Nghiên cứu sự lưu hành của virus cúm A tại các chợ đầu mối trên địa bàn thành phố Hà Nội và đề xuất giải pháp kiểm soát, phòng chống dịch

Luận án: Sự lưu hành của virus cúm A tại các chợ đầu mối trên địa bàn Hà Nội - Cấn Xuân Minh

• Tác giả: Cấn Xuân Minh
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Viết Không
• Trường học: Viện Thú y
• Chuyên ngành: Dịch tễ học thú y
• Đề tài: Nghiên cứu sự lưu hành của virus cúm A tại các chợ đầu mối trên địa bàn thành phố Hà Nội và đề xuất giải pháp kiểm soát, phòng chống dịch
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan lưu hành virus cúm A tại chợ đầu mối ở Hà Nội

Chợ đầu mối gia cầm là mắt xích trung tâm trong mạng lưới phân phối thực phẩm tại Hà Nội. Nơi đây tập trung số lượng lớn gà, vịt, ngan từ nhiều tỉnh thành lân cận. Hoạt động giao thương diễn ra liên tục cả ngày lẫn đêm. Mật độ nuôi nhốt dày đặc tạo điều kiện cho virus cúm A lưu hành mạnh mẽ. Virus cúm A thuộc họ Orthomyxoviridae, sở hữu bộ gen RNA phân đoạn dễ đột biến. Các phân tuýp virus thường xuyên được phát hiện gồm H5N1, H5N6 và các chủng độc lực thấp như H9N2. Tỷ lệ phát hiện virus qua giám sát chủ động luôn duy trì ở mức cao. Môi trường ẩm ướt tại chợ giúp mầm bệnh tồn tại lâu dài trên bề mặt chuồng nuôi, nước thải và chất thải. Nguồn gia cầm chưa qua kiểm dịch nghiêm ngặt là yếu tố chính đưa mầm bệnh xâm nhập vào chợ. Các tiểu thương thường lưu giữ gia cầm tồn đọng qua nhiều ngày. Điều này làm tăng sự tiếp xúc giữa các cá thể mẫn cảm và cá thể mang trùng. Mầm bệnh không chỉ đe dọa đàn gia cầm nội địa mà còn tiềm ẩn nguy cơ lây truyền sang người.

1.1. Đặc điểm phân loại và tính chất sinh học của virus cúm A

Virus cúm A là tác nhân truyền nhiễm đường hô hấp cấp tính. Kháng nguyên bề mặt bao gồm Hemagglutinin và Neuraminidase quyết định tính kháng nguyên của virus. Có 18 phân tuýp HA và 11 phân tuýp NA được ghi nhận trong tự nhiên. Virus biến đổi theo hai cơ chế: trôi dạt kháng nguyên và chuyển dịch kháng nguyên. Trôi dạt kháng nguyên xảy ra do đột biến điểm tích lũy trong quá trình sao chép. Chuyển dịch kháng nguyên xảy ra do sự tái tổ hợp các phân đoạn gen giữa nhiều phân tuýp khác nhau. Đặc tính di truyền này tạo ra các biến chủng mới có độc lực khó lường. Virus tồn tại bền vững trong môi trường nước lạnh và chất độn chuồng. Khả năng chịu nhiệt kém giúp việc khử trùng bằng nhiệt đạt hiệu quả cao.

1.2. Vai trò dịch tễ của chợ gia cầm sống tại khu vực đô thị

Chợ đầu mối đóng vai trò trạm trung chuyển dịch tễ học lớn. Đây là điểm hội tụ của các chuỗi cung ứng gia cầm từ nông thôn về thành phố. Gia cầm sống từ nhiều hộ chăn nuôi nhỏ lẻ mang theo các chủng vi sinh vật khác nhau. Việc nhốt chung các loài thủy cầm và gia cầm cạn đẩy nhanh tốc độ khuếch đại mầm bệnh. Vịt và ngỗng thường đóng vai trò vật chủ mang trùng không triệu chứng. Gà lại rất mẫn cảm với virus cúm độc lực cao và chết nhanh chóng. Quá trình trao đổi chất thải và giọt bắn đường hô hấp diễn ra liên tục. Chợ sống vì thế trở thành ổ chứa và khuếch đại virus ra cộng đồng ngoại vi xung quanh.

II. Nguy cơ từ sự lưu hành virus cúm A tại chợ đầu mối ở Hà Nội

Thực trạng kinh doanh gia cầm tại các chợ đầu mối ở Hà Nội bộc lộ nhiều điểm nghẽn an toàn sinh học. Cơ sở hạ tầng tại chợ Hà Vĩ và các chợ dân sinh lân cận chưa đồng bộ. Nền chợ đọng nước bẩn, thiếu hệ thống thoát chất thải riêng biệt. Các lồng nhốt gia cầm làm bằng tre hoặc sắt khó tẩy rửa triệt để. Phương tiện vận chuyển gia cầm không được khử trùng trước khi rời bãi đỗ. Người buôn bán giết mổ thủ công ngay trong khuôn viên chợ. Máu, lông và nội tạng gia cầm xả trực tiếp ra rãnh thoát nước hở. Mẫu giám sát môi trường ghi nhận tỷ lệ dương tính cao với kháng nguyên cúm A. Đặc biệt, chủng H5N1 và H5N6 liên tục phát hiện trên vịt khỏe mạnh. Sự xuất hiện của đột biến PB2 627K làm tăng độc lực virus trên động vật có vú. Điều này báo động nguy cơ vượt rào cản loài lây nhiễm sang người. Tiểu thương tiếp xúc trực tiếp dịch tiết gia cầm mà không mang đồ bảo hộ. Khí dung chứa virus dễ dàng phát tán vào không khí xung quanh. Đây là mối đe dọa thường trực gây bùng phát đại dịch trên địa bàn đô thị đông dân.

2.1. Đa dạng di truyền và nguy cơ tái tổ hợp các biến chủng H5

Sự đồng lưu hành của nhiều phân tuýp cúm A thúc đẩy tái tổ hợp gen. Các nhánh H5N1 clade 2.3.2.1c và clade 2.3.4.4b lưu hành đan xen. Chúng tạo ra nhiều kiểu gen lai tạp phức tạp. Quá trình chọn lọc tự nhiên xảy ra mạnh mẽ dưới áp lực miễn dịch vắc xin. Các chủng biến dị có khả năng lẩn tránh kháng thể dịch thể. Luận án tiến sĩ thú y chỉ ra sự tương đồng di truyền cao giữa mẫu virus tại chợ và mẫu phân lập từ các ổ dịch bùng phát. Khi virus cúm gia cầm trao đổi đoạn gen với virus cúm mùa người, biến chủng đại dịch nguy hiểm có thể hình thành nhanh chóng.

2.2. Lỗ hổng quản lý và hành vi buôn bán gia cầm tồn dư

Tập quán thương mại truyền thống gây nhiều khó khăn cho công tác kiểm dịch. Gia cầm bán ế cuối ngày không được tiêu hủy hoặc cách ly. Thương lái gom số gia cầm tồn sang ngày hôm sau để bán tiếp. Gia cầm ủ bệnh tiếp xúc với đàn mới nhập về làm lây lan mầm bệnh theo chu kỳ khép kín. Việc truy xuất nguồn gốc xuất xứ tại cửa ngõ chợ còn mang tính hình thức. Nhiều lô hàng không có giấy chứng nhận kiểm dịch vận chuyển hợp lệ. Cơ chế khử trùng phương tiện vận tải chưa triệt để. Người lao động chưa tuân thủ quy trình bảo hộ lao động cá nhân. Họ rửa tay sơ sài và không đeo khẩu trang đạt chuẩn y tế khi giết mổ.

III. Giải pháp kiểm soát virus cúm A tại chợ đầu mối ở Hà Nội

Kiểm soát dịch bệnh cúm gia cầm đòi hỏi các biện pháp can thiệp đồng bộ và quyết liệt. Áp dụng quy tắc ngày làm sạch định kỳ hàng tuần giúp cắt đứt chu kỳ bài thải virus. Vào ngày vệ sinh, ban quản lý dọn trống toàn bộ chuồng trại. Công nhân phun hóa chất khử trùng diện rộng và phơi khô mặt bằng chợ. Phản ứng ức chế ngưng kết hồng cầu (HI) và RT-PCR cần được thực hiện thường xuyên để giám sát kháng thể cùng mầm bệnh. Lấy mẫu giám sát dịch tễ học chủ động tại các khay chứa nước và bề mặt lồng nhốt. Thiết lập hệ thống chốt kiểm dịch liên ngành tại các trục đường chính dẫn vào thành phố. Mọi xe vận chuyển phải xuất trình giấy chứng nhận kiểm dịch đàn trước khi bốc dỡ. Đẩy mạnh quy hoạch giết mổ tập trung bên ngoài khu vực nội thành. Cấm hoạt động mổ sống thủ công tại các quầy sạp buôn bán. Tổ chức tập huấn vệ sinh an toàn sinh học cho tiểu thương. Nâng cao nhận thức phòng ngừa lây nhiễm qua đường hô hấp cho người lao động trực tiếp.

3.1. Ứng dụng kỹ thuật xét nghiệm HA và HI trong giám sát virus

Kỹ thuật ngưng kết hồng cầu (HA) và ức chế ngưng kết hồng cầu (HI) là công cụ chẩn đoán huyết thanh học chuẩn. Thí nghiệm HA đo lường hiệu giá kháng nguyên virus dựa trên khả năng ngưng kết hồng cầu gà 1%. Từ giá trị HA xác định, kỹ thuật viên tiến hành chuẩn độ 4 đơn vị HAU để thực hiện phản ứng HI. Phản ứng HI xác định chính xác phân tuýp kháng nguyên HA từ H1 đến H12. Kỹ thuật này phát hiện sự biến đổi kháng nguyên của virus cúm đang lưu hành. Kết quả xét nghiệm định kỳ cung cấp cơ sở lựa chọn vắc xin phòng bệnh phù hợp. Phương pháp này có chi phí hợp lý và độ nhạy cao trong giám sát quần thể.

3.2. Thực thi chính sách ngày chợ nghỉ và khử trùng an toàn sinh học

Chính sách ngày chợ nghỉ đóng vai trò quan trọng trong việc khống chế virus. Chợ phải tạm ngừng toàn bộ hoạt động giao thương ít nhất một ngày mỗi tuần hoặc mỗi tháng. Tất cả gia cầm chưa bán hết phải đưa đi giết mổ kiểm soát hoặc chuyển đến khu cách ly. Ban quản lý huy động lực lượng vệ sinh cơ học bằng nước áp lực cao. Hóa chất khử trùng như vôi bột, cloramin B hoặc dung dịch formol được phun đều khắp sàn chợ và chuồng nhốt. Các lồng vận chuyển phải ngâm rửa kỹ bằng dung dịch sát khuẩn chuyên dụng. Mặt bằng chợ sau xử lý cần để khô ráo tự nhiên trước khi đón lứa gia cầm mới.

IV. Ứng dụng kiểm soát virus cúm A tại chợ đầu mối ở Hà Nội

Kiểm soát thành công sự lưu hành virus cúm A tại chợ đầu mối mang lại lợi ích kép cho kinh tế và y tế công cộng. Chợ đầu mối an toàn dịch bệnh bảo vệ ngành chăn nuôi gia cầm vùng đồng bằng sông Hồng. Tỷ lệ nhiễm bệnh giảm thiểu tổn thất kinh tế cho nông dân và tiểu thương. Nguy cơ virus cúm gia cầm đột biến thích ứng trên người được kéo giảm đáng kể. Kết quả nghiên cứu từ luận án tiến sĩ thú y cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho cơ quan quản lý. Chi cục Chăn nuôi và Thú y Hà Nội có thể áp dụng ngay quy trình xét nghiệm chuẩn hóa vào hệ thống giám sát. Các cơ chế liên ngành Thú y - Y tế cần vận hành theo hướng tiếp cận 'Một sức khỏe' (One Health). Sự chia sẻ thông tin kịp thời giữa ngành thú y và y tế dự phòng ngăn chặn các đợt bùng phát từ sớm. Mô hình chợ gia cầm an toàn sinh học cần nhân rộng ra nhiều đô thị khác. Đây là chiến lược lâu dài nhằm xây dựng chuỗi giá trị thực phẩm sạch và bền vững.

4.1. Khuyến nghị chính sách thú y và an toàn sinh học cho Hà Nội

Chính quyền thành phố cần ban hành lộ trình di dời hoạt động giết mổ gia cầm sống ra khỏi nội đô. Các cơ sở giết mổ bán công nghiệp cần được đầu tư hiện đại tại các huyện ngoại thành. Cơ quan chức năng phải siết chặt quy định truy xuất nguồn gốc động vật nhập tỉnh. Mọi cá nhân vi phạm quy định vệ sinh thú y cần bị xử phạt nghiêm minh. Đồng thời, chính sách hỗ trợ kinh phí khử trùng định kỳ cho ban quản lý chợ giúp duy trì an toàn dịch tễ. Việc cấp phát dụng cụ bảo hộ cho tiểu thương cần được xã hội hóa. Đây là giải pháp căn cơ để bảo vệ hệ thống chăn nuôi bền vững.

4.2. Hợp tác liên ngành Một sức khỏe phòng chống lây nhiễm sang người

Mô hình 'Một sức khỏe' là chìa khóa then chốt ngăn chặn các bệnh truyền lây từ động vật. Ngành thú y và y tế dự phòng cần tích hợp cơ sở dữ liệu giám sát dịch tễ học. Khi phát hiện virus độc lực cao tại chợ, thông tin cảnh báo phải gửi ngay tới trạm y tế địa phương. Việc khám sàng lọc cho nhóm tiểu thương có biểu hiện sốt, ho phải được triển khai tức thì. Các buổi truyền thông thay đổi hành vi giúp tiểu thương hiểu rõ nguy cơ tiếp xúc mầm bệnh. Đeo găng tay, khẩu trang và sát khuẩn tay sau mỗi phiên chợ trở thành thói quen bắt buộc. Phối hợp liên ngành chặt chẽ sẽ bảo đảm an toàn sức khỏe cho toàn cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ thú y của nghiên cứu sinh Cấn Xuân Minh với đề tài "Nghiên cứu sự lưu hành của virus cúm A tại các chợ đầu mối trên địa bàn Thành phố Hà Nội và đề xuất giải pháp kiểm soát, phòng chống dịch", thuộc chuyên ngành Dịch tễ học thú y (mã số: 9 64 01 08), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Nguyễn Viết Không tại Viện Thú y Quốc gia vào năm 2021.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vị trí trung tâm tiêu thụ của thành phố Hà Nội. Giai đoạn 2009–2018 ghi nhận đàn gia cầm thành phố không ngừng gia tăng, đạt 25,5 triệu con vào năm 2018 (chiếm 6,51% tổng đàn cả nước) với 7 loài gia cầm có giá trị kinh tế gồm gà, vịt, ngan, ngỗng, chim cút, bồ câu và đà điểu. Nguồn cung nội tại của thành phố chỉ đáp ứng được khoảng 60% nhu cầu tiêu thụ sản phẩm động vật (Hà Nội tiêu thụ 800–1.000 tấn sản phẩm động vật mỗi ngày, trong đó 30% là thịt gia cầm). Khoảng 40% lượng sản phẩm thiếu hụt phải vận chuyển từ ngoại tỉnh và nhập khẩu (nhập từ 57/62 tỉnh, thành phố), dẫn tới nguy cơ xâm nhiễm mầm bệnh truyền nhiễm rất cao. Mặt khác, chợ buôn bán gia cầm sống là nơi tập trung nhiều loài, mật độ nuôi nhốt cao, điều kiện vệ sinh kém, tạo môi trường thuận lợi cho virus cúm A (với sự kết hợp của 18 loại kháng nguyên HA và 11 loại kháng nguyên NA) biến chủng, tái tổ hợp và truyền lây sang người cũng như quay ngược lại các trang trại.

Khoảng trống nghiên cứu được xác định là: Mặc dù đã có các chương trình giám sát virus cúm gia cầm trên gia cầm và chợ sống tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào tỷ lệ lưu hành tại từng thời điểm đơn lẻ. Chưa có một công trình nghiên cứu nào được tiến hành một cách có hệ thống, đồng bộ tại các chợ đầu mối nhằm liên kết chặt chẽ giữa các đặc điểm thực tế trong hoạt động kinh doanh (thời gian họp, lưu giữ qua đêm, giết mổ) với sự lưu hành và đặc tính sinh học phân tử của các chủng virus cúm A, từ đó làm căn cứ xây dựng giải pháp kiểm soát phù hợp cho địa bàn Hà Nội.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án:

1. Xác định chủ động sự lưu hành của virus cúm A tại các chợ dựa trên hoạt động buôn bán, vận chuyển gia cầm sống.
2. Xác định sự tương đồng mức độ phân tử của chủng virus lưu hành với các chủng vắc xin cúm gia cầm phổ biến tại Việt Nam và phân tích các yếu tố nguy cơ.
3. Đánh giá mối nguy cơ và đề xuất chính sách, giải pháp phù hợp phục vụ công tác cảnh báo sớm và chủ động kiểm soát, phòng chống dịch cúm gia cầm trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Gia cầm được buôn bán tại một số chợ gia cầm sống trên địa bàn Hà Nội; virus cúm A thu thập từ hoạt động giám sát chủ động; chính sách và các văn bản liên quan đến công tác phòng chống dịch cúm gia cầm.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực địa được triển khai tại 19 chợ gia cầm sống trên địa bàn thành phố Hà Nội (bao gồm chợ đầu mối Hà Vỹ) và công tác xét nghiệm thực hiện tại Bộ môn Vi rút, Viện Thú y Quốc gia.
• Phạm vi thời gian: Công tác thu thập mẫu giám sát và điều tra thực nghiệm thực hiện từ tháng 12/2014 đến tháng 12/2019; số liệu dịch tễ học và chăn nuôi hồi cứu phục vụ phân tích lần lượt trong các giai đoạn 2003–2018 và 2009–2019.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án hệ thống hóa lịch sử bệnh cúm gia cầm từ ghi nhận đầu tiên năm 1878 của Perroncito E. tại Bắc Ý (ban đầu gọi là "dịch gà"), công trình phân biệt bệnh của Rivolta và Delprato (1880), xác định tác nhân qua màng lọc của Centanni và Savunzzi (1901), đến khi Schäfer W. (1955) định danh căn bệnh là do virus cúm type A thuộc họ Orthomyxoviridae (Lupiani và cs, 2009). Cấu trúc virus cúm A được Webster và cs (1992), Ito và cs (1998), Lefkowitz và cs (2018) và Lycett và cs (2019) mô tả gồm hệ gen ARN sợi đơn âm, 8 phân đoạn riêng biệt mã hóa 10 protein. Độc lực của virus phụ thuộc chủ yếu vào protein bề mặt Hemagglutinin (HA) và Neuraminidase (NA). Khả năng gây bệnh cao hay thấp liên quan đến vị trí phân cắt (cleavage site) của HA0: chủng độc lực cao (HPAI) chứa vị trí phân cắt đa kiềm được phân cắt bởi protease furin nội bào phổ biến; chủng độc lực thấp (LPAI) chỉ có một gốc kiềm phân cắt bởi protease ngoại bào niêm mạc (Lycett và cs, 2019; Nuñez và cs, 2019). Đoạn cuống NA bị mất 10 axit amin (vị trí 58–68) ở virus H5N6 tái tổ hợp làm tăng sự nhân lên trong tế bào động vật có vú (Nuñez và cs, 2019).

Về dịch tễ học toàn cầu, luận án tổng hợp các mốc dịch lớn: đại dịch 1918–1919 (A/H1N1), dịch cúm Châu Á 1957 (A/H2N2), cúm Hong Kong 1968 (A/H3N2), cúm Nga 1977 (A/H1N1), các đợt dịch cúm A/H5N2 tại Mỹ và Ireland năm 1983–1984. Dòng virus HPAI H5N1 Gs/Gd xuất hiện năm 1996 tại Quảng Đông, làm bùng phát dịch tại Hồng Kông năm 1997 lây sang người (HK-97), sau đó phát tán sang hồ Thanh Hải năm 2005 trên ngỗng đầu thanh mang đột biến PB2 627K (Lycett và cs, 2019; WHO, 2014). Giai đoạn 2009–2020 ghi nhận sự đa dạng hóa thành 10 clade chính; nhánh phụ 2.3.4.4 tái tổ hợp với các chủng LPAI tạo ra các subtype H5Nx (H5N2, H5N3, H5N5, H5N6, H5N8) lan rộng khắp Âu - Á, Bắc Mỹ và Châu Phi (Yang và cs, 2019; Lee và cs, 2018; Sealy và cs, 2019).

Bảng: Tích lũy các ca bệnh ở người nhiễm virus cúm A/H5N1 khu vực Tây Thái Bình Dương (2003–6/2021) theo số liệu WHO (2021)

Quốc gia	Giai đoạn 2003–2009 (Mắc/Tử vong)	Giai đoạn 2010–2014 (Mắc/Tử vong)	Giai đoạn 2015–2021 (Mắc/Tử vong)	Tổng số ca mắc	Tổng số ca tử vong	Tỷ lệ tử vong (CFR)
Campuchia	9 / 7	47 / 30	0 / 0	56	37	66,1%
Trung Quốc	38 / 25	9 / 5	6 / 1	53	31	58,5%
CHDCND Lào	2 / 2	0 / 0	1 / 0	3	2	66,7%
Việt Nam	112 / 57	15 / 7	0 / 0	127	64	50,4%
Tổng cộng	161 / 91	71 / 42	7 / 1	239	134	56,0%

Tại Việt Nam, dịch cúm gia cầm xuất hiện từ tháng 12/2003 tại Hà Tây và lan rộng toàn quốc với 4 đợt dịch lớn đến năm 2006 (đợt 1 tiêu hủy 43,9 triệu con gia cầm). Từ năm 2007, dịch chuyển thành dịch địa phương nhờ áp dụng tiêm phòng vắc xin bắt buộc từ cuối năm 2005 (Cục Thú y, 2019). Các nghiên cứu phát sinh loài của Wallace và cs (2007), Nguyen và cs (2008) chỉ ra sự lưu hành đan xen của các clade 0, clade 1, clade 2.3.4, clade 2.3.2.1 (2.3.2.1a, b, c) và sự xuất hiện của clade 2.3.4.4 A/H5N6 từ năm 2014.

Về vai trò của chợ gia cầm sống, các tác giả Magouras và cs (2020), Gilbert và cs (2017), Khan và cs (2018), Meseko và cs (2018) đánh giá chợ là nơi khuếch đại mầm bệnh. Các nghiên cứu can thiệp của Lau và cs (2007), Leung và cs (2012), Yuan và cs (2014), Offeddu và cs (2016), Sims và cs (2013) khẳng định ngày nghỉ chợ hàng tháng và lệnh cấm lưu giữ gia cầm sống qua đêm có tác động làm suy giảm sự nhân lên của virus và giảm nguy cơ phơi nhiễm ở người.

Vị trí của luận án: Luận án đóng vai trò là công trình phân tích dịch tễ học thực chứng chuyên sâu tại các chợ gia cầm sống ở Hà Nội, liên kết số liệu giám sát virus thực tế với các chỉ số hoạt động kinh doanh chợ để cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản lý dịch tễ đô thị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên lý thuyết dịch tễ học mô tả và dịch tễ học phân tích (Friis, 2018; Liu, 2017), áp dụng mô hình tam giác dịch tễ (tác nhân gây bệnh - vật chủ mẫn cảm - môi trường sinh thái chợ) và tiếp cận theo nguyên lý "Một sức khỏe" (One Health) của FAO/WHO/OIE trong quản lý bệnh truyền lây chung giữa người và động vật.

Phương pháp thu thập và điều tra số liệu:

• Thu thập số liệu chăn nuôi, buôn bán, giết mổ gia cầm, diễn biến dịch bệnh và hệ thống văn bản chỉ đạo của Trung ương và UBND thành phố Hà Nội.
• Phỏng vấn điều tra dịch tễ học: Triển khai theo bộ câu hỏi chuẩn hóa của FAO và CDC tại 18 chợ, phỏng vấn 22 người tại mỗi chợ (gồm 1 đại diện ban quản lý chợ, 1 cán bộ thú y phụ trách, 15 người bán gia cầm tại chợ và khu vực 300 m xung quanh, cùng 5 người vận chuyển gia cầm).

Phương pháp thu thập và xử lý mẫu giám sát:

• Mẫu swab gia cầm: Thu thập dịch ngoáy hầu họng và dịch ngoáy ổ nhớp theo quy trình tại QCVN 01-83:2011/BNNPTNT và TCVN 8400-26:2014. Dung dịch bảo quản mẫu gồm 9 phần đệm PBS kết hợp 1 phần dung dịch kháng sinh đậm đặc (Penicillin 1.000 IU, Streptomycin 1 g, Nystatin 500.000 IU pha trong 10 ml nước cất, lọc vô trùng qua màng 0,45 µm). Mẫu bảo quản ở nhiệt độ 2–8°C, vận chuyển về phòng thí nghiệm trong 24 giờ, lắc đều 15 giây, ly tâm 8.000 vòng/phút trong 15 giây; dịch nổi chia vào 2 ống 1,5 ml (một ống phân tích, một ống lưu giữ ở nhiệt độ -80°C).
• Mẫu môi trường: Thu thập tại mỗi quầy bán gia cầm gồm 5 mẫu phân tươi tại 5 vị trí gộp chung vào một ống chứa dung dịch bảo quản; 5 mẫu nước (0,5 ml/mẫu) tại 5 vị trí gộp chung bằng xi lanh (nếu không có nước uống, thay bằng một mẫu gộp dịch hầu họng của 5 con gia cầm cùng loại).

Phương pháp sinh học phân tử và phân tích phòng thí nghiệm:

• Tách chiết ARN virus bằng kit thương mại Qiagen (RNeasy Mini Kit hoặc QIAamp Viral RNA Mini Kit).
• Kỹ thuật Realtime RT-PCR: Sử dụng hệ máy BioRad-IQ5 và sinh phẩm Invitrogen SuperScript III One-Step RT-PCR System with Platinum Taq DNA Polymerase.
• Kỹ thuật phân lập virus: Tiêm truyền dịch mẫu xử lý kháng sinh vào xoang niệu nang phôi trứng gà sạch bệnh 9–11 ngày tuổi, ấp ở nhiệt độ phù hợp, thu hoạch dịch niệu nang kiểm tra ngưng kết hồng cầu.
• Kỹ thuật huyết thanh học: Thực hiện phản ứng ngưng kết hồng cầu (HA) với hồng cầu gà 1% trên đĩa nhựa 96 giếng đáy chữ V để xác định hiệu giá ngưng kết; chuẩn độ kháng nguyên về 4 HAU; thực hiện phản ứng ức chế ngưng kết hồng cầu (HI) với bộ kháng thể chuẩn (H1 đến H12 và NDV) để định type kháng nguyên.
• Giải trình tự gene và phân tích di truyền: Khuếch đại đoạn gene HA bằng các cặp mồi HA1 và HA2; tinh sạch sản phẩm PCR, điện di kiểm tra kích thước đoạn gen, giải trình tự nucleotide; phân tích trình tự, so sánh độ tương đồng nucleotide, amino acid và xây dựng cây phả hệ di truyền.

Bảng: Danh sách mồi và mẫu dò (primer/probe) sử dụng trong phản ứng Realtime RT-PCR và giải trình tự gen

Mục đích phát hiện / Đoạn gen	Tên mồi / Ký hiệu	Trình tự nucleotide (5' - 3')	Kích thước sản phẩm
Cúm A chung (InfA - CDC)	InfA Probe InfA xuôi InfA ngược	FAM-TGCAGTCCTCGCTCACTGGGCACG-BHQ1 GACCRATCCTGTCACCTCTGAC AGGGCATTYTGGACAAAKCGTCTA	—
Cúm A độc lực thấp (M - AAHL)	IVA-MA-P IVA-D161M-F IVA-D162M-R	TET-TCAGGCCCCCTCAAAGCCGA-BHQ1 AGATGAGYCTTCTAACCGAGGTCG TGCAAANACATCYTCAAGTCTCTG	—
H5 clade 2.3.4 (AAHL + CDC)	H5-3S Probe Probe HA 2-Xuôi Probe HA 2-Ngược	HEX-TCAACAGTGGCGAGTTCCCTAGCA-BHQ1 ACGTATGACTACCCGCAGTATTCA AGACCAGCTACCATGATTGC	—
H5 clade 1 (AAHL)	IVA-H5a-P IVA-D148H5-F IVA-D149H5-R	TET-CAACAGTGGCGAGTTCCCTAGCA-BHQ1 AAACAGAGAGGAAATAAGTGGAGTAAA ATT AAAGATAGACCAGCTACCATGATTGC	—
H5 clade 2.3.2.1a (CDC)	AH5a Probe 1/2 AH5a xuôi AH5a ngược	TGACTACCCGCAG”T”ATTCAGAAGAAGCAAGACTAA TGGAAAGTRTAARAAACGGAACGT YGCTAGGGARCTCGCCACTG	—
H5 clade 2.3.2.1b (CDC)	AH5b Probe 2 AH5b xuôi AH5b ngược	TACCCATACCAACCA“T”CT ACCATTCCCTGCCAT GGAATGYCCCAAATATGTGAAATCAA CCACTCCCCTGCTCRTTGCT	—
Phân type N1 (China)	N1-2 Probe N1-2 Xuôi N1-2 Ngược	FAM-TGGTCTTGGCCAGACGGTGC-BHQ1 TGGACTAGTGGGAGCAGCAT TGTCAATGGTTAAGGGCAACTC	—
Khuếch đại HA1 giải trình tự	HA1-F HA1-R	TGTAAAACGACGGCCAGTAGCAAAAGCAGGGGTYTAAT CAGGAAACAGCTATGACCCATACCAACCATCTAYCATTCC	1.100 bp
Khuếch đại HA2 giải trình tự	HA2-F HA2-R	TGTAAAACGACGGCCAGTAYGCMTAYAARATTGTCAAG CAGGAAACAGCTATGACAGTAGAAACAAGGGTGTTTTTAACT	1.000 bp

Phương pháp xử lý số liệu: Số liệu điều tra đặc điểm chợ được lượng hóa bằng phương pháp mã hóa biến giả (Dummy coding). Phân tích tương quan hai biến được áp dụng để xác định mức độ liên hệ giữa đặc điểm hoạt động của chợ với tỷ lệ mẫu dương tính virus cúm A và cúm A/H5.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 tổng thuật các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về tác nhân virus cúm A, cấu trúc phân tử và các phân nhóm phụ. Tác giả phân tích cơ chế phân cắt protein HA giữa hai tiểu phần HA1 và HA2 thông qua liên kết disulfide, trong đó các chủng HPAI sở hữu vùng phân cắt đa kiềm nhạy cảm với protease nội bào furin. Đối với kháng nguyên NA, các nghiên cứu xác định đoạn mất 10 amino acid tại vùng cuống (vị trí 58–68) ở virus H5N6 tái tổ hợp có vai trò gia tăng khả năng nhân lên trong tế bào động vật có vú. Về dịch tễ học, chương phân tích vai trò tàng trữ mầm bệnh của các loài thủy cầm hoang dã thuộc bộ Anseriformes và Charadriiformes. Con đường truyền lây qua môi trường nước và bùn theo cơ chế phân - miệng được dẫn chứng cụ thể: 200 µl nước chứa 1 PFU hoặc 200 µl bùn chứa 200 PFU virus cúm A có khả năng gây nhiễm phôi trứng gà sạch.

Chương cũng thống kê chi tiết diễn biến dịch cúm gia cầm tại Việt Nam qua các đợt dịch lớn từ năm 2003 đến 2019, sự xuất hiện và thay thế của các biến chủng H5N1 (clade 0, 1, 2.3.4, 2.3.2.1a, b, c) và H5N6 (clade 2.3.4.4). Vai trò dịch tễ của chợ gia cầm sống được tổng kết là mắt xích làm lan truyền virus từ đàn này sang đàn khác và từ chợ trở lại trang trại qua lồng nhốt, phương tiện vận chuyển chưa khử trùng.

Chương 2: Đối tượng, nội dung, vật liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình thực nghiệm và điều tra dịch tễ học. Tác giả chuẩn hóa quy trình thu thập mẫu swab hầu họng, ổ nhớp và mẫu môi trường (nước, phân) tại 19 chợ buôn bán gia cầm sống trên địa bàn Hà Nội trong 5 năm (12/2014–12/2019). Chương trình giám sát thực hiện định kỳ 1 lần/tháng vào đầu tháng. Quy trình chuẩn bị dung dịch bảo quản mẫu với công thức kháng sinh đậm đặc (Penicillin, Streptomycin, Nystatin), quy trình ly tâm và bảo quản mẫu ở -80°C được trình bày rõ ràng.

Quy trình kỹ thuật trong phòng thí nghiệm bao gồm: tách chiết ARN bằng kit Qiagen; thiết lập phản ứng Realtime RT-PCR một bước (One-Step RT-PCR) với các cặp mồi và probe đặc hiệu phát hiện gen Matrix của cúm A, các clade phân nhánh H5 (clade 1, clade 2.3.4, clade 2.3.2.1a, clade 2.3.2.1b) và gen N1; kỹ thuật phân lập virus trên phôi trứng gà 9–11 ngày tuổi; phản ứng HA và HI bằng hồng cầu gà 1% kết hợp bộ kháng huyết thanh chuẩn H1–H12; kỹ thuật nhân gen HA bằng mồi HA1 và HA2 để giải trình tự. Chương 2 cũng trình bày phương pháp phỏng vấn dịch tễ học 22 đối tượng/chợ tại 18 chợ và phương pháp mã hóa biến giả (Dummy coding) phục vụ phân tích tương quan thống kê.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm và khảo sát thực địa thông qua 3 nội dung chính:

Thứ nhất, tình hình chăn nuôi, kinh doanh, buôn bán, giết mổ gia cầm và các yếu tố nguy cơ tại Hà Nội:

• Tổng đàn gia cầm Hà Nội liên tục tăng trưởng trong giai đoạn 2009–2019, đạt 25,5 triệu con vào năm 2018 (chiếm 6,51% đàn gia cầm cả nước). Diễn biến dịch bệnh cúm gia cầm tại Hà Nội từ năm 2003 đến 2018 chia làm 3 giai đoạn: giai đoạn 1 (2004–2005), giai đoạn 2 (2007–2012) và giai đoạn 3 (2014–2018). Mức độ nhiễm bệnh tập trung trên gà hoặc thủy cầm tùy theo từng giai đoạn; quy mô đàn mắc bệnh tăng dần qua thời gian, đến giai đoạn 3 dịch bệnh tập trung chủ yếu ở các đàn có quy mô từ 1.000 con trở lên.
• Thực trạng mạng lưới chợ: Thành phố tồn tại đồng thời nhiều hình thức kinh doanh, phần lớn các chợ đều có hoạt động giết mổ gia cầm tại chỗ. Tỷ lệ cơ sở kinh doanh gia cầm sống được cấp phép đạt mức rất thấp (chỉ 33%). Nguồn gia cầm cung cấp cho thị trường Hà Nội rất đa dạng, nhập khẩu và vận chuyển từ 57/62 tỉnh, thành trong cả nước (tiêu biểu như chợ đầu mối Hà Vỹ phân phối cả nội thành và ngoại tỉnh).
• Phân tích tương quan yếu tố nguy cơ: Kết quả phân tích thống kê chỉ ra rằng đặc điểm chợ về thời gian họp chợ trong ngày và lịch họp chợ (phiên hay liên tục) có mối liên quan chặt chẽ với tỷ lệ phát hiện mẫu dương tính virus cúm A chung. Trong khi đó, nguồn gốc xuất xứ của gia cầm nhập chợ, việc lưu giữ gia cầm sống qua đêm tại chợ và công suất giết mổ gia cầm tại chợ là các yếu tố liên quan chặt chẽ với tỷ lệ phát hiện mẫu dương tính virus cúm A/H5Ny.

Thứ hai, sự lưu hành và đặc điểm phân tử của virus cúm gia cầm tại các chợ sống:

• Giám sát tại 19 chợ buôn bán gia cầm sống cho thấy tỷ lệ mẫu dương tính với virus cúm A đạt trung bình 19,4%; trong đó, tỷ lệ mẫu dương tính với phân type H5 chiếm 2,8%.
• Biến động theo thời gian: Tỷ lệ phát hiện virus cúm A tăng cao rõ rệt vào các tháng trước và sau Tết Nguyên đán, đạt đỉnh cao nhất vào tháng 8 (25,1%).
• Đặc điểm phân tử vùng phân cắt (Cleavage site): Phân tích trình tự đoạn gen HA của các chủng đại diện A/H5N1 và A/H5N6 phát hiện chuỗi amino acid tại vị trí phân cắt HA0 mang đặc tính của virus cúm gia cầm độc lực cao (HPAI).
• Đặc điểm phát sinh loài và tương đồng kháng nguyên vắc xin: Nhóm chủng virus A/H5N1 lưu hành tại chợ đều thuộc phân nhánh subclade 2.3.2.1c, có quan hệ phát sinh họ hàng gần với chủng tham chiếu A/Hubei/1/2010 và có mức độ tương đồng cao với hai chủng vắc xin đang dùng phổ biến tại Việt Nam là Re-6 (A/duck/Guangdong/S1322/2010) và NIBRG-14 (A/VietNam/1194/2004). Nhóm chủng virus A/H5N6 thuộc phân nhánh subclade 2.3.4.4 có nguồn gốc tiến hóa từ chủng A/goose/Guangdong/1/96 (H5N1) và tương đồng với chủng vắc xin Re-5 (A/duck/Anhui/1/2006).

Thứ ba, đánh giá thực trạng quản lý và đề xuất giải pháp phòng chống dịch: Phân tích có hệ thống xác định 4 vấn đề tồn tại cốt lõi tại các chợ gia cầm sống Hà Nội: (1) Quản lý nhà nước có sự chồng chéo giữa các đơn vị liên quan; (2) Các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ, vận hành theo phương thức truyền thống không đảm bảo vệ sinh dịch tễ; (3) Thiếu kit chẩn đoán nhanh tại chỗ để phát hiện kịp thời gia cầm hoặc sản phẩm nghi nhiễm; (4) Thiếu hệ thống quản lý dữ liệu truy xuất nguồn gốc để phục vụ điều tra căn nguyên và xử phạt vi phạm.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận:

• Công trình cung cấp bộ dữ liệu có hệ thống về sự lưu hành của virus cúm A và virus cúm A/H5 tại hệ thống chợ gia cầm sống trên địa bàn thành phố Hà Nội trong giai đoạn 5 năm (2014–2019).
• Luận án bổ sung vào ngân hàng dữ liệu vi sinh vật bộ sưu tập nguồn gen vi sinh vật của các chủng virus cúm A lưu hành tại Hà Nội; giải mã trình tự gen HA, khẳng định các chủng A/H5N1 thuộc subclade 2.3.2.1c và A/H5N6 thuộc subclade 2.3.4.4 đều mang trình tự vùng phân cắt đặc trưng của chủng virus độc lực cao (HPAI).
• Xác định mối liên hệ dịch tễ có ý nghĩa thống kê giữa các yếu tố vận hành chợ (thời gian họp, lịch họp, nguồn gốc gia cầm, lưu giữ qua đêm, công suất giết mổ) với tỷ lệ lưu hành virus cúm A và cúm A/H5Ny.
• Đánh giá mức độ tương đồng di truyền giữa các chủng thực địa với các chủng vắc xin Re-5, Re-6 và NIBRG-14, cung cấp cơ sở phân tử phục vụ cảnh báo khả năng bảo hộ của vắc xin.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn:

• Cung cấp số liệu dịch tễ học thực chứng hỗ trợ các cơ quan quản lý thú y dự báo sớm nguy cơ phát sinh ổ dịch cúm gia cầm tại các điểm giao lưu thương mại đầu mối.
• Xác định rõ các mắt xích nguy cơ cao nhất tại chợ (lưu giữ qua đêm, giết mổ thủ công, buôn bán không kiểm dịch), làm căn cứ điều chỉnh chính sách kiểm soát dịch.

Hệ thống giải pháp và kiến nghị đề xuất từ kết quả nghiên cứu:

• Giải pháp giảm thiểu yếu tố nguy cơ trực tiếp tại chợ:
  • Áp dụng quy định định kỳ hàng tháng hoặc hàng quý đóng cửa chợ ít nhất 1 ngày để thực hiện tổng vệ sinh, khử trùng tiêu độc toàn bộ khuôn viên.
  • Đóng cửa chợ sớm hàng ngày để dọn dẹp vệ sinh môi trường quầy sạp.
  • Ban hành lệnh cấm lưu giữ gia cầm sống qua đêm tại chợ; trường hợp bắt buộc phải lưu giữ thì đàn gia cầm phải có nguồn gốc chứng nhận từ trang trại an toàn sinh học và được tiêm phòng vắc xin đầy đủ.
  • Cấm triệt để hoạt động giết mổ gia cầm sống thủ công bên trong khuôn viên chợ buôn bán.
• Các giải pháp bổ sung:
  • Ngăn chặn gia cầm nhập lậu thông qua các chính sách điều tiết cân bằng giá cả, nâng cao ý thức hộ kinh doanh và áp dụng chế tài xử phạt nghiêm minh đối với hành vi vận chuyển trái phép.
  • Xây dựng và nhân rộng mô hình "Chợ an toàn thực phẩm".
  • Cải thiện và vận hành hệ thống điện tử phục vụ quản lý truy xuất nguồn gốc động vật lưu thông.
  • Ứng dụng các kit kiểm tra nhanh (dạng que thử) tại hiện trường chợ nhằm phát hiện nhanh sự hiện diện của kháng nguyên virus hoặc kiểm tra kháng thể bảo hộ trên đàn gia cầm nhập chợ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên nội dung và phạm vi nghiên cứu được trình bày trong luận án:

• Phạm vi nghiên cứu thực địa tập trung tại 19 chợ gia cầm sống thuộc địa bàn thành phố Hà Nội; chưa mở rộng khảo sát đồng thời tại các tỉnh vệ tinh cung cấp nguồn gia cầm chính cho Hà Nội để đánh giá toàn diện chuỗi cung ứng.
• Phân tích di truyền phân tử mới tập trung chủ yếu vào đoạn gen bề mặt HA (H5) và định type kháng nguyên N1, N6; chưa giải mã toàn bộ hệ gen (full-genome sequencing) cả 8 phân đoạn của các chủng phân lập nhằm theo dõi các đột biến tái tổ hợp ở các gen nội tại (PB2, PB1, PA, NP, M, NS) liên quan đến khả năng thích ứng trên động vật có vú.
• Nghiên cứu sự tương đồng với chủng vắc xin mới dừng lại ở mức độ so sánh trình tự nucleotide và amino acid của gen HA; chưa thực hiện các thử nghiệm công cường độc (challenge test) in vivo trên động vật sống để đánh giá chuẩn xác hiệu lực bảo hộ chéo thực tế của từng loại vắc xin đối với các biến chủng đang lưu hành.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi giải trình tự toàn bộ 8 phân đoạn hệ gen đối với các chủng phân lập được tại chợ sống.
• Thiết lập các nghiên cứu in vivo đánh giá khả năng bảo hộ chéo của các vắc xin thương mại lưu hành đối với các chủng phân lập thực địa.

Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Dịch tễ học thú y, Vi sinh vật học thú y, Bệnh học gia cầm và Y tế công cộng (tiếp cận theo mô hình Một sức khỏe).
• Cán bộ kỹ thuật phòng thí nghiệm: Tham khảo quy trình chuẩn về kỹ thuật lấy mẫu swab/môi trường tại chợ, công thức pha chế dung dịch bảo quản có kháng sinh, thông số chu trình nhiệt và trình tự mồi/probe Realtime RT-PCR định clade H5 và giải trình tự gen HA.
• Cán bộ thú y cơ sở và cơ quan quản lý dịch tễ: Tham khảo phương pháp điều tra bảng hỏi chuẩn hóa FAO/CDC và phương pháp mã hóa biến giả (Dummy coding) lượng hóa các yếu tố nguy cơ dịch tễ học tại cơ sở kinh doanh.
• Các nhà hoạch định chính sách, nhà quản lý nông nghiệp và thú y cấp tỉnh/thành phố: Cơ sở khoa học để ban hành các quy chế quản lý chợ gia cầm sống (quy định ngày nghỉ chợ, cấm lưu giữ qua đêm, cấm giết mổ tại chợ, ứng dụng que thử nhanh và số hóa truy xuất nguồn gốc).

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ mẫu dương tính với virus cúm A và subtype H5 tại các chợ gia cầm sống ở Hà Nội được ghi nhận là bao nhiêu? Trong nghiên cứu giám sát tại 19 chợ gia cầm sống trên địa bàn Hà Nội giai đoạn 2014–2019, tỷ lệ mẫu dương tính trung bình với virus cúm A là 19,4%, trong đó tỷ lệ mẫu dương tính với subtype H5 chiếm 2,8%. Tỷ lệ nhiễm tăng cao vào các tháng trước và sau Tết Nguyên đán, đạt đỉnh cao nhất vào tháng 8 (25,1%).

2. Những đặc điểm nào trong hoạt động của chợ gia cầm sống có mối liên hệ chặt chẽ với sự lưu hành của virus cúm A và cúm A/H5? Kết quả phân tích tương quan hai biến chỉ ra rằng:

• Thời gian họp chợ trong ngày và lịch họp chợ (họp phiên hay họp hàng ngày) liên quan chặt chẽ đến sự hiện diện của mẫu dương tính với virus cúm A chung.
• Nguồn gốc gia cầm nhập chợ, việc lưu giữ gia cầm sống qua đêm tại chợ và công suất giết mổ gia cầm tại chợ liên quan chặt chẽ đến sự hiện diện của mẫu dương tính với virus cúm A/H5Ny.

3. Các chủng virus cúm A/H5N1 và A/H5N6 thu thập tại chợ thuộc phân nhánh nào và có đặc điểm phân tử gì đáng chú ý? Phân tích trình tự gen HA cho thấy:

• Cả hai nhóm chủng A/H5N1 và A/H5N6 đều mang trình tự chuỗi amino acid tại vùng phân cắt HA0 (Cleavage site) đặc trưng của các chủng virus cúm gia cầm độc lực cao (HPAI).
• Chủng A/H5N1 thuộc phân nhánh subclade 2.3.2.1c, có quan hệ di truyền gần với chủng A/Hubei/1/2010 và tương đồng cao với chủng vắc xin Re-6 (A/duck/Guangdong/S1322/2010) và NIBRG-14 (A/VietNam/1194/2004).
• Chủng A/H5N6 thuộc phân nhánh subclade 2.3.4.4, có nguồn gốc từ chủng A/goose/Guangdong/1/96 (H5N1) và tương đồng với chủng vắc xin Re-5 (A/duck/Anhui/1/2006).

4. Luận án đã chỉ ra những tồn tại chủ yếu nào trong công tác kiểm soát cúm gia cầm tại các chợ Hà Nội? Qua khảo sát thực tế, luận án xác định 4 tồn tại chính:

• Có sự chồng chéo trong công tác quản lý nhà nước tại chợ.
• Đa số cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ, vận hành theo phương thức truyền thống, tỷ lệ cấp phép kinh doanh thấp (đạt 33%) và khó kiểm soát an toàn sinh học.
• Thiếu các bộ kit chẩn đoán nhanh tại chỗ khi phát hiện gia cầm hoặc sản phẩm nghi nhiễm bệnh.
• Chưa có hệ thống điện tử quản lý truy xuất nguồn gốc động vật nhập chợ để xác định nguồn lây và phục vụ xử phạt vi phạm.

5. Luận án đề xuất những giải pháp can thiệp trực tiếp nào nhằm giảm thiểu nguy cơ lưu hành virus tại chợ gia cầm sống? Luận án đề xuất 4 giải pháp can thiệp trực tiếp:

• Định kỳ hàng tháng hoặc hàng quý phải có ít nhất 1 ngày đóng cửa chợ hoàn toàn để làm vệ sinh, tiêu độc khử trùng.
• Đóng cửa chợ sớm hàng ngày để thực hiện vệ sinh quầy sạp và khu vực kinh doanh.
• Cấm lưu giữ gia cầm sống qua đêm tại chợ (nếu phải lưu giữ, gia cầm bắt buộc phải có nguồn gốc từ trang trại an toàn sinh học và đã được tiêm phòng vắc xin đầy đủ).
• Cấm triệt để hoạt động giết mổ gia cầm sống tại chợ.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Cấn Xuân Minh đã phản ánh một cách toàn diện thực trạng chăn nuôi, kinh doanh và diễn biến dịch tễ bệnh cúm gia cầm tại Hà Nội, làm rõ vai trò của mạng lưới chợ buôn bán gia cầm sống như một mắt xích duy trì và phát tán mầm bệnh. Bằng các kỹ thuật dịch tễ học kết hợp sinh học phân tử, luận án đã xác định tỷ lệ lưu hành thực tế của virus cúm A (19,4%) và H5 (2,8%), đồng thời chứng minh các chủng A/H5N1 (subclade 2.3.2.1c) và A/H5N6 (subclade 2.3.4.4) lưu hành đều mang độc lực cao nhưng vẫn giữ độ tương đồng phân tử với các chủng vắc xin hiện hành. Dựa trên việc phân tích các yếu tố nguy cơ vận hành chợ, công trình đã đề xuất hệ thống giải pháp can thiệp cụ thể nhằm kiểm soát sự lưu hành của virus cúm A, phục vụ công tác bảo vệ sức khỏe đàn gia cầm và ngăn ngừa nguy cơ truyền lây dịch bệnh sang người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tài liệu (24 trang); Chương 2: Nội dung, đối tượng, vật liệu và phương pháp nghiên cứu (13 trang); Chương 3: Kết quả và thảo luận (65 trang); chương 4: Kết luận và đề nghị (2 trang); Danh mục công trình đã công bố (1 trang); Tài liệu tham khảo trong đó 54 tài liệu tiếng Việt và 87 tài liệu tiếng Anh; 29 bảng và 20 hình, 35 trang phụ lục. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Lịch sử bệnh Cúm gia cầm Bệnh Cúm gia cầm (Avian Influenza) là một bệnh truyền nhiễm ở loài chim (bao gồm cả gia cầm và chim hoang dã) (OIE, 2015) do nhóm virus cúm A, thuộc họ Orthomyxoviridae gây ra (Lefkowitz và cs, 2018; Webster và cs, 1992) có khả năng lan truyền từ động vật sang người (FAO, 2019; Lycett và cs, 2019). Mô tả đầu tiên về cúm gia cầm là vào năm 1878 ở Bắc Ý; Perroncito E.

ghi lại một loại bệnh gây chết nhiều gà gọi là “dịch gà”; vào thời điểm này, “dịch gà” dễ nhầm với dịch tả gà. Năm 1880, Rivolta và Delprato trong sách bệnh gia cầm đã phân biệt 2 bệnh này bằng triệu chứng bệnh tích và gọi tên là bệnh do Typhus exudatious gallinarum. Năm 1901, Centanni và Savunzzi xác định bệnh là do một loại virus qua lọc, nhưng mãi đến năm 1955, Schäfer W. mới xác định đây là bệnh cúm gia cầm do virus type A (influenza virus).

Dịch gà sau này (Hội nghị Quốc tế lần thứ nhất về cúm gia cầm) được gọi là cúm gia cầm thể độc lực cao [highly pathogenic avian influenza (HPAI)] (Lupiani và cs, 2009). Đối với các chủng virus độc lực cao, gia cầm mắc bệnh có thời gian ủ bệnh ngắn (1- 3 ngày), một số gia cầm có thể chết đột ngột và không có biểu hiện triệu chứng lâm sàng, tỷ lệ chết có thể lên tới 100%. Gia cầm di chuyển bất thường, loạng choạng, run rẩy, mệt mỏi, nằm tụ tập từng đám, lắc đầu, ho, khó thở, chảy nước mũi, thở khò khè; sưng phù đầu và mặt, mào và tích tím tái, xuất huyết dưới da, tiêu chảy (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2016). Bệnh tích chủ yếu gồm xuất huyết, đọng nhiều dịch khí quản, xuất huyêt phổi, dạ dày tuyến, manh tràng, ruột non, màng bao tim, dưới da chân xuất huyết, sưng gan, lách, thận, màng não xung huyết (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2016).1: Bản đồ phân bố virus cúm gia cầm độc lực cao (WHO, 2018) 5 Bệnh cúm gia cầm xảy ra khắp nơi trên thế giới, là mối đe dọa cho chăn nuôi, sức khỏe cộng đồng và gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế của mỗi quốc gia.

Các chủng virus có độc lực cao với gia cầm thường thuộc type H5 và H7. Theo OIE, có hai đợt dịch trong thời gian gần đây: Đợt 1 từ 2003 (từ cuối 2003) đến 2012, 65 quốc gia có dịch, 8345 ổ dịch và có 4 subtype virus lưu hành; đợt 2 từ 2013 đến 2018: 68 quốc gia có dịch, 7122 ổ dịch và có tới 12 subtype virus lưu hành. Số thống kê đợt 2 được minh họa ở bản đồ phân bố hình 1 (OIE, 2018). Từ 2013 đến 2018, khu vực có dịch nặng nề gồm châu Á, châu Phi và châu Âu, Bắc Mỹ (Nam Mỹ không có dịch).

Các subtype phổ biến nhất gồm H5N1, H5N2 và H5N8, ngoài ra còn có H5N3, H5N5, H5N6, H5N8, H5N9, H7N2, H7N3, H7N8, H7N8 và H7N9 (OIE, 2018). Virus cúm A và đặc tính gây bệnh 1. Cấu trúc, tên gọi chủng và sự biến chủng Hình 1.2: Sơ đồ cấu trúc virion của virus cúm A (Vỏ virion gồm (i) glycoproteins hemagglutinin (HA, cặp 3), (ii) neuraminidase (NA, cặp 4) (iii) M2 proteins và (iv) NS2 protein. Lõi virus gồm (i) M1 matrix protein (ii) ribonucleoprotein (RNP)= ARN virus + nucleocapsid protein (NP), (iii) PA, (iv, v) PB1 và PB2 polymerase proteins) 6 Virus cúm A là một chi thuộc họ Orthomyxoviridae.

Hệ gene của virus cúm A là ARN sợi đơn âm [(-)ssARN], có tổng độ dài khoảng 13.500 nucleotide, gồm 8 phân đoạn riêng biệt (PB2, PB1, PA, HA, NP, NA, M và NS) (hình 1.2), mã hóa cho 10 loại protein khác nhau: HA, NA, NP, M1, M2, PB1, PB2, PA, NS1, NS2 (Ito và cs, 1998; Lefkowitz và cs, 2018; Webster và cs, 1992). Virus cúm A có cấu trúc gennome phân thành 8 đoạn (Lycett và cs, 2019; Webster và cs, 1992). Cho đến nay, có 16 subtype HA (H1-16) và 9 subtype NA (N1-9). Gần đây H17 và H18, N10 và N11 mới được xác định, chủ yếu ở các virus cúm dơi (Lycett và cs, 2019).

Tất cả virus cúm gia cầm (avian influenza virus) được xếp vào type A và được chia thành các phân type (subtype) dựa vào tính kháng nguyên của glycoprotein bề mặt của hemagglutinin (HA) và neuraminidase (NA). Virus có lớp vỏ bọc của là glycoprotein bao gồm hai loại protein chính: Haemagglutinin (HA) gây ngưng kết hồng cầu và Neuraminidae (NA) một loại enzyme phân hủy protein thụ thể của virus. Lõi virion chứa acid Ribonucleic hệ gen của virus. Virus cúm gia cầm có vỏ bọc lipit.

Trên vỏ bọc có hai loại kháng nguyên H (Hemagglutinin) và N (Neuraminidase) (Thông tư 07/2016/TT-BNNPTNT). Trong tự nhiên, virus cúm A tồn tại với tổ hợp của 16 HA và 9 NA, do vậy có tên gọi tương ứng là HxNy (x là các số tự nhiên từ 1 đến 16 và y từ 1 đến 9) (Thông tư 07/2016/TT-BNNPTNT). Sự tái tổ hợp giữa HA và NA có thể tạo nên nhiều phân type khác nhau về độc tính và khả năng gây bệnh (Lefkowitz và cs, 2018). Cấu trúc phân tử cho độc lực cao và thấp của các chủng H5 và H7 Protein HA nằm trên bề mặt của virus cúm và nó tạo điều kiện cho virus xâm nhập vào tế bào vật chủ bằng cách liên kết với axit sialic trên bề mặt tế bào vật chủ.

Các chủng virus thích nghi với gia cầm ưu tiên liên kết N-acetylneuraminic acid với α- 2,3-sialic acids. Các axit sialic này nằm trong ruột và đường tiêu hóa của các loài gia cầm và trong đường hô hấp dưới của con người. Protein HA chứa vị trí phân cắt giữa vùng HA1 và HA2, sự phân cắt là cần thiết cho sự lây nhiễm. Sự phân cắt này được thực hiện bởi các protease tế bào để tạo ra HA1 và HA2 liên kết với nhau bằng liên kết disulfide.

Sự phân cắt của HA có thể bị chặn lại bởi một chất ức chế protease. Một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng gây bệnh của virus phụ thuộc vào trình tự của các axit amin ở vị trí phân cắt HA0. Protein HA của HPAIV chứa vị trí phân cắt đa kiềm được phân cắt bởi protease nội bào furin phổ biến. Ngược lại LPAIV vị trí phân 7 cắt chỉ có một gốc kiềm, sự phân cắt của HA được thực hiện ngoại bào bởi các protease vật chủ có trên bề mặt niêm mạc dẫn đến biểu hiện lâm sàng ít hơn ở gia cầm.

Hiện tượng này được thiết lập rõ ràng đối với HA của H5 và H7 (Lycett và cs, 2019). Vị trí phân cắt nhiều bazơ trên HA là một yếu tố quyết định mạnh mẽ đến khả năng gây bệnh của virus H5, tuy nhiên việc chèn các gốc kiềm vào HA của LPAIV không phải lúc nào cũng dẫn đến kiểu hình gây chết khi thử nghiệm ở gà. Các protein cúm khác như PB2, PB1, và NP có thể làm tăng khả năng gây bệnh của virus cúm (Nuñez và cs, 2019). NA trong virus H5Nx Cho đến nay, các chủng virus CGC mới lưu hành ở Trung Quốc là H5N6, H5N8, H5N2 và H5N3 là các chủng tái tổ hợp có thể tạo ra phân tử NA chiếm ưu thế làm tăng khả năng gây bệnh và giải phóng các hạt virus.

Điều này có thể làm tăng sự lây lan virus giữa các vật chủ. Nhiều lần cấy truyền virus H5N3 ở gia cầm dẫn đến một đột biến ở vị trí xúc tác của NA, làm tăng độc lực của virus này ở gia cầm. Các đột biến ở các gen bên trong như PB2, cũng có liên quan đến việc tăng khả năng gây bệnh của H5Nx. Có sự khác biệt đáng kể về cấu trúc và chức năng trong các protein NA (N6, N8 và N2) từ một số virus liên quan đến nhánh 2.

Sự tương tác giữa HA/NA có thể phụ thuộc vào tuổi của gia cầm: virus H5 không có tính độc có thể gây chết ở gà một ngày tuổi. Cũng chủng virus đó nhiễm ở gà 1 tuần tuổi không có dấu hiệu lâm sàng. Đây dường như là một hiện tượng đặc hiệu với H5, trong khi virus H7 ít phụ thuộc vào chức năng NA để gây bệnh. Các virus H5N6 tái tổ hợp chứa NA bị mất 10 axit amin (từ 58–68) đã làm tăng sự nhân lên của virus trong các dòng tế bào động vật có vú so với NA nguyên vẹn H5N6.

Các virus có chứa NA xóa cuống này cũng cho thấy sự nhân lên trong các tế bào xơ phôi gà (CEF), trong khi virus H5N2 có hiệu giá thấp hơn trong các tế bào này. Những dữ liệu này cho thấy vùng cuống NA ở H5N6 đóng một vai trò quan trọng trong khả năng gây bệnh ở vật chủ động vật có vú và làm giảm khả năng gây bệnh trong tế bào ở gà (Nuñez và cs, 2019). Dịch tễ học cúm gia cầm 1. Phạm vi vật chủ Virus CGC có thể lây nhiễm vào gia cầm chăn nuôi ở mọi quy mô và hình thức chăn nuôi, chim cảnh, chim hoang dã, và nhiều loài gia cầm và không gia cầm khác 8 (OIE, 2021).

Các loài chim nước hoang dã, đặc biệt là các thành viên của bộ Anseriformes (vịt và ngỗng) và Charadriiformes (mòng biển và chim bờ), là những vật chủ mang đầy đủ các phân nhóm virus cúm A, do đó chúng có thể tạo thành ổ chứa tự nhiên của tất cả các loại virus cúm A. Mặc dù vậy một số loại virus cúm A cũng đã được phát hiện ở các loài khác. Ví dụ, H1N1, H3N2 và H1N2 đã được phát hiện ở lợn (Mancera Gracia và cs, 2020), trong khi H3N8 và H7N7 được tìm thấy ở ngựa. Gần đây, virus H3N8 ở ngựa lây nhiễm và thích nghi ở chó (He và cs, 2019).

Ngoài ra, trong khi tất cả các loài chim được cho là dễ mắc bệnh, thì một số loài gia cầm nuôi như gà, gà tây, gà tây, chim cút và gà lôi được biết là đặc biệt rất mẫn cảm. Phần lớn virus cúm gia cầm độc lực thấp (LPAI) tồn tại ở các loài chim hoang dã mà không gây ra triệu chứng, đặc biệt là các loài chim ở vùng đầm lầy và các môi trường sống dưới nước khác (OIE, 2021).