Luận án nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại miền Bắc Việt Nam (2014-2017)

Nghiên cứu dịch tễ học bệnh dịch tả lợn cổ điển tại miền Bắc Việt Nam từ năm 2014 đến 2017. Phân tích các yếu tố và xu hướng của bệnh.

• Tác giả: Nguyễn Phục Hưng
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thị Lan
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Dịch tễ học thú y
• Đề tài: Nghiên cứu dịch tễ học bệnh dịch tả lợn cổ điển (Classical swine fever) ở lợn tại miền Bắc Việt Nam giai đoạn 2014 - 2017
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên cứu Dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam Thực trạng và Mục tiêu Cấp thiết

Bệnh dịch tả lợn cổ điển (Classical Swine Fever – CSF), còn được gọi là bệnh sốt lợn, là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất đối với ngành chăn nuôi lợn trên toàn cầu và đặc biệt tại Việt Nam. Gây ra bởi virus dịch tả lợn (CSFV) thuộc họ Flaviviridae, bệnh này đặc trưng bởi tỷ lệ mắc và tử vong cao, dẫn đến thiệt hại kinh tế nghiêm trọng cho người chăn nuôi. Trong bối cảnh chăn nuôi lợn phát triển mạnh mẽ tại Bắc Việt Nam, việc kiểm soát dịch tả lợn cổ điển trở thành một thách thức lớn, đòi hỏi những nghiên cứu dịch tễ học bệnh dịch tả lợn sâu rộng và toàn diện. Nhu cầu về thông tin chính xác về tình hình lưu hành, đặc điểm di truyền của virus và các yếu tố nguy cơ liên quan là vô cùng cấp thiết để xây dựng các chiến lược phòng chống hiệu quả. Một luận án tiến sĩ của Nguyễn Phục Hưng (2019) đã tập trung vào nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam trong giai đoạn 2014-2017, cung cấp cái nhìn chi tiết về tình hình dịch tả lợn cổ điển tại miền Bắc giai đoạn 2014-2017, góp phần quan trọng vào kho tàng kiến thức khoa học và ứng dụng thực tiễn trong ngành thú y. Nghiên cứu này không chỉ đánh giá thực trạng bệnh mà còn đi sâu vào các phương pháp nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tiên tiến, từ đó đề xuất các giải pháp chiến lược nhằm giảm thiểu tác động của bệnh, bảo vệ đàn lợn và đảm bảo sinh kế cho người nông dân. Sự hiểu biết sâu sắc về dịch tễ học phân tử và các đặc điểm virus dịch tả lợn là nền tảng vững chắc để phát triển các biện pháp phòng chống dịch tả lợn tối ưu, thích ứng với điều kiện cụ thể của khu vực.

1.1. Bối cảnh Dịch tả lợn cổ điển và Tầm quan trọng của Nghiên cứu tại Miền Bắc

Dịch tả lợn cổ điển (CSF) đã và đang là mối đe dọa thường trực đối với ngành chăn nuôi lợn toàn cầu. Tại Bắc Việt Nam, mật độ chăn nuôi cao, quy mô đa dạng từ nhỏ lẻ đến trang trại lớn, cùng với tập quán chăn nuôi và giao thương lợn phức tạp, tạo điều kiện thuận lợi cho sự lây lan của virus dịch tả lợn. Thực trạng này đòi hỏi những nỗ lực nghiên cứu không ngừng nhằm hiểu rõ hơn về động thái dịch tễ của bệnh. Nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam là yếu tố then chốt để xác định các chủng virus lưu hành, đánh giá hiệu quả của các chương trình tiêm phòng và nhận diện các yếu tố nguy cơ tiềm ẩn. Đặc biệt, việc tìm hiểu tình hình dịch tả lợn cổ điển tại miền Bắc giai đoạn 2014-2017 trong luận án của Nguyễn Phục Hưng (2019) đã cung cấp dữ liệu quý giá, giúp các nhà khoa học và cơ quan quản lý đưa ra quyết định chính sách dựa trên bằng chứng khoa học, từ đó nâng cao hiệu quả công tác phòng chống dịch tả lợn và bảo vệ an ninh lương thực quốc gia. Sự phức tạp trong biểu hiện lâm sàng của bệnh, từ thể cấp tính đến mãn tính hoặc thể ẩn, càng làm tăng thêm tầm quan trọng của các phương pháp nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển chính xác và kịp thời.

1.2. Mục tiêu Trọng tâm của Nghiên cứu Dịch tễ học bệnh Dịch tả lợn cổ điển

Mục tiêu chính của các nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam là làm sáng tỏ bức tranh dịch tễ học của bệnh, từ đó cung cấp cơ sở khoa học vững chắc cho các chiến lược kiểm soát. Cụ thể, nghiên cứu nhằm xác định tỷ lệ lưu hành của virus dịch tả lợn trong các đàn lợn, đánh giá các yếu tố dịch tễ liên quan đến sự xuất hiện và lây lan của bệnh. Một trọng tâm khác là phân tích đặc điểm di truyền phân tử của các chủng virus CSFV đang lưu hành, bao gồm việc xác định các genogroup và subgenogroup. Điều này giúp hiểu rõ sự tiến hóa của virus và khả năng kháng vaccine. Hơn nữa, nghiên cứu còn hướng đến việc đánh giá hiệu quả của các chương trình tiêm phòng hiện tại và đề xuất các giải pháp cải tiến. Luận án của Nguyễn Phục Hưng (2019) đã tập trung vào các phương pháp nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tiên tiến như PCR, giải trình tự gen và xây dựng cây phả hệ, nhằm đạt được các mục tiêu này. Kết quả từ những nghiên cứu dịch tễ học bệnh dịch tả lợn như vậy đóng vai trò thiết yếu trong việc tối ưu hóa chiến lược phòng chống dịch tả lợn, từ việc lựa chọn loại vaccine phù hợp đến việc thiết lập các biện pháp an toàn sinh học chặt chẽ, góp phần giảm thiểu thiệt hại kinh tế và bảo vệ ngành chăn nuôi lợn bền vững.

II. Những Thách thức chính trong Kiểm soát Dịch tả lợn cổ điển ở Bắc Việt Nam Hiện nay

Kiểm soát dịch tả lợn cổ điển (CSF) tại Bắc Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức phức tạp, xuất phát từ đặc điểm sinh học của virus dịch tả lợn và các yếu tố dịch tễ học bệnh dịch tả lợn tại khu vực. Sự đa dạng về chủng virus, khả năng biến đổi gen nhanh chóng, cùng với sự thiếu nhất quán trong các biện pháp an toàn sinh học và tiêm phòng, đã tạo nên rào cản lớn trong việc loại trừ bệnh. Một trong những khó khăn lớn nhất là việc chẩn đoán bệnh dịch tả lợn sớm, đặc biệt khi các triệu chứng lâm sàng thường không điển hình hoặc bị nhầm lẫn với các bệnh truyền nhiễm khác ở lợn. Điều này làm chậm trễ quá trình cách ly và xử lý ổ dịch, tạo điều kiện cho virus tiếp tục lây lan. Hơn nữa, yếu tố kinh tế - xã hội, bao gồm tập quán chăn nuôi truyền thống, sự hạn chế về nguồn lực và kiến thức của người chăn nuôi, cũng góp phần làm trầm trọng thêm tình hình. Các nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam, như luận án của Nguyễn Phục Hưng (2019), đã chỉ ra rằng việc xác định và hiểu rõ những thách thức này là bước đầu tiên và quan trọng nhất để xây dựng các chiến lược phòng chống dịch tả lợn hiệu quả hơn. Chỉ khi đối mặt trực tiếp với những khó khăn này, các giải pháp mang tính bền vững mới có thể được hình thành và triển khai thành công, bảo vệ được đàn lợn khỏi mối đe dọa của bệnh dịch tả lợn cổ điển.

2.1. Đặc điểm Virus dịch tả lợn và Khó khăn trong Chẩn đoán sớm

Virus dịch tả lợn cổ điển (CSFV) là một RNA virus thuộc chi Pestivirus, họ Flaviviridae. Đặc điểm nổi bật của virus này là khả năng gây ra các biểu hiện lâm sàng rất đa dạng, từ thể cấp tính nghiêm trọng với tỷ lệ chết cao, đến thể mãn tính hoặc thể ẩn với triệu chứng không rõ ràng. Sự biến đổi gen liên tục của virus dịch tả lợn cũng là một thách thức, khiến việc chẩn đoán bệnh dịch tả lợn sớm và chính xác trở nên khó khăn. Các chủng virus khác nhau có thể tạo ra các phản ứng miễn dịch khác nhau, ảnh hưởng đến hiệu quả của vaccine dịch tả lợn và các phương pháp chẩn đoán dựa trên kháng thể. Hơn nữa, các triệu chứng của dịch tả lợn cổ điển thường dễ bị nhầm lẫn với các bệnh khác như tai xanh (PRRS), gây ra sự chậm trễ trong việc xác định ổ dịch và triển khai các biện pháp kiểm soát. Việc thiếu các xét nghiệm chẩn đoán nhanh tại chỗ với độ nhạy và đặc hiệu cao, đặc biệt ở các vùng sâu vùng xa của Bắc Việt Nam, càng làm tăng thêm rào cản trong công tác phòng chống dịch tả lợn. Do đó, việc không ngừng cải tiến các phương pháp nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển và chẩn đoán là cực kỳ quan trọng.

2.2. Yếu tố Dịch tễ và Môi trường ảnh hưởng đến sự lây lan của CSF tại Miền Bắc

Sự lây lan của dịch tả lợn cổ điển (CSF) tại Bắc Việt Nam chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố dịch tễ học bệnh dịch tả lợn và môi trường phức tạp. Mật độ chăn nuôi lợn cao trong các khu vực đông dân cư, cùng với việc mua bán và vận chuyển lợn không được kiểm soát chặt chẽ, tạo điều kiện lý tưởng cho sự phát tán của virus dịch tả lợn. Các yếu tố như việc sử dụng thức ăn thừa, vệ sinh chuồng trại kém, và sự thiếu hụt kiến thức về an toàn sinh học của một bộ phận người chăn nuôi cũng góp phần vào việc duy trì chu trình lây nhiễm. Hơn nữa, tình trạng tiêm phòng vaccine dịch tả lợn chưa đạt tỷ lệ bao phủ mong muốn hoặc việc sử dụng vaccine kém chất lượng có thể dẫn đến sự hình thành đàn lợn mang virus nhưng không biểu hiện bệnh rõ ràng, trở thành nguồn lây nhiễm tiềm tàng. Luận án của Nguyễn Phục Hưng (2019) đã phân tích chi tiết các yếu tố nguy cơ này, bao gồm cả điều kiện khí hậu và địa lý đặc trưng của miền Bắc Việt Nam, để làm rõ tác động của chúng lên tình hình dịch tả lợn cổ điển tại miền Bắc giai đoạn 2014-2017. Việc nhận diện và kiểm soát các yếu tố này là cực kỳ quan trọng để xây dựng một chiến lược phòng chống dịch tả lợn toàn diện và bền vững.

III. Phương pháp Nghiên cứu Dịch tễ học Phân tử để Định danh Virus Dịch tả lợn cổ điển Hiệu quả

Trong nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam, việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tiên tiến trong dịch tễ học phân tử đã mang lại những hiểu biết sâu sắc về virus dịch tả lợn. Các kỹ thuật này cho phép không chỉ phát hiện chính xác sự hiện diện của virus mà còn phân tích cấu trúc di truyền, từ đó xác định nguồn gốc, đường lây truyền và sự tiến hóa của các chủng virus CSFV. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc theo dõi tình hình dịch tả lợn cổ điển tại miền Bắc giai đoạn 2014-2017 và xây dựng chiến lược phòng chống dịch tả lợn phù hợp. Các phương pháp như Real-time RT-PCR và giải trình tự gen đã trở thành công cụ không thể thiếu trong các phòng thí nghiệm, giúp các nhà khoa học thu thập dữ liệu di truyền quan trọng để định danh virus dịch tả lợn cổ điển một cách nhanh chóng và đáng tin cậy. Thông qua việc phân tích cây phả hệ phân tử, có thể xác định mối quan hệ di truyền giữa các chủng virus lưu hành ở miền Bắc Việt Nam và các chủng trên thế giới, từ đó dự đoán khả năng lây lan và mức độ nguy hiểm của chúng. Những thông tin này là nền tảng vững chắc để phát triển các loại vaccine dịch tả lợn hiệu quả hơn và các biện pháp can thiệp phòng dịch kịp thời, góp phần vào công tác kiểm soát tổng thể dịch tả lợn cổ điển.

3.1. Kỹ thuật Real time RT PCR trong Phát hiện và Định lượng Virus CSFV

Kỹ thuật Real-time RT-PCR là một trong những phương pháp nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển được ưu tiên hàng đầu trong việc phát hiện và định lượng virus dịch tả lợn cổ điển (CSFV). Phương pháp này có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, cho phép phát hiện vật chất di truyền (RNA) của virus ngay cả khi lượng virus rất thấp trong mẫu bệnh phẩm. Quy trình thực hiện bao gồm các bước chính: tách chiết RNA tổng số từ mẫu (mô, huyết thanh, cơ quan), chuyển mã ngược (Reverse Transcription) RNA thành cDNA, và khuếch đại cDNA bằng phản ứng PCR với các cặp mồi và đầu dò đặc hiệu. Theo Luận án của Nguyễn Phục Hưng (2019), kỹ thuật này sử dụng chu trình nhiệt cụ thể (ví dụ: 95°C trong 120s, sau đó 35 chu kỳ 95°C trong 30s, 50°C trong 30s, 72°C trong 60s), đảm bảo hiệu quả khuếch đại tối ưu. Khả năng định lượng của Real-time RT-PCR cung cấp thông tin về tải lượng virus, hữu ích trong việc đánh giá mức độ nhiễm bệnh và hiệu quả của các biện pháp điều trị hoặc phòng chống dịch tả lợn. Đây là công cụ không thể thiếu trong việc chẩn đoán bệnh dịch tả lợn nhanh chóng và giám sát dịch tễ tại Bắc Việt Nam.

3.2. Giải trình tự Gen và Xây dựng Cây Phả hệ Phân tử của Virus Dịch tả lợn

Giải trình tự gen là một kỹ thuật trọng yếu trong dịch tễ học phân tử để phân tích đặc điểm di truyền của virus dịch tả lợn cổ điển. Sau khi sản phẩm PCR được tinh sạch, việc giải trình tự gen được thực hiện theo hai chiều (xuôi và ngược) bằng phương pháp Sanger, thường được thực hiện tại các công ty chuyên nghiệp như 1st BASE (Singapore) theo tài liệu của Nguyễn Phục Hưng (2019). Trình tự nucleotide thu được sẽ được phân tích bằng các chương trình tin sinh học như BioEdit v7.0 (Hall, 1999) để đối chiếu và so sánh với trình tự tham chiếu trên ngân hàng gen. Dữ liệu này sau đó được sử dụng để xây dựng cây phả hệ phân tử. Các bước bao gồm xây dựng cơ sở dữ liệu các chủng virus CSFV, sắp xếp trình tự nucleotide bằng phần mềm MAFFT (Katoh and Standley, 2013) và PAL2NAL (Suyama et al.), sau đó xây dựng cây phả hệ bằng thuật toán Neighbor-Joining trong chương trình MEGA (Kumar et al.). Mức tin cậy của các nhánh phân chia được biểu thị bằng giá trị bootstrap. Cây phả hệ được biểu diễn và hiệu đính bằng phần mềm FigTree. Kỹ thuật này giúp xác định mối quan hệ tiến hóa giữa các chủng virus CSFV lưu hành tại Bắc Việt Nam, nhận diện các genogroup (ví dụ: G2.1, G2.2) và theo dõi sự phát tán theo không gian và thời gian, từ đó cung cấp thông tin quan trọng cho việc phát triển vaccine dịch tả lợn và chiến lược phòng chống dịch tả lợn.

IV. Các Kỹ thuật Chẩn đoán Huyết thanh và Virus học trong Phát hiện Dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam

Bên cạnh các phương pháp phân tử, nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam cũng đặc biệt chú trọng đến các kỹ thuật chẩn đoán huyết thanh học và virus học truyền thống. Những phương pháp này đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá tình trạng miễn dịch của đàn lợn, xác định sự hiện diện của kháng thể và phân lập trực tiếp virus dịch tả lợn. Việc kết hợp giữa các kỹ thuật hiện đại và truyền thống mang lại cái nhìn toàn diện hơn về dịch tễ học bệnh dịch tả lợn, giúp các nhà nghiên cứu và cơ quan thú y đưa ra quyết định chính xác hơn trong công tác phòng chống dịch tả lợn. Đặc biệt, các xét nghiệm huyết thanh học cung cấp thông tin về tỷ lệ lợn đã tiếp xúc với virus dịch tả lợn cổ điển hoặc đã được tiêm vaccine dịch tả lợn, từ đó đánh giá hiệu quả của các chương trình tiêm phòng quy mô lớn. Kỹ thuật virus học, thông qua việc phân lập và định danh chủng virus, là bằng chứng vàng để xác nhận sự hiện diện của mầm bệnh, đặc biệt hữu ích khi cần nghiên cứu sâu về đặc tính sinh học của virus. Những kỹ thuật này là một phần không thể thiếu trong bộ công cụ chẩn đoán bệnh dịch tả lợn, góp phần vào việc theo dõi tình hình dịch tả lợn cổ điển tại miền Bắc giai đoạn 2014-2017 và phát triển các biện pháp kiểm soát hiệu quả tại khu vực.

4.1. Ứng dụng ELISA và Xét nghiệm trung hòa Virus để Đánh giá Miễn dịch

Trong nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam, xét nghiệm hấp phụ miễn dịch liên kết enzyme (ELISA) và xét nghiệm trung hòa virus (VN) là hai kỹ thuật huyết thanh học chủ đạo được sử dụng để đánh giá tình trạng miễn dịch của đàn lợn đối với virus dịch tả lợn. ELISA là phương pháp nhanh chóng, hiệu quả để phát hiện kháng thể kháng CSFV trong huyết thanh lợn, từ đó xác định tỷ lệ lợn đã tiếp xúc với mầm bệnh hoặc đã được tiêm vaccine dịch tả lợn. Kết quả ELISA giúp đánh giá mức độ bảo hộ của đàn lợn và hiệu quả của các chương trình tiêm phòng hàng loạt. Trong khi đó, xét nghiệm trung hòa virus, mặc dù tốn thời gian và công sức hơn, lại được coi là tiêu chuẩn vàng để định lượng hiệu giá kháng thể trung hòa, phản ánh khả năng bảo vệ thực sự của lợn chống lại sự lây nhiễm của virus dịch tả lợn cổ điển. Luận án của Nguyễn Phục Hưng (2019) đã sử dụng các kỹ thuật này để đánh giá đáp ứng miễn dịch của lợn, cung cấp dữ liệu quan trọng về hiệu quả của vaccine dịch tả lợn và tình trạng miễn dịch của đàn lợn tại miền Bắc Việt Nam, từ đó đề xuất các điều chỉnh trong chiến lược phòng chống dịch tả lợn.

4.2. Phân lập Virus và Định danh Chủng Dịch tả lợn cổ điển từ Mẫu Bệnh phẩm

Phân lập virus dịch tả lợn cổ điển từ mẫu bệnh phẩm là một phương pháp nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển truyền thống nhưng vẫn rất quan trọng, đặc biệt khi cần thu thập chủng virus sống để nghiên cứu sâu hơn về đặc tính sinh học và khả năng gây bệnh. Quy trình này thường bao gồm việc thu thập mẫu mô hoặc dịch từ lợn bệnh, sau đó nuôi cấy trên các dòng tế bào nhạy cảm với CSFV (ví dụ: PK-15). Sự phát triển của virus trong tế bào sẽ gây ra hiệu ứng bệnh lý tế bào (CPE) hoặc có thể được phát hiện bằng các kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang hoặc PCR. Việc định danh chủng dịch tả lợn cổ điển thu được là cực kỳ cần thiết để hiểu rõ về sự đa dạng của virus dịch tả lợn lưu hành tại Bắc Việt Nam. Theo tài liệu của Nguyễn Phục Hưng (2019), các chủng virus được phân lập sau đó có thể được sử dụng để giải trình tự gen nhằm xác định đặc điểm di truyền, so sánh với các chủng vaccine và các chủng hoang dại khác. Thông tin từ việc phân lập và định danh chủng virus là cơ sở để phát triển các loại vaccine dịch tả lợn mới hoặc cải tiến vaccine hiện có, đồng thời hỗ trợ trong việc xây dựng các biện pháp phòng chống dịch tả lợn đặc hiệu cho từng khu vực.

V. Kết quả Nổi bật từ Nghiên cứu Dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam Giai đoạn 2014 2017

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Phục Hưng (2019) đã mang lại những kết quả quan trọng và nổi bật về nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam trong giai đoạn 2014-2017, cung cấp cái nhìn toàn diện về tình hình dịch bệnh và đặc điểm của virus dịch tả lợn trong khu vực. Các phát hiện này không chỉ làm sâu sắc thêm hiểu biết về dịch tễ học bệnh dịch tả lợn mà còn cung cấp bằng chứng khoa học vững chắc để định hướng các chiến lược phòng chống dịch tả lợn trong tương lai. Kết quả nghiên cứu đã làm rõ sự phân bố dịch tễ của bệnh, các yếu tố nguy cơ chính ảnh hưởng đến sự lây lan, và đặc biệt là đặc điểm di truyền phân tử của các chủng virus CSFV đang lưu hành. Thông tin về tình hình dịch tả lợn cổ điển tại miền Bắc giai đoạn 2014-2017 cho thấy sự phức tạp của dịch bệnh, với nhiều genogroup virus cùng tồn tại và biến đổi. Việc xác định các genogroup phổ biến và mối quan hệ di truyền giữa chúng là bước tiến lớn, giúp dự đoán khả năng gây bệnh và hiệu quả của vaccine dịch tả lợn hiện có. Những dữ liệu này là minh chứng rõ ràng cho tầm quan trọng của các phương pháp nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển hiện đại trong việc kiểm soát dịch bệnh, từ đó góp phần bảo vệ ngành chăn nuôi lợn tại miền Bắc Việt Nam khỏi mối đe dọa của dịch tả lợn cổ điển.

5.1. Phân bố Dịch tễ và Các Yếu tố Nguy cơ liên quan đến Bệnh dịch tả lợn

Nghiên cứu của Nguyễn Phục Hưng (2019) đã cung cấp dữ liệu chi tiết về phân bố dịch tễ học bệnh dịch tả lợn tại Bắc Việt Nam từ 2014 đến 2017. Kết quả cho thấy tỷ lệ lợn nhiễm virus dịch tả lợn cổ điển hoặc có kháng thể tồn tại ở mức đáng kể trong khu vực. Đặc biệt, nghiên cứu đã xác định một số yếu tố nguy cơ chính liên quan đến sự lây nhiễm, bao gồm quy mô chăn nuôi nhỏ lẻ, việc mua bán lợn không rõ nguồn gốc, vệ sinh chuồng trại kém, và lịch tiêm vaccine dịch tả lợn không đầy đủ hoặc không đúng cách. Ví dụ, các trại chăn nuôi không tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp an toàn sinh học có nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Phân tích này cũng chỉ ra sự khác biệt về tỷ lệ mắc bệnh giữa các tỉnh và các hệ thống chăn nuôi, phản ánh vai trò của yếu tố địa lý và tập quán chăn nuôi địa phương. Những phát hiện này là cơ sở quan trọng để các cơ quan thú y địa phương điều chỉnh chiến lược phòng chống dịch tả lợn, tập trung vào các khu vực và đối tượng chăn nuôi có nguy cơ cao, từ đó tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực và can thiệp kịp thời để kiểm soát tình hình dịch tả lợn cổ điển tại miền Bắc giai đoạn 2014-2017.

5.2. Đặc điểm Di truyền Phân tử của Chủng Virus CSFV lưu hành tại Miền Bắc

Thông qua giải trình tự gen và xây dựng cây phả hệ phân tử trên các chủng virus dịch tả lợn cổ điển thu thập được, luận án của Nguyễn Phục Hưng (2019) đã làm sáng tỏ đặc điểm di truyền phân tử của CSFV lưu hành tại miền Bắc Việt Nam. Kết quả cho thấy sự tồn tại của nhiều genogroup và subgenogroup khác nhau, chủ yếu là genogroup 2 (bao gồm G2.1 và G2.2), phù hợp với xu hướng lưu hành trên thế giới. Sự đa dạng này phản ánh khả năng biến đổi và tiến hóa của virus dịch tả lợn. Phân tích cây phả hệ còn chỉ ra mối quan hệ di truyền chặt chẽ giữa các chủng virus tại Bắc Việt Nam với các chủng từ các nước láng giềng như Trung Quốc, gợi ý về các tuyến lây truyền xuyên biên giới. Một số chủng virus không xác định được genogroup cụ thể (ký hiệu Gx.y) cũng được ghi nhận, cho thấy tiềm năng xuất hiện các biến thể mới. Những phát hiện này có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với việc phát triển và lựa chọn vaccine dịch tả lợn phù hợp, đảm bảo vaccine có khả năng bảo hộ hiệu quả chống lại các chủng virus đang lưu hành thực tế. Việc hiểu rõ đặc điểm di truyền giúp định hướng nghiên cứu phát triển vaccine thế hệ mới và các biện pháp phòng chống dịch tả lợn tiên tiến hơn.

VI. Tương lai của Phòng chống Dịch tả lợn cổ điển ở Bắc Việt Nam Hướng đi Mới và Khuyến nghị Chuyên sâu

Để đạt được mục tiêu kiểm soát và tiến tới loại trừ dịch tả lợn cổ điển (CSF) tại Bắc Việt Nam, việc xây dựng các chiến lược phòng chống dịch tả lợn toàn diện và bền vững là vô cùng cần thiết. Dựa trên những kết quả từ các nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam, đặc biệt là luận án của Nguyễn Phục Hưng (2019), các hướng đi mới và khuyến nghị chuyên sâu đang được đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả phòng chống. Các chiến lược này phải tích hợp nhiều yếu tố, từ việc cải thiện chương trình vaccine dịch tả lợn, tăng cường an toàn sinh học tại các trang trại, cho đến việc đẩy mạnh giám sát dịch tễ và ứng dụng các kỹ thuật chẩn đoán bệnh dịch tả lợn tiên tiến. Điều quan trọng là phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, cơ quan quản lý nhà nước và người chăn nuôi để triển khai đồng bộ các giải pháp. Việc liên tục cập nhật thông tin về virus dịch tả lợn và dịch tễ học bệnh dịch tả lợn là then chốt để thích ứng với sự thay đổi của mầm bệnh. Những nỗ lực này không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại kinh tế do dịch tả lợn cổ điển gây ra mà còn góp phần xây dựng một ngành chăn nuôi lợn an toàn, bền vững và có khả năng cạnh tranh cao tại miền Bắc Việt Nam.

6.1. Chiến lược Phòng chống Dịch tả lợn cổ điển hiệu quả dựa trên Bằng chứng Khoa học

Chiến lược phòng chống dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam cần được xây dựng dựa trên các bằng chứng khoa học vững chắc từ các nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam đã thực hiện. Đầu tiên, cần tối ưu hóa chương trình tiêm vaccine dịch tả lợn bằng cách đảm bảo tỷ lệ bao phủ cao, sử dụng vaccine phù hợp với các genogroup virus lưu hành (dựa trên kết quả giải trình tự gen và cây phả hệ phân tử), và kiểm soát chất lượng vaccine. Thứ hai, tăng cường các biện pháp an toàn sinh học tại tất cả các cấp độ chăn nuôi, từ các hộ nhỏ lẻ đến các trang trại công nghiệp lớn. Điều này bao gồm việc kiểm soát chặt chẽ nguồn lợn nhập vào, vệ sinh tiêu độc khử trùng định kỳ, và quản lý chất thải hiệu quả. Thứ ba, đẩy mạnh hệ thống giám sát dịch tễ chủ động và thụ động, sử dụng các phương pháp nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển và chẩn đoán bệnh dịch tả lợn nhạy bén như Real-time RT-PCR và huyết thanh học để phát hiện sớm các ổ dịch. Cuối cùng, cần tăng cường truyền thông và nâng cao nhận thức cho người chăn nuôi về tầm quan trọng của việc tuân thủ các quy định phòng dịch. Những hành động này sẽ tạo nên một lá chắn vững chắc chống lại sự lây lan của dịch tả lợn cổ điển.

6.2. Hướng nghiên cứu Tiếp theo để Nâng cao Khả năng Kiểm soát CSF trong Khu vực

Để nâng cao khả năng kiểm soát dịch tả lợn cổ điển trong tương lai tại Bắc Việt Nam, các nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển tại Bắc Việt Nam tiếp theo cần tập trung vào một số hướng chính. Nghiên cứu sâu hơn về động lực lây truyền của virus dịch tả lợn trong các quần thể lợn khác nhau và vai trò của lợn rừng hoặc các loài động vật hoang dã khác như vật chủ tiềm năng. Phát triển các loại vaccine dịch tả lợn thế hệ mới, có khả năng bảo hộ rộng hơn chống lại các chủng virus biến đổi và có thể phân biệt được lợn đã tiêm vaccine với lợn nhiễm bệnh (DIVA vaccine). Nghiên cứu về kháng thể mẹ truyền ở lợn con và ảnh hưởng của nó đến hiệu quả tiêm phòng ở giai đoạn đầu đời. Cải tiến các phương pháp nghiên cứu dịch tả lợn cổ điển và chẩn đoán bệnh dịch tả lợn để đạt được độ chính xác cao hơn và thời gian xử lý nhanh hơn, phù hợp với điều kiện thực tế ở các vùng nông thôn. Cuối cùng, việc phân tích kinh tế - xã hội về tác động của dịch bệnh và hiệu quả chi phí của các biện pháp phòng chống dịch tả lợn sẽ cung cấp thông tin quý giá cho việc hoạch định chính sách. Những hướng nghiên cứu này sẽ đóng góp vào việc xây dựng một chiến lược kiểm soát dịch tả lợn cổ điển bền vững và hiệu quả hơn cho khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Bệnh dịch tả lợn cổ điển (Classical Swine Fever - CSF) do virus dịch tả lợn (Classical Swine Fever Virus - CSFV) thuộc chi Pestivirus, họ Flaviviridae gây ra, là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở lợn, thuộc danh mục các bệnh truyền nhiễm phải công bố dịch tại Việt Nam và xếp vào bảng A của Tổ chức Thú y Thế giới (OIE). Bệnh có đặc tính lây lan nhanh qua đường tiêu hóa, niêm mạc, hô hấp, bài tiết và qua nhau thai, xảy ra ở lợn mọi lứa tuổi với tỷ lệ tử vong có thể lên tới 100% ở lợn con. Trong thực tế chăn nuôi tại Việt Nam, sự biến đổi của điều kiện tự nhiên, thời tiết, tập quán chăn nuôi nhỏ lẻ, biến động đàn và tỷ lệ tiêm phòng không đồng đều khiến bệnh dịch tả lợn diễn biến phức tạp. Đặc biệt, hiện tượng "dung nạp miễn dịch" (immunological tolerance) xuất hiện khi lợn nái mang trùng hoặc lợn nái mang thai bị cảm nhiễm/tiêm vaccine nhược độc ở giai đoạn đầu thai kỳ truyền virus qua nhau thai; lợn con sinh ra mang virus dai dẳng, không đáp ứng sinh kháng thể khi tiêm phòng vaccine và mẫn cảm cao với các chủng virus cường độc thực địa, trở thành nguồn tàng trữ và phát tán mầm bệnh. Trước thời điểm nghiên cứu, chưa có công trình nào đánh giá một cách toàn diện và hệ thống về dịch tễ học lâm sàng, dịch tễ học phân tử kết hợp kiểm chứng hiện tượng dung nạp miễn dịch trên tổng thể đại diện đàn lợn nuôi tại miền Bắc Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm 3 nội dung:

1. Cập nhật và phân tích một số đặc điểm dịch tễ học của bệnh dịch tả lợn tại miền Bắc Việt Nam giai đoạn 2014 - 2017 (tỷ lệ mắc bệnh, tỷ lệ tử vong, hệ số năm dịch, hệ số tháng dịch, tỷ lệ hiện mắc, tốc độ mắc bệnh theo không gian và thời gian).
2. Xác định hiện tượng mang trùng ở lợn nái và hiện tượng dung nạp miễn dịch ở đàn lợn con sinh ra tại khu vực nghiên cứu.
3. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ học phân tử của các chủng virus dịch tả lợn phân lập được tại miền Bắc Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đàn lợn nuôi các lứa tuổi (lợn con theo mẹ, lợn 1 - 3 tháng tuổi, lợn 3 - 6 tháng tuổi, lợn nái, lợn đực giống), các phương thức chăn nuôi (nông hộ, bán công nghiệp, công nghiệp), các nhóm giống lợn (lai giống nội, lai giống ngoại); các mẫu phủ tạng, máu, huyết thanh của lợn mắc bệnh/nghi mắc bệnh và các chủng virus dịch tả lợn lưu hành.
• Phạm vi không gian: 10 tỉnh đại diện cho 3 vùng sinh thái tại miền Bắc Việt Nam, bao gồm: vùng Tây Bắc Bộ (Hòa Bình, Yên Bái, Sơn La), vùng Đông Bắc Bộ (Bắc Giang, Phú Thọ, Thái Nguyên) và vùng Đồng Bằng Sông Hồng (Nam Định, Hà Nam, Thái Bình, Hải Dương); thực nghiệm xét nghiệm tại Phòng thí nghiệm trọng điểm Công nghệ sinh học thú y và Phòng thí nghiệm Bộ môn Bệnh lý học, Khoa Thú y, Học viện Nông nghiệp Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Thu thập số liệu dịch tễ học, mẫu bệnh phẩm và thực hiện các thí nghiệm trong giai đoạn từ tháng 01/2014 đến tháng 12/2017.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan y văn trong luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế về dịch tễ học, đặc tính sinh học phân tử của CSFV và các biện pháp kiểm soát bệnh:

• Nghiên cứu trên thế giới: Lịch sử bệnh dịch tả lợn được ghi nhận bởi Hanson (1957) tại Tennessee (1810) và Ohio (1833) thuộc Bắc Mỹ; Fuchs (1968) ghi nhận bệnh tại Anh (1862), Đan Mạch và Thụy Điển (1887). Bệnh phân bố toàn cầu, gây ra các tổn thất lớn ở châu Âu vào những năm 1980 - 1990 (Rassow, 1997; Oleksiewicz et al., Mesplede et al., 1997). Về phân loại kiểu gen, các công trình của Paton et al. (2000), Postel et al. (2013), Goller et al., Blome et al. (2017) xác lập hệ thống phân loại CSFV thành 3 nhóm gen chính (genotype 1, 2, 3) với nhiều phân nhóm (sub-genotype). Các nghiên cứu tại Trung Quốc và khu vực châu Á ghi nhận sự chuyển dịch và lưu hành ưu thế của các phân nhóm genotype 2.1, 2.2 và 1.1 (Gong et al., 2016; Sun et al., Zhang et al., Titov et al., 2015). Cơ sở dữ liệu chuỗi trình tự CSF-DB tại Phòng thí nghiệm Tham chiếu của EU và OIE được vận hành nhằm giám sát sự tiến hóa phân tử của virus (Greiser-Wilke et al., 2000; Dreier et al., 2007).
• Nghiên cứu tại Việt Nam: Bệnh được phát hiện lần đầu vào năm 1923 - 1924 bởi Houdenner (Đào Trọng Đạt và cs., 1989). Các công trình của Đào Trọng Đạt và Nguyễn Tiến Dũng (1984), Đào Trọng Đạt và Trần Thị Tố Liên (1989), Lê Minh Chí và cs. đã ghi nhận các đợt dịch lớn trong các thập niên 1960 - 1980 tại miền Bắc, miền Trung và miền Nam. Nguyễn Tiến Dũng và cs. (1997) phân tích khả năng thải virus cường độc ở lợn đã tiêm vaccine; Đào Trọng Đạt và cs. (1988) nghiên cứu ảnh hưởng của miễn dịch thụ động truyền qua sữa mẹ đến đáp ứng vaccine của lợn con; Nguyễn Xuân Bình (1998) khảo sát dịch tả lợn mạn tính; Bùi Trần Anh Đào và Nguyễn Hữu Nam (2009) mô tả tỷ lệ xuất hiện các bệnh tích đại thể; Nguyễn Bá Hiên và Huỳnh Thị Mỹ Lệ (2012, 2013) nghiên cứu đặc tính bệnh lý và phân lập virus; Nguyễn Thế Vinh, Ken Inui, Hồ Thu Hương và Nguyễn Tiến Dũng (2007) bước đầu phân tích di truyền các chủng CSFV tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết: Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu riêng lẻ về bệnh lý và chẩn đoán, nhưng giai đoạn 2014 - 2017 tại miền Bắc Việt Nam thiếu vắng một nghiên cứu dịch tễ học định lượng toàn diện trên quy mô lớn phân tích đầy đủ các chỉ số dịch tễ học chuẩn tắc (hệ số năm dịch, hệ số tháng dịch, tỷ lệ hiện mắc, tốc độ mắc bệnh theo tuần) kết hợp kiểm định thống kê đa biến. Đồng thời, cơ chế mang trùng ở lợn nái thực địa và tác động của việc tiêm phòng vaccine dịch tả lợn trong giai đoạn mang thai gây ra hiện tượng dung nạp miễn dịch ở lợn con chưa được đánh giá bằng thực nghiệm cụ thể gắn liền với phân tích phả hệ di truyền toàn diện của các chủng virus gây bệnh trong cùng thời kỳ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

• Đặc điểm sinh học của virus CSFV: CSFV là virus có vỏ bọc lipid, đường kính 40 - 50 nm, nucleocapsid 29 nm đối xứng hình cầu. Bộ gen là chuỗi đơn RNA dương dài khoảng 12,3 kb chứa một khung đọc mở (open reading frame - ORF) nằm giữa hai vùng không dịch mã 5’NTR và 3’NTR, mã hóa polyprotein gồm khoảng 3.898 - 3.900 amino acid. Polyprotein được cắt bởi protease của virus và tế bào chủ thành 4 protein cấu trúc (C, Erns, E1, E2) và 7 protein phi cấu trúc (Npro, NS2, NS3, NS4A, NS4B, NS5A, NS5B). Trong đó, glycoprotein E2 (gp55) nằm trên bề mặt vỏ ngoài, có tính sinh kháng nguyên mạnh nhất, kích thích cơ thể sinh kháng thể trung hòa và là chỉ thị phân tử chuẩn để xác định phân nhóm di truyền và phả hệ của CSFV (Van Gennip and R., 1992; Thiel et al., 1991; Moormann and Hulot, 1998).
• Cơ chế bệnh sinh và hiện tượng dung nạp miễn dịch: Virus xâm nhập gây tổn thương hệ thống tế bào nội mô mạch máu, giảm bạch cầu, hoại tử mô lympho. Lây truyền dọc qua nhau thai xảy ra khi virus xâm nhiễm bào thai trước 45 - 65 ngày thai kỳ; hệ miễn dịch chưa hoàn thiện của thai xem kháng nguyên virus là "kháng nguyên bản thân", dẫn tới hiện tượng dung nạp miễn dịch bẩm sinh, làm mất khả năng sản sinh kháng thể đặc hiệu sau khi sinh và sau khi tiêm phòng vaccine nhược độc (Van, 1998; Kamakawa, 2006).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp đồng bộ ba nhóm phương pháp:

1. Phương pháp nghiên cứu dịch tễ học:

   • Thiết kế nghiên cứu cắt ngang và theo dõi dọc để thu thập dữ liệu dịch tễ học tại 10 tỉnh miền Bắc (Tây Bắc Bộ: Sơn La, Yên Bái, Hòa Bình; Đông Bắc Bộ: Bắc Giang, Phú Thọ, Thái Nguyên; Đồng Bằng Sông Hồng: Nam Định, Hà Nam, Thái Bình, Hải Dương).
   • Xác định ca bệnh dựa trên triệu chứng lâm sàng, bệnh tích mổ khám và xác nhận trong phòng thí nghiệm.
   • Các công thức dịch tễ học: Tính tỷ lệ mắc bệnh (cấp xã, cấp đàn, cấp cá thể), tỷ lệ tử vong, hệ số năm dịch (HSND), hệ số tháng dịch (HSTD), chỉ số mắc bệnh trung bình tháng (CSMBTBT), tỷ lệ hiện mắc (TLHM), tốc độ mới mắc/tốc độ mắc bệnh (TĐMM).

2. Phương pháp huyết thanh học và miễn dịch học:

   • Kỹ thuật ELISA (Enzyme-Linked ImmunoSorbent Assay) phát hiện kháng nguyên CSFV trong bệnh phẩm và kháng thể kháng CSFV trong huyết thanh lợn nái, lợn con ở các thời điểm 35 ngày tuổi và 56 ngày tuổi (21 ngày sau tiêm phòng vaccine nhược độc).
   • Đánh giá hiện tượng mang trùng ở lợn nái trước khi phối giống và thử nghiệm can thiệp tiêm vaccine nhược độc dịch tả lợn cho lợn nái ở 25 ngày sau khi phối giống để theo dõi đáp ứng kháng thể ở lợn con.

3. Phương pháp sinh học phân tử và dịch tễ học phân tử:

   • Tách chiết RNA tổng số từ mẫu bệnh phẩm hạch lympho, lách, thận lợn bệnh.
   • Kỹ thuật Reverse Transcription - Polymerase Chain Reaction (RT-PCR) và RT-nested PCR khuếch đại đoạn gen E2 và toàn bộ genome sử dụng các cặp mồi chuyên biệt.
   • Giải trình tự gen trực tiếp theo phương pháp Sanger; hiệu chỉnh và gióng hàng chuỗi nucleotide bằng phần mềm MAFFT phiên bản 7.
   • Xây dựng cây phả hệ phát sinh loài bằng phần mềm MEGA 7 (phương pháp Neighbor-Joining) và phân tích dịch tễ học phân tử Bayes theo không gian - thời gian (Bayesian phylogeography) bằng BEAST phiên bản 1.8.4 và BEAUti.

4. Phương pháp xử lý số liệu:

   • Số liệu dịch tễ học được phân tích bằng phần mềm R phiên bản 3.3 với các gói thư viện chuyên dụng: mvtnorm, survival, MASS, TH.data, multcomp, abind.
   • Sử dụng mô hình phân tích phương sai một nhân tố (One-way ANOVA, hàm aov), kiểm định so sánh bội Tukey-Kramer (glht với mcp(Tukey)), kiểm định t-test hai mẫu độc lập (t.test) với mức ý nghĩa thống kê $p < 0,05$ và khoảng tin cậy 95%.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng hợp toàn diện các tài liệu khoa học về bệnh dịch tả lợn cổ điển trên thế giới và tại Việt Nam. Nội dung tập trung phân tích đặc tính sinh học, hình thái, cấu trúc hạt virus CSFV, cấu trúc bộ gen đơn RNA và vai trò chức năng của các protein cấu trúc ($C$, $E^{rns}$, $E1$, $E2$), protein phi cấu trúc ($N^{pro}$, $NS2$, $NS3$, $NS4A$, $NS4B$, $NS5A$, $NS5B$). Chương 1 phân tích cơ chế truyền lây ngang và truyền lây dọc, cơ chế sinh bệnh học, triệu chứng lâm sàng ở ba thể bệnh (quá cấp tính, cấp tính, mạn tính) và bệnh tích đại thể đặc trưng (xuất huyết điểm ở vỏ thận, nhồi huyết rìa lách hình răng cưa, loét hình cúc áo ở van hồi manh tràng và ruột già, hạch lympho sưng tụ huyết dạng vân đá). Ngoài ra, tác giả tổng quan các phương pháp chẩn đoán huyết thanh học (ELISA, NPLA), chẩn đoán phân tử (RT-PCR, Realtime RT-PCR), các chủng vaccine nhược độc (chủng C, chủng GPE-, chủng Thiverval) và bản chất của hiện tượng mang trùng tiềm ẩn, dung nạp miễn dịch qua nhau thai.

Chương 2: Vật liệu và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết đối tượng, địa bàn khảo sát gồm 10 tỉnh đại diện cho 3 vùng sinh thái miền Bắc Việt Nam, khung thời gian từ 2014 đến 2017. Mô tả tiêu chuẩn lựa chọn mẫu bệnh phẩm, quy trình mổ khám bệnh tích, quy trình tách chiết RNA, hóa chất, sinh phẩm ELISA, các chu trình nhiệt của phản ứng RT-PCR và RT-nested PCR khuếch đại gen E2 và genome virus. Thiết lập quy trình giải trình tự gen, sử dụng phần mềm MAFFT 7, MEGA 7 và BEAST 1.8.4 để phân tích phả hệ đối chiếu với 384 trình tự CSFV tham chiếu trên GenBank từ nhiều quốc gia. Chương này cũng nêu rõ các mô hình toán học dịch tễ tính HSND, HSTD, TLHM, TĐMM và toàn bộ mã lệnh phân tích phương sai ANOVA, kiểm định Tukey trên phần mềm R 3.3.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương kết quả được cấu trúc thành 3 phần trọng tâm:

1. Đặc điểm dịch tễ học bệnh dịch tả lợn tại miền Bắc giai đoạn 2014 - 2017

Tác giả phân tích dữ liệu điều tra dịch tễ học trên các cấp độ địa lý, lứa tuổi, phương thức chăn nuôi, giống lợn và biến động theo thời gian:

Bảng 1: Phân tích các chỉ số dịch tễ học bệnh dịch tả lợn theo vùng địa lý tại miền Bắc Việt Nam

Chỉ tiêu dịch tễ	Đông Bắc Bộ	Đồng Bằng Sông Hồng	Tây Bắc Bộ	Giá trị kiểm định thống kê
Tỷ lệ mắc cấp xã (%)	$38,85 \pm 2,85$	$42,41 \pm 4,41$	$40,32 \pm 3,12$	$F = 1,02$; $p > 0,05$ (Không sai khác)
Tỷ lệ mắc cấp đàn (%)	$34,36 \pm 4,48^{\text{a}}$	$58,79 \pm 0,79^{\text{b}}$	$29,72 \pm 3,95^{\text{a}}$	$F = 43,15$; $p < 0,001$ (ĐBSH cao hơn rõ rệt)
Tỷ lệ mắc cấp cá thể (%)	$2,36 \pm 0,54^{\text{ab}}$	$3,36 \pm 1,36^{\text{b}}$	$1,42 \pm 0,18^{\text{a}}$	$F = 3,98$; $p < 0,05$ (ĐBSH khác biệt Tây Bắc)
Tỷ lệ tử vong (%)	$94,86 \pm 1,98$	$92,55 \pm 1,08$	$93,42 \pm 1,52$	$F = 1,46$; $p > 0,05$ (Không sai khác)

Ghi chú: Các chữ cái khác nhau ($a, b, ab$) trong cùng một hàng thể hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê qua kiểm định Tukey ($p < 0,05$).

Bảng 2: Tỷ lệ mắc bệnh theo lứa tuổi, phương thức chăn nuôi và giống lợn

Nhóm phân loại	Phân nhóm cụ thể	Tỷ lệ mắc bệnh (%)	Ý nghĩa thống kê
Lứa tuổi	Lợn 1 - 3 tháng tuổi	$5,52 - 5,96 \pm 1,05$	Cao nhất, khác biệt có ý nghĩa so với các nhóm khác ($p < 0,001$)
	Lợn con theo mẹ	$1,45 \pm 0,22$	Nhóm a ($p > 0,05$ so với lợn thịt, lợn nái)
	Lợn 3 - 6 tháng tuổi	$1,52 \pm 0,31$	Nhóm a
	Lợn nái	$0,41 \pm 0,09$	Nhóm a
	Lợn đực giống	$0,38 \pm 0,08$	Nhóm a
Phương thức chăn nuôi	Chăn nuôi nông hộ	$5,92 \pm 0,37$	Cao nhất, khác biệt so với bán CN và CN ($p < 0,001$)
	Bán công nghiệp	$2,43 \pm 0,28$	Nhóm a
	Công nghiệp	$2,21 \pm 0,25$	Nhóm a
Giống lợn nuôi	Lợn lai giống ngoại	$2,65 \pm 0,34$	$t = 0,6235$; $p > 0,05$ (Không có sai khác giữa 2 nhóm giống)
	Lợn lai giống nội	$2,52 \pm 0,31$

Về phân bố theo thời gian, phần lớn các tỉnh có 2 năm dịch (HSND > 1), riêng Thái Bình có 3 năm dịch và Sơn La, Nam Định có 1 năm dịch. Bệnh bùng phát tập trung vào hai đợt trong năm: tháng 2 - 4 và tháng 8 - 11 (HSTD > 1). Tỷ lệ hiện mắc sau 3 năm điều tra đạt từ 2,26% đến 2,46%, tốc độ mắc bệnh của quần thể là 0,0434 - 0,0474 con/tuần.

2. Kết quả đánh giá hiện tượng mang trùng và dung nạp miễn dịch

• Khảo sát thực địa ở đàn nái địa phương: Tỷ lệ lợn nái mang virus tiềm ẩn (xét nghiệm trước phối giống) là 16,5% - 17,0%. Đàn lợn con sinh ra từ nhóm nái mang trùng có tỷ lệ âm tính với kháng thể dịch tả lợn lúc 35 ngày tuổi lên tới 87,69% - 88,71%. Sau khi được tiêm phòng vaccine nhược độc, tại thời điểm 21 ngày sau tiêm (56 ngày tuổi), tỷ lệ lợn con vẫn tiếp tục âm tính với kháng thể đạt từ 77,27% đến 79,82%.
• Thực nghiệm can thiệp: Ở đàn lợn nái âm tính với CSFV nhưng được tiêm phòng vaccine dịch tả lợn nhược độc vào thời điểm 25 ngày sau khi phối giống (đầu thai kỳ), đàn lợn con sinh ra thể hiện tình trạng dung nạp miễn dịch rõ rệt: tỷ lệ lợn con âm tính kháng thể lúc 35 ngày tuổi đạt 83,17% (năm 2016) và 86,54% (năm 2017); tỷ lệ âm tính sau 21 ngày tiêm phòng vaccine (56 ngày tuổi) đạt từ 76,09% đến 80,43%.

3. Đặc điểm dịch tễ học phân tử của các chủng virus dịch tả lợn

Phân lập và giải trình tự gen E2 của 15 chủng CSFV thu thập tại các tỉnh miền Bắc (gồm các chủng ký hiệu ND2, ND9, ND20, ND21, HD1, HY58, HY78, HY91, HY92, BG47, NA5...) và phân tích toàn bộ bộ gen của chủng MH979232 (ND20) và MH979231 (HY78):

• Các chủng phân lập tại miền Bắc thuộc nhóm gen 2 (genotype 2), chia thành 2 phân nhóm rõ rệt: sub-genotype 2.1 và sub-genotype 2.2.
• Sub-genotype 2.1 (như chủng HY78) có độ tương đồng di truyền cao và có quan hệ di truyền rất gần với các chủng lưu hành tại Trung Quốc giai đoạn 2008 - 2011 (GDPY, GDHZ, HN, HNLY-11).
• Sub-genotype 2.2 (như chủng ND20) có quan hệ tiến hóa gần gũi với các chủng phân lập từ châu Âu (Đức, Áo, Cộng hòa Séc, Ý) và châu Á (Đài Loan, Nepal).
• Sự khác biệt về trình tự nucleotide và amino acid suy diễn trên gen E2 giữa các chủng thực địa lưu hành hiện nay với chủng lịch sử VN91 (thuộc genotype 1.1) và các chủng vaccine nhược độc (C-strain) chỉ ra áp lực biến đổi kháng nguyên tại các epitop trung hòa của protein E2.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt học thuật và thực tiễn

1. Cung cấp bộ số liệu dịch tễ học chuẩn xác, cập nhật giai đoạn 2014 - 2017 về bệnh dịch tả lợn tại 10 tỉnh miền Bắc Việt Nam: Xác định tỷ lệ mắc bệnh cấp xã (38,75% - 42,50%), cấp đàn (29,72% - 58,79%), cấp cá thể (1,42% - 3,36%) và tỷ lệ tử vong (92,13% - 94,86%); chỉ rõ lợn giai đoạn 1 - 3 tháng tuổi có tỷ lệ mắc cao nhất (5,52% - 5,96%) và phương thức chăn nuôi nông hộ chịu rủi ro mắc bệnh cao nhất (5,92%), trong khi yếu tố giống lợn không ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc bệnh.
2. Xác định các chỉ số định lượng về thời gian: Hệ số năm dịch (> 1 trong 2 năm tại đa số các tỉnh), hệ số tháng dịch (tập trung vào 2 đợt: tháng 2 - 4 và tháng 8 - 11), tỷ lệ hiện mắc (2,26% - 2,46%) và tốc độ mắc bệnh (0,0434 - 0,0474 con/tuần).
3. Chứng minh thực nghiệm hiện tượng mang trùng tiềm ẩn ở lợn nái (16,5% - 17,0%) và hiện tượng dung nạp miễn dịch ở lợn con: Lợn con sinh ra từ nái mang trùng hoặc nái tiêm vaccine nhược độc ở ngày thứ 25 thai kỳ có tỷ lệ không đáp ứng miễn dịch (âm tính với kháng thể) sau khi tiêm phòng đạt từ 76,09% đến 80,43%.
4. Xác định cấu trúc di truyền phân tử của CSFV lưu hành tại miền Bắc: Các chủng thuộc genotype 2 (gồm sub-genotype 2.1 và 2.2), xác định quan hệ dịch tễ học phân tử xuyên biên giới với các chủng từ Trung Quốc và châu Âu.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Về quản lý đàn giống: Tuyệt đối không tiêm vaccine dịch tả lợn nhược độc cho lợn nái trong giai đoạn đầu của thai kỳ (đặc biệt trong 30 - 45 ngày đầu sau phối giống) để tránh tạo ra hiện tượng dung nạp miễn dịch ở đời con. Tiến hành xét nghiệm sàng lọc loại thải lợn nái mang virus tiềm ẩn trước khi đưa vào phối giống.
• Về quy trình tiêm phòng: Điều chỉnh lịch tiêm phòng vaccine cho đàn lợn con phù hợp với tình trạng miễn dịch đàn; kiểm tra hiệu giá kháng thể sau tiêm phòng bằng kỹ thuật ELISA để phát hiện các cá thể dung nạp miễn dịch không đáp ứng vaccine.
• Về dịch tễ học và giám sát: Tập trung nguồn lực kiểm soát dịch bệnh vào hai đợt cao điểm trong năm (tháng 2 - 4 và tháng 8 - 11), ưu tiên kiểm soát an toàn sinh học ở các cơ sở chăn nuôi nông hộ và lợn lứa tuổi 1 - 3 tháng tuổi.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án thực hiện thu thập dữ liệu và phân tích dịch tễ học tập trung tại 10 tỉnh đại diện cho 3 vùng sinh thái miền Bắc Việt Nam trong khung thời gian 2014 - 2017, do đó các thông số dịch tễ học và cấu trúc phân nhóm virus chưa bao quát toàn bộ các tỉnh miền Trung và miền Nam trong cùng giai đoạn.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phân tích dịch tễ học phân tử giải trình tự toàn bộ hệ gen (complete genome) trên số lượng lớn hơn các chủng phân lập từ các vùng địa lý khác nhau trên phạm vi cả nước.
  • Nghiên cứu sâu hơn về cơ chế sinh học phân tử của hiện tượng dung nạp miễn dịch và đánh giá hiệu lực bảo hộ chéo của các chủng vaccine hiện hành đối với các phân nhóm biến chủng sub-genotype 2.1 và 2.2 đang lưu hành thực tế.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu cho các đối tượng và cơ quan chuyên môn:

• Cán bộ nghiên cứu và nghiên cứu sinh chuyên ngành Dịch tễ học thú y, Bệnh lý thú y, Thú y dự phòng: Cung cấp phương pháp luận chuẩn xác về điều tra dịch tễ học động vật, phương pháp tính toán các chỉ số dịch tễ học (HSND, HSTD, TLHM, TĐMM), quy trình xử lý số liệu ANOVA và kiểm định Tukey trên ngôn ngữ R, cũng như quy trình ứng dụng BEAST và MEGA trong phân tích phả hệ Bayes.
• Giảng viên các trường đại học khối Nông - Lâm - Ngư nghiệp, Thú y: Làm học liệu giảng dạy cho các học phần Dịch tễ học thú y, Bệnh truyền nhiễm gia súc, Công nghệ sinh học thú y và Miễn dịch học thú y.
• Cơ quan quản lý thú y (Cục Thú y, Chi cục Chăn nuôi và Thú y các tỉnh): Cơ sở thực tiễn để ban hành các văn bản hướng dẫn kỹ thuật, xây dựng kế hoạch quốc gia phòng chống bệnh dịch tả lợn cổ điển, xây dựng lịch tiêm phòng vaccine và quy chuẩn kiểm tra huyết thanh học định kỳ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ mắc bệnh dịch tả lợn giữa các phương thức chăn nuôi tại miền Bắc khác biệt như thế nào?
Trả lời: Dữ liệu luận án chỉ ra sự khác biệt rõ rệt và có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$): phương thức chăn nuôi nông hộ có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất ($5,92 \pm 0,37%$), trong khi chăn nuôi bán công nghiệp ($2,43 \pm 0,28%$) và chăn nuôi công nghiệp ($2,21 \pm 0,25%$) có tỷ lệ mắc thấp hơn đáng kể.

2. Lứa tuổi nào của đàn lợn có tỷ lệ mắc bệnh dịch tả lợn cao nhất trong giai đoạn nghiên cứu?
Trả lời: Lợn ở giai đoạn từ 1 đến 3 tháng tuổi có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất, đạt $5,52% - 5,96 \pm 1,05%$, khác biệt có ý nghĩa thống kê ($p < 0,001$) so với lợn con theo mẹ ($1,45%$), lợn 3 - 6 tháng tuổi ($1,52%$), lợn nái ($0,41%$) và lợn đực giống ($0,38%$).

3. Hiện tượng dung nạp miễn dịch ở lợn con biểu hiện cụ thể như thế nào qua các số liệu xét nghiệm?
Trả lời: Ở lợn con sinh ra từ nái mang virus hoặc nái được tiêm vaccine nhược độc lúc 25 ngày sau phối giống: tỷ lệ lợn con âm tính với kháng thể lúc 35 ngày tuổi dao động từ $83,17%$ đến $88,71%$. Sau khi tiêm phòng vaccine nhược độc 21 ngày (lúc 56 ngày tuổi), có tới $76,09% - 80,43%$ số lợn con vẫn tiếp tục âm tính với kháng thể đặc hiệu, không có đáp ứng miễn dịch bảo hộ.

4. Các chủng virus dịch tả lợn phân lập tại miền Bắc thuộc nhóm gen (genotype) nào và có nguồn gốc dịch tễ học ra sao?
Trả lời: Các chủng CSFV phân lập được tại miền Bắc trong giai đoạn 2014 - 2017 thuộc genotype 2, gồm hai phân nhóm: sub-genotype 2.1 (có quan hệ di truyền rất gần với các chủng lưu hành tại Trung Quốc giai đoạn 2008 - 2011 như GDPY, GDHZ, HN, HNLY-11) và sub-genotype 2.2 (có quan hệ gần gũi với các chủng phân lập từ một số nước châu Âu và châu Á như Đài Loan, Nepal).

5. Giống lợn nuôi có ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc bệnh dịch tả lợn cổ điển hay không?
Trả lời: Không. Phân tích thống kê bằng kiểm định t-test cho thấy không có sự sai khác có ý nghĩa thống kê ($t = 0,6235; p > 0,05$) về tỷ lệ mắc bệnh giữa nhóm lợn lai giống nội ($2,52 \pm 0,31%$) và nhóm lợn lai giống ngoại ($2,65 \pm 0,34%$).

---

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Phục Hưng đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu thông qua việc thiết lập bộ cơ sở dữ liệu định lượng dịch tễ học của bệnh dịch tả lợn cổ điển tại miền Bắc Việt Nam giai đoạn 2014 - 2017, chỉ rõ sự lưu hành tập trung theo mùa vụ, lứa tuổi và phương thức chăn nuôi. Công trình đã chứng minh bằng thực nghiệm sự tồn tại của hiện tượng mang trùng ở lợn nái và hiện tượng dung nạp miễn dịch ở lợn con, giải thích nguyên nhân thất bại vaccine trong thực địa chăn nuôi. Đồng thời, luận án đã xác định đặc điểm dịch tễ học phân tử của các chủng CSFV lưu hành thuộc phân nhóm genotype 2.1 và 2.2, mang lại cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác giám sát, điều chỉnh lịch vaccine và phòng chống dịch bệnh hiệu quả tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯ NGUYỄN PHỤC HƯNG NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ HỌC BỆNH DỊCH TẢ LỢN CỔ ĐIỂN (CLASSICAL SWINE FEVER) Ở LỢN TẠI MIỀN BẮC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2014 - 2017 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2019 HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM ¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯ NGUYỄN PHỤC HƢNG NGHIÊN CỨU DỊCH TỄ HỌC BỆNH DỊCH TẢ LỢN CỔ ĐIỂN (CLASSICAL SWINE FEVER) Ở LỢN TẠI MIỀN BẮC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2014 - 2017 Chuyên ngành: Dịch tễ học thú y Mã số: 9 64 01 08 Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Thị Lan 2. Lê Văn Phan HÀ NỘI, 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo vệ lấy bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án Nguyễn Phục Hƣng i LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của các thầy cô giáo, sự giúp đỡ, động viên của bạn bè, đồng nghiệp và gia đình. Cho phép tôi được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS. Nguyễn Thị Lan và PGS. Lê Văn Phan đã tận tình hướng dẫn, dành nhiều công sức, thời gian và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài.

Xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban Giám đốc, Ban Quản lý đào tạo, Bộ môn Bệnh lý thú y, Bệnh viện thú y, Khoa Thú y - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập, thực hiện đề tài và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể lãnh đạo, cán bộ Phòng thí nghiệm trọng điểm công nghệ sinh học thú y và Phòng thí nghiệm bộ môn bệnh lý, khoa Thú y, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi về mọi mặt, động viên tôi hoàn thành luận án. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án Nguyễn Phục Hƣng ii MỤC LỤC Lời cam đoan.

ii Mục lục. iii Danh mục các từ viết tắt. vi Danh mục bảng. viii Danh mục hình.

ix Trích yếu luận án. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu của nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu.

Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu. Những đóng góp mới của đề tài. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.

Ý nghĩa khoa học. Ý nghĩa thực tiễn. Tổng quan tài liệu. Những nghiên cứu trong và ngoài nước về bệnh dịch tả lợn.

Trên thế giới. Bệnh dịch tả lợn. Virus dịch tả lợn. Một số đặc điểm dịch tễ học bệnh dịch tả lợn.

Triệu chứng và bệnh tích bệnh dịch tả lợn. Các phương pháp chẩn đoán bệnh dịch tả lợn. Phòng chống bệnh dịch tả lợn. Xu hướng sản xuất vaccine phòng bệnh Dịch tả lợn hiện nay.

Đáp ứng miễn dịch bệnh Dịch tả lợn và hiện tượng dung nạp miễn dịch. Vật liệu và phƣơng pháp nghiên cứu. Nội dung nghiên cứu. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ học của bệnh dịch tả lợn giai đoạn 2014 – 2017 tại miền Bắc Việt Nam.