thôn miền núi, nơi có điều kiện kinh tế khó khăn, chậm phát triển hơn so với các vùng đồng bằng, ở đây thƣờng xảy ra hạn hán, lũ quét, ngập úng, sạt lở, sói mòn, khiến nhiều hộ gia đình lâm vào cảnh mất ngƣời, trắng tay.
Đoan Hùng là huyện miền núi phía Bắc thuộc tỉnh Phú Thọ, khu vực thƣờng xuyên xảy ra các hiện tƣợng thiên tai, đã tác động rất lớn đến sinh hoạt và sản xuất, đặc biệt là SXNN ở các xã nghèo thuộc phía nam của huyện. Trong khi đó, chủ yếu sinh kế của ngƣời dân tại phía nam huyện Đoan Hùng phụ thuộc vào sản xuất nông nghiệp, sinh kế khó khăn trƣớc những tác động của thiên tai. Năm 2011, cơn bão số 3 ngày 22/8 kèm theo mƣa lớn làm ngập úng 374 ha lúa ở 8 xã Vân Đồn, Hùng Long, Sóc Đăng, Yên Kiện, Chí Đảm, Vân Du, Hùng Quan, làm vỡ đập Hố Sanh xã Hữu Đô, sập cống hồ Cây Tranh xã Đại Nghĩa, sạt lở trên 4 nghìn mét khối đất đá, tràn 44 hồ ao, hƣ hỏng 470 m đƣờng giao thông, trị giá thiệt hại ƣớc tính trên 2,5 tỷ đồng. Năm 2012, bão lốc kèm theo mƣa lớn gây thiệt hại lớn về nhà cửa và hoa màu của nhân dân 2 xã Phúc Lai và Minh Phú, làm sạt đê Chí Đám và sạt lở bờ sông Lô, làm ngập úng hơn 1000 ha lúa và hoa màu, thiệt hại ƣớc tính cũng lên đến hàng tỷ đồng,.
[46] Vụ Đông – Xuân, hạn hán làm 1.000 ha lúa, 500 ha hoa màu không có nƣớc tƣới. Vụ Hè – Thu, mƣa lớn gây lũ lụt làm 800 ha lúa ngập chìm trong nƣớc. Năm 2010, thiên tai gây thiệt hại nặng nề cho ngành sản xuất lúa của huyện [17] 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xuất phát từ thực trạng này, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu tác động một số hiện tượng thiên tai khí tượng thuỷ văn tới sản xuất nông nghiệp và sinh kế của cộng đồng dân cư tại cụm xã phía nam huyện Đoan Hùng, tỉnh Phú Thọ trong bối cảnh biến đổi khí hậu”. Mục tiêu đề tài - Xác định đƣợc đặc điểm và xu hƣớng biến đổi của một số hiện tƣợng thiên tai từ 1998 đến 2013 tại điểm nghiên cứu.
- Đánh giá đƣợc thiệt hại do thiên tai gây ra đối với sản xuất nông nghiệp tại điểm nghiên cứu; - Đánh giá đƣợc những tổn thất do thiên tai gây ra đối với sinh kế của cộng đồng dân cƣ tại điểm nghiên cứu. - Đề xuất đƣợc giải pháp ứng phó với thiên tai trong bối cảnh BĐKH với điều kiện của địa phƣơng. Đối tƣợng nghiên cứu Đối tƣợng: Sản xuất nông nghiệp và sinh kế của ngƣời dân địa phƣơng dƣới tác động của thiên tai trong bối cảnh đến BĐKH: - Trong sản xuất nông nghiệp, tập trung đến lĩnh vực quan trọng nhất của địa phƣơng là sản xuất lúa; - Trong sinh kế, tập chung nghiên cứu đến thành phần quan trọng nhất của các nguồn vốn; là nhân tố quan trọng nhất quyết định sản xuất nông nghiệp và các giải pháp ứng phó thiên tai. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài Hoàn thiện những nghiên cứu về đánh giá tác động và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu của cộng đồng dân cƣ tại các địa phƣơng miền núi phí Bắc nƣớc ta nói chung và các cộng đồng dân cƣ khác nói riêng.
Đề xuất các giải pháp ứng phó đối với sự thay đổi nhiệt độ, lƣợng mƣa, các hiện tƣợng thiên tai với SXNN và sinh kế của ngƣời dân. 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Kết cấu của luận văn Chƣơng 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu Chƣơng 2: Địa bàn nghiên cứu, phạm vị nghiên cứu và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam 1. Khái quát sản xuất nông nghiệp Theo Vũ Đình Thắng, nông nghiệp hiểu theo nghĩa hẹp chỉ có ngành trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ trong nông nghiệp.
Còn nông nghiệp hiểu theo nghĩa rộng nó bao gồm cả ngành lâm nghiệp và thủy sản [21]. Theo Bộ NN&PTNT, quy định SXNN ở xã theo nghĩa rộng bao gồm các tiểu ngành: nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi), lâm nghiệp, thuỷ sản, diêm nghiệp [2]. Việt Nam là một nƣớc nông nghiệp với 75% dân số sống bằng nông nghiệp và 70% lãnh thổ là nông thôn với cuộc sống ngƣời dân còn phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên. SXNN hiện nay vẫn chủ yếu dựa trên các hộ cá thể, quy mô nhỏ, trình độ khoa học kỹ thuật chƣa cao.
Đây là một thách thức lớn dƣới tác động của BĐKH [12]. SXNN của Việt Nam hiện nay còn phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết. Khi thời tiết thay đổi sẽ ảnh hƣởng rất lớn tới SXNN, nhất là trồng trọt, làm giảm năng suất. Ngành trồng trọt chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu nông nghiệp, có vị trí quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội Việt Nam, trong đó sản xuất lúa giữ vị trí then chốt.
Việt Nam với 2 vựa lúa lớn là Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long. Trong nhiều năm trở lại đây, Việt Nam đƣợc biết đến là nƣớc đứng thứ 2 trên thế giới về xuất khẩu gạo. Đặc điểm sinh trƣởng của cây lúa [8] Cây lúa có 03 giai đoạn sinh trƣờng, nhƣ sau: 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giai đoạn tăng trưởng: Bắt đầu từ khi hạt nẩy mầm đến khi cây lúa bắt đầu phân hóa đòng, cây phát triển về thân lá, chiều cao tăng dần và ra nhiều chồi mới (nở bụi). Giai đoạn sinh sản: Bắt đầu từ lúc phân hóa đòng đến khi lúa trổ bông, trung bình 30 ngày.
Trong suốt thời gian này, nếu đầy đủ dinh dƣỡng, mực nƣớc thích hợp, ánh sáng nhiều, không sâu bệnh và thời tiết thuận lợi thì bông lúa sẽ hình thành nhiều hơn và vỏ trấu sẽ đạt đƣợc kích thƣớc lớn nhất của giống, tạo điều kiện gia tăng trọng lƣợng hạt sau này. Giai đoạn chín: Bắt đầu từ lúc trổ bông đến lúc thu hoạch, trung bình khoảng 30 ngày, cây lúa trải qua các thời kỳ sau: - Thời kỳ chín sữa (ngậm sữa): Các chất dự trữ trong thân lá và sản phẩm quang hợp đƣợc chuyển vào trong hạt. Hơn 80% chất khô tích lũy trong hạt là do quang hợp ở giai đoạn sau khi trổ. Do đó, các điều kiện dinh dƣỡng, tình trạng sinh trƣởng, phát triển của cây lúa và thời tiết từ giai đoạn lúa trổ trở đi hết sức quan trọng đối với quá trình hình thành năng suất lúa.
- Thời kỳ chín sáp: Hạt mất nƣớc, từ từ cô đặc lại, lúc bấy giờ vỏ trấu vẫn còn xanh. - Thời kỳ chín vàng: Hạt tiếp tục mất nƣớc, gạo cứng dần, trấu chuyển sang màu vàng đặc thù của giống lúa. - Thời kỳ chín hoàn toàn: Hạt gạo khô cứng lại, ẩm độ hạt khoảng 20% hoặc thấp hơn. Thời điểm thu hoạch tốt nhất là khi 80 % hạt lúa ngã sang màu trấu đặc trƣng của giống.1: Các giai đoạn sinh trưởng của cây lúa 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhƣ vậy, thời điểm quan trọng nhất quyết định đến năng suất cây lúa đƣợc hiểu bao gồm khoảng thời gian bắt đầu từ lúc phân hóa đòng đến hết thời kỳ chín sữa.
Để cây lúa có năng suất cao thì khoảng thời gian này cây lúa cần các chế độ thời tiết, dinh dƣỡng phù hợp. Một số yếu tố khí tượng ảnh hưởng đến cây lúa Các yếu tố tác động đến quá trình sinh trƣởng và phát triển của cây trồng [22]: - Ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, không khí và các chất nuôi dƣỡng cây trồng là những yếu tố cần thiết cho sự phát triển của cây trồng. Không một yếu tố nào có thể mất đi hoặc đổi vị trí cho nhau, tất cả đều có giá trị nhƣ nhau và không thể thay thế đƣợc. - Chu kỳ “kịch biến” đó là giai đoạn sinh trƣởng của cây mà khi đó sự thiếu hụt hoặc dƣ thừa độ ẩm hay nhiệt độ đều gây nên ảnh hƣởng xấu nhất cho năng suất của thực vật; - Sản lƣợng lớn nhất của cây trồng nhận đựơc chỉ trong điều kiện tổ hợp tối ƣu nhất về lƣợng các nhân tố: Ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm, không khí và các chất nuôi dƣỡng cây trồng….trong thời kỳ “kịch biến” của cây nông nghiệp.
Nguyễn Ngọc Đệ đã nghiên cứu và tổng hợp các công trình nghiên cứu đã có về ảnh hƣởng của nhiệt độ, ánh sáng, lƣợng mƣa…lên quá trình sinh trƣởng của cây lúa, nhƣ sau [8]: Nhiệt độ có tác dụng quyết định đến tốc độ sinh trƣởng của cây lúa nhanh hay chậm, tốt hay xấu. Trong phạm vi giới hạn (20-300C), nhiệt độ càng tăng cây lúa phát triển càng mạnh. Nhiệt độ trên 40 0C hoặc dƣới 170C, cây lúa tăng trƣởng chậm lại. Dƣới 130C cây lúa ngừng sinh trƣởng, nếu kéo dài 1 tuần lễ cây lúa sẽ chết.
Phạm vi nhiệt độ mà cây lúa có thể chịu đựng đƣợc và nhiệt độ tối hảo thay đổi tùy theo giống lúa, giai đọan sinh trƣởng, thời gian bị ảnh hƣởng là tình trạng sinh lý của cây lúa (Bảng 1.1) 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đáp ứng của cây lúa đối với nhiệt độ ở các giai đoạn khác nhau Nhiệt độ (0C) Giai đoạn sinh trƣởng Tối thấp Tối cao Tối hảo Nẩy mầm 10 45 20 – 35 Hình thành cây mạ 12 – 13 45 25 – 30 Ra rễ 16 35 25 – 28 Vƣơn lá 7 – 12 45 31 Nở bụi (đẻ nhánh) 9 – 16 33 25 – 31 Tƣợng khối sơ khởi 15 - - Phát triển đòng 15 – 20 38 - Thụ phấn 22 35 30 – 33 Chín 12 – 18 30 20 – 25 Ánh sáng ảnh hƣởng rất lớn đến sinh trƣởng, phát triển và phát dục của cây lúa. Trong điều kiện bình thƣờng, lƣợng bức xạ trung bình từ 250-300 cal/cm²/ngày thì cây lúa sinh trƣởng tốt và trong phạm vi này thì lƣợng bức xạ càng cao thì quá trình quang hợp xảy ra càng mạnh.