Đặt vấn đề Rừng ngập mặn (RNM) là một hệ sinh thái đặc biệt bao gồm nhiều loại thực vật sống ở vùng nước mặn ven biển nhiệt đới và cận nhiệt đới mà các loại cây khác khó phát triển. Việt Nam có bờ biển dài 3.260 km, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế biển và phát triển rừng ngập mặn. Rừng ngập mặn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường sống của các loài động thực vật và cung cấp thức ăn cho con người, ngoài ra còn có vai trò chắn sóng, điều hòa không khí, tích lũy cac on trong hệ sinh thái rừng, ứng phó biến đổi khí hậu. Hệ sinh thái rừng ngập mặn rất nhạy cảm, khi sử dụng hệ sinh thái này cần chú ý đến hai nhóm yếu tố cả bên trong và bên ngoài hệ thống.
Để quản lý rừng bền vững, điều quan trọng là phải hiểu các nhóm yếu tố trong hệ sinh thái rừng, chẳng hạn như cấu trúc sinh thái: thành phần loài, đa dạng sinh học. cấu trúc không gian của hệ thống. Sự tồn tại và phát triển của hệ sinh thái. Hơn nữa, cần phải có sự hiểu biết về các tác động của các yếu tố môi trường lên sự phát triển của RNM như điều kiện đất đai, chế độ ngập triều, độ mặn… các nhân tố này tác động rất khác nhau lên từng loài c y RNM cũng như phạm vi phân bố của chúng.
Các tác động của nhân tố môi trường cũng hết sức đa dạng và không tuân theo quy luật, điều đó rất dễ gây tổn thương cho RNM. Trong những năm gần đ y, do có chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông, l m, ngư nghiệp, đặc biệt là việc nuôi trồng thủy hải sản, nhu cầu xây dựng phát triển các khu đô thị, các khu du lịch, dịch vụ, công nghiệp, … nên RNM ven biển tỉnh Quảng Ninh đã có sự suy giảm mạnh cả về diện tích và chất lượng. Theo số liệu thống kê của Trần Thái Tuấn (Hội chữ thập đỏ tỉnh Quảng Ninh) cho thấy, diện tích RNM tỉnh Quảng Ninh năm 1997 có 29. Theo số liệu thống kê của Sở NN&PTNT Quảng Ninh, năm 2014 tỉnh Quảng Ninh có 17.034,7 ha rừng tự nhiên và 2.590,6 ha rừng trồng.
Năm 2018, diện tích RNM ven biển tỉnh Quảng Ninh là 19. 2 Thị xã Móng Cái (nay là thành phố) là địa bàn trọng yếu của tỉnh Quảng Ninh trong lĩnh vực RNM, nơi đã và đang triển khai 02 dự án thuộc Chương trình ứng phó với biến đổi khí hậu (SP-RCC), bao gồm: Dự án bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ, đặc dụng ven biển tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2015 – 2020 và Dự án Gây bồi, tạo bãi và trồng cây ngập mặn bảo vệ đê Thôn 1, xã Hải Đông, về chống biến đổi khí hậu. Những biến động tự nhiên và tác động do con người gần đ y đã làm mất nơi cư trú và ãi giống, ãi đẻ (bãi triều, đầm lầy sú vẹt, bãi biển, thảm cỏ biển và rạn san hô). Rừng ngập mặn bị hủy hoại nặng nề do khai hoang nông nghiệp trước kia và nuôi trồng thủy sản gần đ y, x y dựng các khu định cư, khu công nghiệp và do xói lở bờ.
Đó là chưa kể những tác động gián tiếp của các hoạt động d n sinh trên đất liền làm đục hóa, bùn hóa và ngọt hóa vùng nước. Cùng với hủy hoại nơi cư trú là iến dạng cảnh quan tự nhiên trên mặt và dưới đáy biển, làm mất vẻ đẹp, sự hài hòa tự nhiên, giảm chất lượng môi trưởng sống và ảnh hưởng đến giá trị du lịch sinh thái. Sự suy thoái hệ sinh thái rừng ngập mặn đang diễn ra ngay trước mắt với tốc độ nhanh chóng, là mối đe dọa trực tiếp và to lớn đối với sự phát triển bền vững của nền kinh tế biển. Tuy nhiên các nghiên cứu về hệ sinh thái rừng ngập mặn cho đến nay đều không liên tục, gián đoạn, các dữ liệu về hệ sinh thái này rời rạc, chưa đồng nhất.
Vì vậy, việc điều tra, nghiên cứu, đánh giá iến động hệ sinh thái rừng ngập mặn góp phần xây dựng cơ sở khoa học cho sử dụng bền vững tài nguyên biển thị xã Móng Cái là vấn đề quan trọng và cấp thiết. Đề tài “Nghiên cứu suy thoái rừng ngập mặn ven biển thị xã Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2000 - 2020 và đề xuất giải pháp quản lý” được đề xuất và thực hiện với mong muốn ổ sung các cơ sở khoa học và thực tiễn thiết thực trợ giúp các nhà quản lý có được cái nhìn toàn diện, đúng đắn, từ đó đưa ra những định hướng và giải pháp hợp lý cho việc bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái RNM thị xã Móng Cái (nay là thành phố Móng Cái), tỉnh Quảng Ninh. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá được thực trạng và biến động về diện tích rừng ngập mặn tại thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2000-2020. - Xác định được nguyên nhân biến động diện tích rừng ngập mặn tại thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh và đề xuất được các giải pháp quản lý, bảo vệ rừng ngập mặn hiệu quả.
Nội dung nghiên cứu 3. Nghiên cứu thực trạng, biến động diện tích của rừng ngập mặn thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh. - Đánh giá iến động diện tích RNM tại thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn 2000-2020, - Lập bản đồ thể hiện hiện trạng và biến động diện tích của rừng ngập mặn tại thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh giai đoạn 2000-2020. Hiện trạng quản lý rừng ngập mặn tại thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh.
- Hiện trạng quản lý, phương pháp quản lý của cơ quan quản lý nhà nước đối với rừng ngập mặn thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh. Cơ cấu sử dụng đất tại thành phố Móng Cái giai đoạn 2000 – 2020. - Điều tra xã hội học đối với nhà quản lý, dựa trên các tài liệu và số liệu điều tra, đánh giá hiện trạng quản lý rừng ngập mặn tại địa phương. Xác định những thuận lợi và khó khăn trong công tác quản lý, bảo vệ rừng ngập mặn tại địa bàn nghiên cứu.
Xác định nguyên nhân biến động và đƣa ra giải pháp - Xác định nguyên nhân biến động diện tích rừng ngập mặn giai đoạn 2000 - 2020. - Đề xuất biện pháp quản lý nhằm giải quyết những khó khăn vướng mắc mà người d n và cơ quan quản lý nhà nước gặp phải trong quá trình quản lý rừng ngập mặn. 4 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về rừng ngập mặn Rừng ngập mặn là quần xã được hợp thành từ thực vật ngập mặn ảnh hưởng bởi nước triều ven biển nhiệt đới hoặc bán nhiệt đới.
Rừng nhiệt đới phân bổ từ vĩ độ 25 Bắc xuống vĩ độ 25 Nam. Nằm trong mối tương tác giữa đất liền và biển, rừng ngập mặn là sinh cảnh quan trọng và quý giá về khả năng thích nghi. Sự phân bố của rừng ngập mặn Rừng ngập mặn phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận xích đạo nên đối với môi trường không khí nhiệt độ là yếu tố đặc trưng, ở những nơi có iên độ nhiệt thích hợp và ít dao động, cây ngập mặn có điều kiện sinh trưởng và phát triển tốt cho nên hạt giống khi phát tán có điều kiện nảy mầm ở mức tối ưu nhất, ngược lại ở những nơi có iên độ dao động nhiệt lớn thì quá trình sinh trưởng, phát triển sẽ diễn ra chậm cho nên cũng ảnh hưởng tới sự phân bố của rừng ngập mặn. Sự sinh trưởng và phát triển của rừng ngập mặn đều chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố tự nhiên, nhưng ở một khu vực nào đó thì rừng ngập mặn có thể chịu sự tác động của nhiều nhân tố hoặc có thể chịu ảnh hưởng của một vài nhân tố như nhiệt độ, lượng mưa, chế độ thủy triều….
Những nhân tố này có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự phân bố rừng ngập mặn. Bên cạnh đó rừng ngập mặn chịu sự ảnh hưởng bởi các môi trường đó là môi trừờng không khí, môi trường nước và môi trường đất. Đối với môi trường nước là một môi trường cung cấp cho cây ngập mặn những chất dinh dưỡng cần thiết để các loài cây ngập mặn có điều kiện sinh trưởng và phát triển tốt. Trong môi trường này thì lượng mưa đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng và duy trì độ mặn để hạt giống các loài cây ngập mặn ở những khu vực khác có điều kiện cư trú và nảy mầm.
Với môi trường đất trong một quần xã rừng ngập mặn phụ thuộc vào nhiều yếu tố địa hình và địa mạo. Sự thay đổi mực nước biển hoặc quá trình 5 xói mòn, sạt lở có thể tác động trực tiếp đến sự phân bố của rừng ngập mặn. Các quần xã RNM phát triển tốt nhất đối với những bãi bồi có đảo che chắn sẽ tạo điều kiện cho cây ngập mặn phát triển tốt. * Sự phân bố của rừng ngập mặn trên thế giới: Rừng ngập mặn phân bố chủ yếu ở vùng xích đạo và nhiệt đới của hai bán cầu.
Tuy nhiên nếu mở rộng lên phía bắc tới Bermunda (32020’ Bắc) và Nhật Bản (31022’ Bắc), xuống phía nam là New Zealand (38003’ Nam) và Australia (38o43’ Nam). Rừng ngập mặn có diện tích lớn nhất nằm trong vùng từ 100 vĩ Bắc đến 10o vĩ Nam (Twilley và cộng sự 1992) [2].B (1986) [3] phân chia các quần xã rừng ngập mặn làm hai nhóm có thành phần loài c y khác nhau. Nhóm phía đông tương ứng với vùng Ấn Độ - Thái Bình Dương với số loài c y đa dạng và phong phú. Nhóm phía tây gồm bờ biển nhiệt đới châu Phi, châu Mỹ ở cả Đại T y Duơng và Thái Bình Dương, số loài cây ở đ y ít chỉ bằng 1/5 ở phía đông (Spalding và cộng sự, 1997) [4].
Các loài chủ yếu là đước đỏ (Rhizophora mangle), mắm (Avicennia germinans). Tuy nhiên kích thước của một số loài cây lại lớn hơn nhóm phía đông, ví dụ như ở Braxin đước đỏ cao trên 50m và ở Ecuado loài này cao 63m (Phan Nguyên Hồng và cs, 2004) [5]. Theo một nghiên cứu của Hutechings và Seager (1987) cho rằng diện tích rừng ngập mặn trên thế giới là 15.000 ha nằm ở châu Á nhiệt đới và Ch u Đại Dương, 5.000 ha nằm ở vùng châu Mỹ nhiệt đới và 3.000 ha thuộc châu Phi.