Nghiên Cứu Một Số Yếu Tố Ảnh Hưởng Tỷ Lệ Nhiễm Bệnh Thối Ấu Trùng Ở Ong Apis Cerana Tại Thái Nguyên

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở ong Apis cerana tại Thái Nguyên và biện pháp phòng trị hiệu quả.

• Tác giả: Đỗ Thị Tuyến
• Người hướng dẫn: TS. Phùng Đức Hoàn
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Một Số Yếu Tố Ảnh Hưởng Tỷ Lệ Nhiễm Bệnh Thối Ấu Trùng Ở Loài Ong Apis Cerana Nuôi Tại Xã Phúc Hà - TP Thái Nguyên Và Biện Pháp Phòng Trị
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa khoa học của đề tài
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học và pháp lý đề tài
• 2.2. Giới thiệu về ong nội (Apis cerana)
• 2.3. Cấu tạo cơ thể ong mật
• 2.3.1. Hình thái cấu tạo ngoài
• 2.3.1.1. Phần đầu ong
• 2.3.1.2. Phần ngực
• 2.3.1.3. Phần bụng ong
• 2.3.2. Cấu tạo trong
• 2.3.2.1. Hệ tiêu hoá
• 2.3.2.2. Cơ quan hô hấp
• 2.3.2.3. Cơ quan tuần hoàn
• 2.3.2.4. Hệ thần kinh
• 2.3.2.5. Cơ quan sinh dục của ong
• 2.4. Cấu trúc tổ ong mật
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ PHÂN TÍCH KẾT QUẢ
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bệnh Thối Ấu Trùng Ong Apis Cerana Tại TN

Nghề nuôi ong mật ở Việt Nam, đặc biệt là với giống ong Apis cerana, có tiềm năng lớn do khí hậu nhiệt đới và thảm thực vật phong phú. Tuy nhiên, bệnh thối ấu trùng ong là một thách thức lớn, gây thiệt hại kinh tế đáng kể cho người nuôi. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm bệnh tại Thái Nguyên, từ đó đề xuất các biện pháp phòng trị hiệu quả. Việc kiểm soát bệnh không chỉ giúp tăng năng suất mật mà còn bảo vệ sức khỏe ong Apis cerana và duy trì năng suất ong Apis cerana ổn định. Theo tính toán của các chuyên gia thì lợi nhuận do ong thụ phấn cho cây trồng lớn hơn lợi nhuận toàn bộ các sản phẩm ngành ong từ 10 đến 140 lần.

1.1. Giới thiệu về loài ong Apis cerana và đặc điểm sinh học

Ong Apis cerana, hay còn gọi là ong nội, đã được nuôi dưỡng hàng nghìn năm ở châu Á. Chúng có khả năng thích nghi tốt với điều kiện địa phương và đóng vai trò quan trọng trong việc thụ phấn cho cây trồng. Đặc điểm sinh học ong Apis cerana bao gồm khả năng xây tổ trong các hốc kín và tạo ra các bánh tổ song song. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh học ong Apis cerana giúp người nuôi có phương pháp quản lý và chăm sóc phù hợp, từ đó giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh. Theo Nguyễn Văn Niê ̣m (1991) [10], ong A.cerana đây là các loài ong đã được nuôi hàng nghìn năm ở các nước châu Á.

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu bệnh thối ấu trùng ong

Bệnh thối ấu trùng ong là một trong những bệnh nguy hiểm nhất đối với sức khỏe ong Apis cerana, gây ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất ong Apis cerana và thu nhập của người nuôi. Việc nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng bệnh thối ấu trùng ong và tìm ra các biện pháp phòng trị hiệu quả là vô cùng quan trọng để bảo vệ ngành nuôi ong. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chương trình phòng bệnh và quản lý dịch bệnh hiệu quả. Xuất phát từ thực tiễn trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số yếu tố ảnh hưởng tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở loài ong Apis cerana nuôi tại xã Phúc Hà - TP Thái Nguyên và biện pháp phòng trị”.

II. Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Tới Bệnh Thối Ấu Trùng

Nghiên cứu tập trung vào việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng bệnh thối ấu trùng ong tại Thái Nguyên, bao gồm yếu tố môi trường, nguồn mật, quy mô đàn, tuổi ong chúa và tình trạng vệ sinh. Các yếu tố này có tác động trực tiếp đến tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong Apis cerana. Việc xác định rõ các yếu tố này giúp người nuôi có thể chủ động điều chỉnh các biện pháp quản lý để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh. Đặc biệt, tác động của môi trường đến bệnh ong cần được xem xét kỹ lưỡng để có các giải pháp phù hợp.

2.1. Ảnh hưởng của thời tiết khí hậu đến bệnh thối ấu trùng

Thời tiết và khí hậu có ảnh hưởng lớn đến sức khỏe ong Apis cerana và tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong Apis cerana. Sự thay đổi nhiệt độ, độ ẩm và lượng mưa có thể tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của mầm bệnh. Nghiên cứu này sẽ đánh giá cụ thể tác động của môi trường đến bệnh ong tại Thái Nguyên, từ đó đưa ra các khuyến cáo về thời điểm và biện pháp phòng bệnh phù hợp. Bảng 3. Ảnh hưởng của thời tiết khí hậu .

2.2. Tác động của nguồn mật và phấn hoa đến sức khỏe đàn ong

Nguồn mật và phấn hoa đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dinh dưỡng cho đàn ong, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe ong Apis cerana và khả năng chống lại bệnh tật. Sự thiếu hụt hoặc chất lượng kém của nguồn mật và phấn hoa có thể làm suy yếu hệ miễn dịch của ong, tăng nguy cơ mắc bệnh thối ấu trùng ong. Nghiên cứu sẽ đánh giá ảnh hưởng của nguồn mật đến bệnh thối ấu trùng ong tại Thái Nguyên. Bảng 4. Ảnh hưởng của nguồn mật - phấn dự trữ đến tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong .

2.3. Quy mô đàn và tuổi ong chúa ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm bệnh

Quy mô đàn và tuổi ong chúa cũng là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong Apis cerana. Đàn ong quá lớn có thể tạo điều kiện cho bệnh lây lan nhanh chóng, trong khi ong chúa già có thể đẻ trứng kém chất lượng, làm suy yếu đàn ong. Nghiên cứu sẽ đánh giá ảnh hưởng của quy mô đàn đến bệnh thối ấu trùng ong và ảnh hưởng của tuổi ong chúa đến bệnh thối ấu trùng ong tại Thái Nguyên. Bảng 5. Ảnh hưởng của quy mô đàn đến tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong mâ ̣t . Bảng 6. Ảnh hưởng tuổi của ong chúa đến tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong .

III. Phương Pháp Phòng Ngừa Bệnh Thối Ấu Trùng Ong Hiệu Quả

Nghiên cứu này đề xuất các phương pháp phòng ngừa bệnh thối ấu trùng ong hiệu quả, dựa trên kết quả phân tích các yếu tố ảnh hưởng. Các biện pháp này bao gồm cải thiện vệ sinh chuồng trại, quản lý đàn ong hợp lý, bổ sung dinh dưỡng và sử dụng các biện pháp phòng bệnh sinh học. Việc áp dụng đồng bộ các biện pháp này giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh và bảo vệ sức khỏe ong Apis cerana. Đặc biệt, cần chú trọng đến biện pháp quản lý bệnh thối ấu trùng ong một cách bền vững.

3.1. Vệ sinh chuồng trại và quản lý đàn ong để phòng bệnh

Vệ sinh chuồng trại là một trong những biện pháp quan trọng nhất để phòng ngừa bệnh thối ấu trùng ong. Việc thường xuyên vệ sinh, khử trùng chuồng trại giúp loại bỏ mầm bệnh và giảm nguy cơ lây nhiễm. Quản lý đàn ong hợp lý, bao gồm kiểm soát quy mô đàn và thay thế ong chúa định kỳ, cũng góp phần quan trọng vào việc phòng bệnh. Bảng 7. Ảnh hưởng tình trạng vệ sinh đến tỷ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong .

3.2. Bổ sung dinh dưỡng và tăng cường sức đề kháng cho ong

Bổ sung dinh dưỡng cho đàn ong, đặc biệt là trong giai đoạn khan hiếm mật và phấn hoa, giúp tăng cường sức khỏe ong Apis cerana và khả năng chống lại bệnh tật. Có thể sử dụng các loại thức ăn bổ sung như đường, phấn hoa nhân tạo hoặc các chế phẩm sinh học để cung cấp đầy đủ dinh dưỡng cho ong. Việc này giúp giảm thiểu tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong Apis cerana.

3.3. Sử dụng biện pháp phòng bệnh sinh học và an toàn

Sử dụng các biện pháp phòng bệnh sinh học, như sử dụng các chế phẩm từ thảo dược hoặc vi sinh vật có lợi, là một giải pháp an toàn và hiệu quả để phòng ngừa bệnh thối ấu trùng ong. Các biện pháp này không gây hại cho ong và không để lại dư lượng trong sản phẩm ong. Cần tránh sử dụng kháng sinh điều trị bệnh thối ấu trùng ong một cách bừa bãi để tránh tình trạng kháng thuốc.

IV. Thử Nghiệm Điều Trị Bệnh Thối Ấu Trùng Ong Apis Cerana

Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm các phác đồ điều trị bệnh thối ấu trùng ong khác nhau để đánh giá hiệu quả và tìm ra phương pháp điều trị tối ưu. Các phác đồ này bao gồm sử dụng các loại thuốc kháng sinh, các chế phẩm sinh học và các biện pháp can thiệp kỹ thuật. Kết quả thử nghiệm sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho việc lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp và hiệu quả. Bảng 8. Kế t quả thử nghiệm và pháp đồ điều trị .

4.1. Đánh giá hiệu quả của các loại thuốc kháng sinh

Thử nghiệm đánh giá hiệu quả của các loại kháng sinh điều trị bệnh thối ấu trùng ong phổ biến trên thị trường. Cần lưu ý đến liều lượng, thời gian sử dụng và tác dụng phụ của thuốc để đảm bảo an toàn cho ong và người sử dụng. Việc sử dụng kháng sinh cần tuân thủ theo hướng dẫn của chuyên gia để tránh tình trạng kháng thuốc.

4.2. Thử nghiệm các chế phẩm sinh học trong điều trị bệnh

Thử nghiệm đánh giá hiệu quả của các chế phẩm sinh học, như các loại vi khuẩn có lợi hoặc enzyme, trong việc điều trị bệnh thối ấu trùng ong. Các chế phẩm này có ưu điểm là an toàn, không gây hại cho ong và không để lại dư lượng trong sản phẩm ong. Cần đánh giá kỹ lưỡng hiệu quả và tính ổn định của các chế phẩm này.

4.3. Kết hợp các biện pháp kỹ thuật để tăng hiệu quả điều trị

Kết hợp các biện pháp kỹ thuật, như loại bỏ các ấu trùng bị bệnh, thay thế bánh tổ cũ và tăng cường vệ sinh chuồng trại, có thể giúp tăng hiệu quả điều trị bệnh thối ấu trùng ong. Các biện pháp này giúp loại bỏ mầm bệnh và tạo điều kiện cho ong phục hồi sức khỏe.

V. Kết Luận Đề Xuất Về Phòng Trị Bệnh Thối Ấu Trùng Ong

Nghiên cứu này đã xác định được các yếu tố ảnh hưởng bệnh thối ấu trùng ong tại Thái Nguyên và đề xuất các biện pháp phòng trị hiệu quả. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe ong Apis cerana và phát triển nghề nuôi ong bền vững. Cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các biện pháp phòng trị để đối phó với các thách thức mới. Trong quá trình thực tập tốt nghiệp vì thời gian còn hạn chế, trình độ kinh nghiệm thực tiễn chưa có nhiều. Do đó,bản khóa luận tốt nghiệp của tôi không thể tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được sự chỉ bảo của các thầy, cô giáo và sự đóng góp của các bạn đồng nghiệp để cho bản khóa luận tốt nghiệp của tôi được hoàn thiện hơn.

5.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu và ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng thời tiết, nguồn mật, quy mô đàn, tuổi ong chúa và tình trạng vệ sinh là những yếu tố ảnh hưởng quan trọng đến tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong Apis cerana tại Thái Nguyên. Các biện pháp phòng trị được đề xuất có thể giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh và bảo vệ sức khỏe ong Apis cerana.

5.2. Đề xuất các biện pháp phòng trị bệnh hiệu quả

Đề xuất các biện pháp phòng trị bệnh hiệu quả, bao gồm cải thiện vệ sinh chuồng trại, quản lý đàn ong hợp lý, bổ sung dinh dưỡng, sử dụng các biện pháp phòng bệnh sinh học và áp dụng các phác đồ điều trị phù hợp. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa người nuôi ong, các nhà khoa học và cơ quan quản lý để triển khai các biện pháp này một cách hiệu quả.

5.3. Hướng nghiên cứu tiếp theo và khuyến nghị

Khuyến nghị tiếp tục nghiên cứu về dịch tễ học bệnh thối ấu trùng ong, phân bố bệnh thối ấu trùng ong và ảnh hưởng của thuốc bảo vệ thực vật đến ong. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, tập huấn cho người nuôi ong về các biện pháp phòng trị bệnh và quản lý đàn ong bền vững.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nghề nuôi ong lấy mật tại Việt Nam có lịch sử phát triển lâu đời nhờ điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa và thảm thực vật phong phú, hoa nở quanh năm. Giống ong bản địa được nuôi phổ biến ở các tỉnh miền Bắc là ong nội (Apis cerana), bên cạnh giống ong ngoại (Apis mellifera) được du nhập từ những năm 1960 và nuôi tập trung chủ yếu ở phía Nam. Nuôi ong mật mang lại hiệu quả kinh tế thông qua việc cung cấp các sản phẩm có giá trị dinh dưỡng và y học cao như mật ong, phấn hoa, sữa ong chúa, sáp ong và nọc ong. Đồng thời, ong mật đóng vai trò sinh thái quan trọng trong việc thụ phấn cho cây trồng và thảm thực vật tự nhiên; giá trị kinh tế do ong thụ phấn gián tiếp mang lại cho năng suất cây trồng ước tính cao hơn từ 10 đến 140 lần so với tổng giá trị các sản phẩm ngành ong thu được.

Tuy nhiên, nghề nuôi ong tại miền Bắc thường xuyên gặp trở ngại do thời tiết biến động, tính mùa vụ của nguồn hoa, quy mô đàn chưa đồng đều, kỹ thuật quản lý và đặc biệt là sự phát sinh của các loại sâu bệnh hại. Trong đó, bệnh thối ấu trùng (gồm bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ do vi khuẩn và bệnh thối ấu trùng túi do vi rút) là nguyên nhân gây suy giảm nghiêm trọng thế đàn, làm giảm năng suất mật từ 20% đến 80%, thậm chí dẫn đến hiện tượng đàn ong bốc bay hàng loạt.

Khóa luận được thực hiện nhằm giải quyết các nhiệm vụ và mục tiêu cụ thể:

1. Xác định tình hình và tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng trên đàn ong Apis cerana nuôi tại xã Phúc Hà, thành phố Thái Nguyên.
2. Đánh giá mức độ ảnh hưởng của yếu tố thời tiết, khí hậu (nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm) đến tỷ lệ nhiễm bệnh.
3. Đánh giá ảnh hưởng của nguồn mật và phấn hoa dự trữ trong tự nhiên đến khả năng phát sinh bệnh.
4. Xác định mối liên hệ giữa quy mô đàn (số lượng cầu ong) với tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng.
5. Đánh giá ảnh hưởng của tuổi ong chúa (thời gian hoạt động của chúa) đến sức đề kháng và tỷ lệ nhiễm bệnh của đàn ong.
6. Đánh giá ảnh hưởng của tình trạng vệ sinh, điều kiện chăm sóc cơ sở nuôi đến sự bùng phát bệnh.
7. Thử nghiệm và so sánh hiệu quả điều trị của phác đồ sinh học và phác đồ sử dụng kháng sinh kết hợp kỹ thuật can thiệp đàn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các đàn ong mật nội địa (Apis cerana).
• Phạm vi không gian: Các hộ chăn nuôi ong tại 11 xóm thuộc xã Phúc Hà, thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Từ ngày 25 tháng 5 năm 2015 đến ngày 25 tháng 11 năm 2015 (bao gồm vụ Hè - Thu và đầu vụ Thu - Đông).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cơ sở lý thuyết

Nghiên cứu dựa trên cơ sở sinh học côn trùng học của loài ong mật nội địa châu Á (Apis cerana), thuộc ngành Chân đốt (Arthropoda), lớp Côn trùng (Insecta), bộ Cánh màng (Hymenoptera). Khóa luận vận dụng các nghiên cứu về chu kỳ biến thái hoàn toàn của các cấp ong (ong chúa: 16 ngày, ong thợ: 21 ngày, ong đực: 23 ngày); cấu trúc xã hội của đàn ong; chức năng điều tiết xã hội của pheromone ("chất chúa"); và quy luật hoạt động kiếm ăn (thu mật, phấn, nước) theo mùa vụ.

Về bệnh học, nghiên cứu tập trung vào hai bệnh truyền nhiễm chính:

• Bệnh thối ấu trùng châu Âu (thối ấu trùng tuổi nhỏ / thối ấu trùng mở nắp): Tác nhân chính là liên cầu khuẩn Melissococcus pluton (trước đây là Streptococcus pluton), vi khuẩn Gram dương hình ngọn giáo kích thước 0,7 - 1,5 µm; kết hợp với các vi khuẩn kế phát như Bacillus alvei, Streptococcus. Bệnh thường làm chết ấu trùng ở giai đoạn 3 - 4 ngày tuổi (trước khi vít nắp), xác chết chuyển từ trắng bệch sang vàng nhạt, nâu sẫm, thối rữa và có mùi chua như dấm hoặc mùi thịt thối.
• Bệnh thối ấu trùng túi (Sacbrood / bệnh ấu trùng nhọn đầu): Tác nhân là vi rút Thai Sacbrood, gây hại cho ấu trùng tuổi lớn và nhộng mới vít nắp, làm thân ấu trùng nhũn thành túi nước lỏng, không mùi, đầu nhọn nhô lên miệng lỗ tổ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp điều tra dịch tễ học thực địa, theo dõi lâm sàng và thử nghiệm điều trị can thiệp:

• Phương pháp kiểm tra đàn ong: Kiểm tra bên ngoài định kỳ 3 lần/ngày (sáng, trưa, tối) nhằm đánh giá hoạt động bay kiếm mật, hiện tượng ong chết trước cửa tổ hoặc biểu hiện cướp mật; kiểm tra bên trong bằng phương pháp kiểm tra điểm (thăm dò) và kiểm tra toàn bộ định kỳ (1 tháng/lần hoặc khi giao mùa) đối với tất cả các cầu ong theo quy trình kỹ thuật.
• Phương pháp đánh giá mức độ nhiễm bệnh: Căn cứ vào số lượng ấu trùng chết đếm được trên từng bánh tổ:
  • Mức độ nhẹ (+): 1 - 3 ấu trùng chết/bánh tổ.
  • Mức độ trung bình (++): 4 - 15 ấu trùng chết/bánh tổ.
  • Mức độ nặng (+++): $\ge$ 16 ấu trùng chết/bánh tổ.
• Bố trí theo dõi các yếu tố ảnh hưởng:
  • Thời tiết, khí hậu: Theo dõi 150 đàn ong đồng đều về thế đàn và điều kiện chăm sóc từ tháng 6 đến tháng 10/2015, đối chiếu số liệu nhiệt độ, lượng mưa, độ ẩm trung bình hàng tháng.
  • Nguồn mật - phấn dự trữ: Kiểm tra lượng mật phấn trong tổ định kỳ 5 ngày/lần trên 150 đàn từ tháng 6 đến tháng 10/2015.
  • Quy mô đàn: Phân chia 150 đàn thành 3 lô (mỗi lô 50 đàn) theo số lượng cầu ong (lô 3 cầu, lô 4 cầu, lô 6 cầu) từ tháng 6 đến tháng 8/2015.
  • Tuổi ong chúa: Phân chia 150 đàn thành 3 lô (mỗi lô 50 đàn) theo độ tuổi chúa ($\le 6$ tháng, 6 - 12 tháng, $> 12$ tháng) từ tháng 6 đến tháng 8/2015.
  • Tình trạng vệ sinh: Phân chia 150 đàn thành 3 nhóm theo điều kiện chăm sóc (Tốt, Trung bình, Kém; mỗi nhóm 50 đàn) từ tháng 7 đến tháng 8/2015.
• Phương pháp thử nghiệm điều trị: Tiến hành trên 7 đàn ong nhiễm bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ, chia làm 2 phác đồ:
  • Phác đồ sinh học: Nhốt ong chúa 7 - 10 ngày, thả cho đẻ 3 ngày rồi tiếp tục nhốt 5 ngày để ngắt lứa ấu trùng tuổi nhỏ; kết hợp rút bớt cầu bệnh nặng và cho ăn xirô đường (tỷ lệ 1 kg đường : 1 lít nước, định mức 100 ml/cầu/tối).
  • Phác đồ tổng hợp (sử dụng kháng sinh): Sử dụng hỗn hợp Streptomycin (1 g) phối hợp 1.000.000 UI Penicillin pha trong 3 lít nước đường, cho ăn định mức cho 30 cầu ong/tối, duy trì 3 tối liên tục; kết hợp biện pháp rút cầu bệnh và vệ sinh thùng nuôi.
• Nguồn dữ liệu và xử lý số liệu: Dữ liệu thu thập trực tiếp tại thực địa; số liệu được xử lý theo phương pháp thống kê sinh vật học ứng dụng trong chăn nuôi thú y (theo tài liệu của Nguyễn Văn Thiện, 2000), so sánh tỷ lệ nhiễm bệnh (%) và đánh giá mức độ sai khác có ý nghĩa thống kê ($P < 0,05$).

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Phần này trình bày tính cấp thiết của việc phát triển nghề nuôi ong mật Apis cerana tại Việt Nam và tỉnh Thái Nguyên; nêu bật tiềm năng khai thác sản phẩm ong và vai trò thụ phấn sinh thái. Tác giả chỉ ra thách thức lớn từ các loại dịch bệnh, đặc biệt là bệnh thối ấu trùng; xác định mục tiêu nghiên cứu, ý nghĩa khoa học và giá trị thực tiễn trong việc cung cấp cơ sở kỹ thuật nhằm hạn chế thiệt hại kinh tế cho người chăn nuôi ong tại xã Phúc Hà.

Phần 2: Tổng quan nghiên cứu

Chương này tổng kết toàn diện cơ sở sinh học và dịch tễ học ngành ong:

• Phân loại học, nguồn gốc tiến hóa, đặc điểm giải phẫu hình thái ngoài (đầu, ngực, bụng, cấu tạo chân, cánh, cơ quan tự vệ) và giải phẫu trong (hệ tiêu hóa, hô hấp, tuần hoàn hở, thần kinh, cơ quan sinh dục) của ong mật.
• Cấu trúc sinh học tổ ong: khoảng cách con ong (7,5 mm), khoảng cách tâm bánh tổ ở ong nội miền Bắc (32 mm), các loại lỗ tổ (lỗ ong thợ, lỗ ong đực, mũ chúa tự nhiên, mũ chúa cấp tạo, lỗ chứa mật - phấn).
• Hoạt động xã hội của 3 cấp ong (ong chúa, ong thợ, ong đực); cơ chế thụ tinh, tập tính chia đàn, giao phối trên không trung tại "vùng hội tụ ong đực".
• Đặc điểm nguồn hoa và phân loại cây nguồn mật, cây nguồn phấn. Tác giả lập bảng tổng hợp lịch nở hoa vụ Xuân - Hè của 9 loài cây nguồn mật phấn chủ lực tại xã Phúc Hà (dâu da xoan, dưa chuột, gioi, keo tai tượng, ngô, nhãn, vải nhỡ, vải thiều, lúa).
• Kỹ thuật quản lý đàn ong chuyển mùa (vụ Hè - Thu và vụ Thu - Đông); phân tích cơ chế gây bệnh, triệu chứng lâm sàng và biện pháp phòng trừ bệnh thối ấu trùng châu Âu (Melissococcus pluton) và bệnh thối ấu trùng túi (Thai Sacbrood).
• Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước (Phùng Hữu Chính, Nguyễn Duy Hoan, Nguyễn Khánh Quắc, Ngô Đắc Thắng) và ngoài nước (Crane, Hepburn, Zhou Bingfeng, Zeng Zhi Xiong) về hội chứng sụp đổ đàn ong (CCD) và thiệt hại do bệnh thối ấu trùng gây ra.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết địa bàn thực hiện tại xã Phúc Hà, thành phố Thái Nguyên trong thời gian từ 25/5/2015 đến 25/11/2015. Mô tả hệ thống 7 nội dung nghiên cứu; các nguyên tắc, thao tác và mẫu biểu ghi chép khi kiểm tra đàn ong bên ngoài và bên trong; tiêu chí phân loại mức độ bệnh (+, ++, +++); quy trình bố trí 150 đàn theo dõi dịch tễ học và kỹ thuật pha chế, sử dụng phác đồ điều trị sinh học cũng như phác đồ kháng sinh.

Phần 4: Kết quả và phân tích kết quả

Chương này công bố toàn bộ dữ liệu thực nghiệm qua 7 bảng thống kê chi tiết:

• Tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng chung tại xã Phúc Hà đạt 4,66% (7/150 đàn), xuất hiện tập trung tại xóm 1 (20,00%), xóm 5 (25,00%) và xóm 7 (5,00%); các xóm còn lại không ghi nhận đàn mắc bệnh.
• Phân tích ảnh hưởng của thời tiết: Tỷ lệ bệnh tăng cao vào tháng 7 (13,33%) và tháng 8 (6,66%), trùng khớp với thời điểm mưa ngâu kéo dài, lượng mưa đạt 195,3 - 201,5 mm và độ ẩm không khí tăng cao 80,76% - 85,09% ($P < 0,05$).
• Phân tích nguồn thức ăn: Giai đoạn tháng 7 và tháng 8 khi nguồn mật phấn tự nhiên cạn kiệt (mức độ +), tỷ lệ nhiễm bệnh đạt 10,00%; khi nguồn hoa dồi dào vào tháng 6 và tháng 10 (mức độ +++), tỷ lệ nhiễm bệnh là 0,00% ($P < 0,05$).
• Phân tích quy mô đàn: Đàn 3 cầu có tỷ lệ nhiễm 8,00%, đàn 4 cầu là 4,00%, trong khi đàn 6 cầu chỉ nhiễm 2,00% ($P < 0,05$).
• Phân tích tuổi chúa: Đàn có ong chúa $\le 6$ tháng tuổi không bị nhiễm bệnh (0,00%); đàn có chúa 6 - 12 tháng tuổi nhiễm 6,00%; chúa $> 12$ tháng tuổi nhiễm 8,00% ($P < 0,05$).
• Phân tích vệ sinh: Nhóm vệ sinh tốt có tỷ lệ nhiễm 0,00%, nhóm trung bình nhiễm 4,00%, nhóm vệ sinh kém nhiễm 10,00% ($P < 0,05$).
• Kết quả thử nghiệm điều trị: Phác đồ sinh học đạt tỷ lệ khỏi 71,42% (5/7 đàn); phác đồ kháng sinh phối hợp rút cầu đạt tỷ lệ khỏi 85,71% (6/7 đàn).

Phần 5: Kết luận, tồn tại và đề nghị

Đưa ra kết luận tổng kết về tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng châu Âu trên địa bàn và các nhân tố tương quan chính; chỉ rõ các tồn tại về mặt thời gian khảo sát thực tập và kinh nghiệm thực tiễn; đề xuất các khuyến nghị kỹ thuật cụ thể cho người nuôi ong về việc thay chúa định kỳ 6 tháng/lần, duy trì thế đàn mạnh ($\ge 4$ - 6 cầu), cho ăn bổ sung vượt hè và vệ sinh sát trùng thùng nuôi định kỳ.

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính từ số liệu thực nghiệm

Tình hình nhiễm bệnh thối ấu trùng theo địa bàn khảo sát: Khảo sát trên 150 đàn ong thuộc 11 xóm tại xã Phúc Hà cho thấy có 7 đàn mắc bệnh thối ấu trùng châu Âu (tỷ lệ chung 4,66%), không ghi nhận đàn mắc bệnh thối ấu trùng túi. Bệnh xuất hiện ở các hộ nuôi nhỏ lẻ, kỹ thuật chăm sóc hạn chế.

STT	Tên xóm	Tổng số đàn theo dõi (đàn)	Số đàn mắc bệnh (đàn)	Tỷ lệ mắc (%)
1	Xóm 1	10	2	20,00
2	Xóm 2	30	0	0,00
3	Xóm 3	5	0	0,00
4	Xóm 4	9	0	0,00
5	Xóm 5	12	3	25,00
6	Xóm 6	10	0	0,00
7	Xóm 7	40	2	5,00
8	Xóm 8	6	0	0,00
9	Xóm 9	8	0	0,00
10	Xóm 10	15	0	0,00
11	Xóm 11	5	0	0,00
Tổng	11 xóm	150	7	4,66

Ảnh hưởng của các yếu tố sinh thái và kỹ thuật nuôi đến tỷ lệ nhiễm bệnh:

Yếu tố khảo sát	Nhóm / Thời điểm theo dõi	Số đàn theo dõi	Số đàn nhiễm (đàn)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Mức ý nghĩa thống kê
Thời tiết (Tháng)	Tháng 6 ($33,80^\circ\text{C}$; 136,5 mm; 83,00%)	30	0	0,00	$P < 0,05$
	Tháng 7 ($33,53^\circ\text{C}$; 195,3 mm; 80,76%)	30	4	13,33
	Tháng 8 ($32,67^\circ\text{C}$; 201,5 mm; 85,09%)	30	2	6,66
	Tháng 9 ($31,06^\circ\text{C}$; 170,1 mm; 85,00%)	30	1	3,33
	Tháng 10 ($30,16^\circ\text{C}$; 123,2 mm; 80,41%)	30	0	0,00
Nguồn mật - phấn	Nguồn dồi dào (+++) (Tháng 6, 10)	60	0	0,00	$P < 0,05$
	Nguồn trung bình (++) (Tháng 9)	30	1	3,33
	Nguồn ít (+) (Tháng 7, 8)	60	6	10,00
Quy mô đàn	Đàn 3 cầu	50	4	8,00	$P < 0,05$
	Đàn 4 cầu	50	2	4,00
	Đàn 6 cầu	50	1	2,00
Tuổi ong chúa	$\le 6$ tháng tuổi	50	0	0,00	$P < 0,05$
	6 - 12 tháng tuổi	50	3	6,00
	$> 12$ tháng tuổi	50	4	8,00
Tình trạng vệ sinh	Tốt	50	0	0,00	$P < 0,05$
	Trung bình	50	2	4,00
	Kém	50	5	10,00

Hiệu quả thử nghiệm phác đồ điều trị:

Biện pháp điều trị	Số đàn điều trị (đàn)	Số đàn khỏi bệnh (đàn)	Tỷ lệ khỏi bệnh (%)	Ghi chú kỹ thuật
Biện pháp sinh học	7	5	71,42	Nhốt chúa 7-10 ngày, thả 3 ngày, nhốt 5 ngày; rút cầu bệnh, cho ăn xirô đường.
Dùng thuốc kháng sinh	7	6	85,71	Streptomycin (1 g) + Penicillin (1 triệu UI) / 3 lít xirô đường cho 30 cầu ăn trong 3 tối; kết hợp rút cầu bệnh.

Giải pháp và kiến nghị tác giả đề xuất

• Duy trì đàn ong có thế đàn mạnh ($\ge 4$ - 6 cầu quân đông bám kín bánh tổ) nhằm tăng khả năng tự vệ sinh và dọn ấu trùng bệnh của ong thợ.
• Thực hiện định kỳ thay ong chúa mới 6 tháng một lần; loại thải chúa già trên 12 tháng tuổi để đảm bảo lượng pheromone ổn định và duy trì sức đẻ trứng cao.
• Trong vụ Hè - Thu (tháng 7 - 8), chủ động bổ sung thức ăn nhân tạo (xirô đường, phấn hoa thay thế), thu hẹp cửa tổ, che chắn chống nóng và chống ẩm cho thùng nuôi.
• Vệ sinh định kỳ đáy thùng nuôi, tiêu hủy các bánh tổ cũ, cầu bệnh; đặt thùng ong cách xa nguồn nước bẩn, rãnh cống; thường xuyên diệt trừ các loài thiên địch (ong bò vẽ, chuồn chuồn, sâu bánh tổ).
• Khi phát hiện bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ, ưu tiên kết hợp rút bớt cầu bệnh, nhốt chúa ngắt lứa ấu trùng và điều trị bằng kháng sinh Streptomycin kết hợp Penicillin đúng liều lượng vào buổi tối để tránh lây lan và cướp mật.

Đóng góp so với nghiên cứu trước

Kết quả nghiên cứu cung cấp dẫn liệu thực tế về dịch tễ học bệnh thối ấu trùng trên đàn ong Apis cerana tại địa bàn xã Phúc Hà, thành phố Thái Nguyên năm 2015. Nghiên cứu xác nhận tính tương đồng với các kết luận dịch tễ của Phùng Hữu Chính (1999) và Nguyễn Khánh Quắc (2003) về tính mùa vụ của bệnh thối ấu trùng châu Âu trong điều kiện nhiệt đới; đồng thời làm rõ bằng thực nghiệm rằng phác đồ điều trị kết hợp kháng sinh và rút cầu cho hiệu quả phục hồi đàn cao hơn biện pháp sinh học thuần túy (85,71% so với 71,42%).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Đề tài được thực hiện trong thời gian thực tập 6 tháng (từ cuối tháng 5 đến cuối tháng 11/2015), chủ yếu bao quát giai đoạn vụ Hè - Thu và đầu Thu - Đông, chưa theo dõi được trọn vẹn diễn biến dịch bệnh qua toàn bộ các vụ trong năm (đặc biệt là vụ Đông - Xuân). Dung lượng đàn thử nghiệm điều trị còn hạn chế (7 đàn) do số lượng đàn mắc bệnh thực tế trên địa bàn thấp.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi theo dõi trên nhiều địa bàn sinh thái khác nhau của tỉnh Thái Nguyên; thực hiện nghiên cứu dài hạn trong chu kỳ 12 tháng liên tục; thử nghiệm thêm các loại thảo dược tự nhiên hoặc chế phẩm sinh học thay thế kháng sinh nhằm hạn chế nguy cơ tồn dư trong sản phẩm mật ong.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Chăn nuôi, Thú y và Khuyến nông: Cung cấp tài liệu nghiên cứu về đặc điểm sinh học loài ong nội Apis cerana, phương pháp kiểm tra lâm sàng đàn ong, quy trình ghi chép theo dõi dịch tễ và kỹ thuật xử lý số liệu thống kê sinh học trong chăn nuôi ong.
• Người chăn nuôi ong hộ gia đình và trang trại: Cung cấp bảng tra cứu lịch nở hoa cây nguồn mật phấn vụ Xuân - Hè tại Thái Nguyên; các tiêu chuẩn nhận biết sớm triệu chứng bệnh thối ấu trùng châu Âu và quy trình kỹ thuật phòng trừ dịch bệnh theo mùa vụ, kỹ thuật thay chúa và liều lượng phối hợp kháng sinh an toàn, hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ong tại xã Phúc Hà trong đợt điều tra năm 2015 là bao nhiêu và phân bố như thế nào?

Tổng điều tra trên 150 đàn ong tại 11 xóm ghi nhận 7 đàn mắc bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ (châu Âu), chiếm tỷ lệ 4,66%; không phát hiện bệnh thối ấu trùng túi. Tỷ lệ nhiễm phân bố không đều: tập trung tại xóm 5 (25,00% - 3/12 đàn), xóm 1 (20,00% - 2/10 đàn) và xóm 7 (5,00% - 2/40 đàn); 8 xóm còn lại (xóm 2, 3, 4, 6, 8, 9, 10, 11) có tỷ lệ nhiễm 0,00%.

2. Yếu tố thời tiết và nguồn mật phấn ảnh hưởng như thế nào đến sự phát sinh bệnh thối ấu trùng?

Tỷ lệ bệnh phát sinh cao nhất vào tháng 7 (13,33%) và tháng 8 (6,66%) do thời tiết nắng nóng xen kẽ mưa ngâu kéo dài (lượng mưa 195,3 - 201,5 mm, độ ẩm 80,76% - 85,09%). Thời tiết bất lợi khiến nguồn hoa cạn kiệt, ong không đi làm được, nguồn mật phấn dự trữ giảm xuống mức thấp (+), làm suy giảm dinh dưỡng nuôi ấu trùng và giảm sức đề kháng của đàn ong ($P < 0,05$).

3. Vì sao quy mô đàn nhỏ (3 cầu) và đàn có chúa già (>12 tháng) lại có tỷ lệ mắc bệnh cao hơn?

Đàn 3 cầu có lượng ong thợ ít, không đủ lực lượng dọn dẹp vệ sinh bánh tổ và ấu trùng chết, dẫn đến tỷ lệ nhiễm bệnh 8,00% (so với 2,00% ở đàn 6 cầu). Đàn có chúa già (>12 tháng) có lượng pheromone suy giảm, khả năng quản lý đàn kém và sức đẻ trứng giảm, khiến thế đàn suy yếu và tỷ lệ nhiễm bệnh lên tới 8,00% (so với 0,00% ở đàn có chúa $\le 6$ tháng tuổi).

4. Phác đồ điều trị bằng thuốc kháng sinh được tiến hành với liều lượng và quy trình cụ thể ra sao?

Phác đồ sử dụng hỗn hợp 1 g Streptomycin kết hợp 1.000.000 UI Penicillin hòa tan trong nước sôi để nguội, sau đó trộn đều vào 3 lít xirô đường (tỷ lệ 1 đường : 1 nước). Cho ăn với định mức 100 ml/cầu vào buổi tối, thực hiện liên tục trong 3 đêm cho 30 cầu ong, kết hợp rút bớt các cầu bệnh nặng để ong bám dày trên các cầu còn lại. Phác đồ này đạt tỷ lệ khỏi bệnh 85,71% (6/7 đàn).

5. Phương pháp sinh học trong điều trị bệnh thối ấu trùng được thực hiện như thế nào và đạt hiệu quả bao nhiêu?

Phương pháp sinh học thực hiện bằng cách nhốt ong chúa 7 - 10 ngày để ngắt nguồn ấu trùng mẫn cảm với vi khuẩn, sau đó thả chúa đẻ 3 ngày rồi tiếp tục nhốt lại 5 ngày; đồng thời rút bỏ cầu bệnh và cho ăn bổ sung xirô đường tỷ lệ 1:1 (100 ml/cầu/tối). Phương pháp này giúp làm sạch mầm bệnh tự nhiên trong tổ và đạt tỷ lệ khỏi bệnh 71,42% (5/7 đàn).

Kết luận

Khóa luận của tác giả Đỗ Thị Tuyến đã phản ánh bức tranh dịch tễ học bệnh thối ấu trùng trên đàn ong mật nội địa Apis cerana tại xã Phúc Hà, thành phố Thái Nguyên với tỷ lệ nhiễm bệnh chung là 4,66%. Nghiên cứu đã chứng minh bằng số liệu thực nghiệm mối tương quan rõ rệt ($P < 0,05$) giữa tỷ lệ mắc bệnh với sự biến động bất lợi của thời tiết Hè - Thu, sự thiếu hụt nguồn mật phấn tự nhiên, quy mô đàn mỏng quân, tình trạng chúa già và điều kiện vệ sinh kém. Thử nghiệm can thiệp điều trị đã khẳng định hiệu quả của việc kết hợp các biện pháp kỹ thuật quản lý đàn (rút cầu, nhốt chúa ngắt lứa) với việc sử dụng kháng sinh đúng phác đồ, mang lại cơ sở khoa học và giải pháp thực tiễn giá trị cho nghề nuôi ong mật tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Nước ta nằm trong khu vực có khí hậu nhiệt đới, thảm thực vật rất phong phú và đa dạng, hoa ở quanh năm, đây là điều kiện tốt để phát triển nghề nuôi ong lấy mật. Chính vì vậy nghề nuôi ong đã có từ rất lâu đời, các giống ong được nuôi chủ yếu là giống ong nội (Apis cerana), hiện nay được nuôi nhiều ở các tỉnh Miền Bắc và từ những năm 60 của thế kỷ 20 chúng ta đã nhập thêm giống ong ý (Apis mellifera). Hiện tại giống ong ý chủ yếu được nuôi ở các tỉnh phía Nam. Ong mật còn cung cấp cho con người nhiều sản phẩm quý: Phấn hoa, sữa ong chúa, sáp ong, nọc ong.

Đây là những sản phẩm sinh học rất độc đáo, có giá trị dinh dưỡng cao dùng để bồi bổ sức khỏe cho con người, sử dụng trong y học và nhiều ngành công nghiệp khác. Nuôi ong có nhiều lợi thế vì mọi người ai cũng có thể nuôi được, con ong không đòi hỏi vốn lớn vì chúng tự kiếm được thức ăn và có thể tận dụng được các vật liệu sẵn có để làm thùng ong, đồng thời có thể sử dụng được thời gian và công lao động nhàn rỗi ở mọi gia đình. Ong mật ít bệnh hơn các giống vật nuôi khác, kỹ thuật tạo giống nhân đàn đơn giản và điều quan trọng nữa là ong làm tăng sự đa dạng sinh học của cây trồng và cây rừng, góp phần bảo vệ thiên nhiên, môi trường và còn lợi ích mà ít người nhận thấy được đó là dùng ong để thụ phấn cho cây trồng là một biện pháp thâm canh tăng năng suất đạt hiệu quả cao. Theo tính toán của các chuyên gia thì lợi nhuận do ong thụ phấn cho cây trồng lớn hơn lợi nhuận toàn bộ các sản phẩm ngành ong từ 10 đến 140 lần.

Để đạt được hiệu quả kinh tế cao cho người nuôi ong thì ngoài những yếu tố thuận lợi ở trên còn có những khó khăn mà nghề nuôi ong thường gặp 2 như: Thời tiết, khí hậu, nguồn hoa, quy mô đàn, tuổi ong chúa, đặc biệt là sâu bệnh gây thiệt hại lớn nhất là bệnh thối ấu trùng tuổi nhỏ và bệnh thối ấu trùng tuổi lớn. Xuất phát từ thực tiễn trên, tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số yếu tố ảnh hưởng tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở loài ong Apis cerana nuôi tại xã Phúc Hà - TP Thái Nguyên và biện pháp phòng trị”. Mục tiêu nghiên cứu Xác định một số yếu tố ảnh hưởng tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở loài ong Apis cerana tại xã Phúc Hà, thành phố Thái Nguyên 1. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa khoa học của đề tài Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học bổ sung và hoàn thiện thêm các nghiên cứu về một số yếu tố ảnh hưởng tỉ lệ nhiễm bệnh thối ấu trùng ở loài ong Apis cerana và đề xuất biện pháp điều trị. Ý nghĩa trong thực tiễn của đề tài Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo những hộ gia đình nuôi ong tại xã Phúc Hà, thành phố Thái Nguyên và các địa phương khác trong việc phòng trị bệnh thối ấu trùng ở loài ong Apis cerana, nhằ m ngăn chă ̣n và giảm thiê ̣t ha ̣i kinh tế cho người nuôi ong. 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CƢ́U 2. Cơ sở khoa học và pháp lý đề tài 2.

Giới thiệu về ong nội (Apis cerana) Theo Phùng Hữu Chính, Vũ Văn Luyện (1999) [2], ong có nguồn gốc từ ngành động vật chân đốt, tên khoa học là Arthropoda, chân đốt có nguồn gốc từ giun đốt (Annelides) xuất phát từ lớp giun nhiều tơ (Polychaeta).