Luận văn thạc sĩ hus sử dụng khôn khéo đất lúa nước dựa vào cộng đồng trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại huyện gò công đông tỉnh tiền giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu sử dụng khôn khéo đất lúa nước dựa vào cộng đồng trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại Gò Công Đông, Tiền Giang.

• Tác giả: Hà Văn Định
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Diên Dực
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Môi trường và Phát triển bền vững
• Đề tài: Sử dụng khôn khéo đất lúa nước dựa vào cộng đồng trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại huyện Gò Công Đông, tỉnh Tiền Giang
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài luận án
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm và cơ sở lý luận
• 2.2. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 2.2.1. Nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu
• 2.2.2. Nghiên cứu thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng
• 2.2.3. Nghiên cứu về sử dụng đất lúa nước thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.3. Nghiên cứu trong nước
• 2.3.1. Nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu
• 2.3.2. Nghiên cứu về thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào cộng đồng
• 2.3.3. Nghiên cứu về sử dụng đất lúa thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.4. Nghiên cứu tại huyện Gò Công Đông
• 2.4.1. Đánh giá chung
• 3. ĐỊA ĐIỂM, ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, THỜI GIAN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Địa điểm, đối tượng, phạm vi, thời gian nghiên cứu
• 3.1.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.1.2. Đối tượng nghiên cứu, khảo sát
• 3.1.3. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1.4. Thời gian nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Cách tiếp cận nghiên cứu
• 3.3.1. Tiếp cận dựa vào cộng đồng
• 3.3.2. Tiếp cận hệ sinh thái
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Thu thập thông tin thứ cấp
• 3.4.2. Chọn địa điểm điều tra, khảo sát
• 3.4.3. Phương pháp phân tích không gian địa lý (GIS) và chồng xếp bản đồ
• 3.4.4. Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA)
• 3.4.5. Phương pháp đánh giá đa chỉ tiêu (MCE)
• 3.4.6. Một số công cụ, phần mềm
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tài nguyên đất lúa nước huyện Gò Công Đông và những bất cập trong quản lý, sử dụng
• 4.1.1. Đặc điểm tài nguyên đất lúa nước huyện Gò Công Đông
• 4.1.2. Tầm quan trọng của tài nguyên đất lúa nước đối với phát triển kinh tế - xã hội huyện Gò Công Đông
• 4.1.3. Những bất cập trong quản lý, sử dụng đất lúa nước tại huyện Gò Công Đông
• 4.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến đất lúa nước huyện Gò Công Đông và những vấn đề đặt ra
• 4.2.1. Đặc điểm thích nghi của đất lúa nước với các nhân tố biến đổi khí hậu
• 4.2.2. Tác động của biến đổi khí hậu đến đất lúa nước hiện tại và quá khứ
• 4.2.3. Dự báo tác động của biến đổi khí hậu đến đất lúa nước huyện Gò Công Đông
• 4.2.4. Những vấn đề đặt ra đối với sử dụng đất lúa nước dưới tác động của biến đổi khí hậu
• 4.3. Cộng đồng người sản xuất lúa áp dụng tri thức bản địa để sử dụng khôn khéo đất lúa nước thích ứng với biến đổi khí hậu và sự tham gia của các cộng đồng liên quan
• 4.3.1. Khái quát về các bên liên quan đến sử dụng đất lúa nước thích ứng với biến đổi khí hậu trên địa bàn huyện Gò Công Đông
• 4.3.2. Cộng đồng người sản xuất áp dụng tri thức bản địa để sử dụng khôn khéo đất lúa nước thích ứng với biến đổi khí hậu và sự tham gia của các cộng đồng liên quan
• 4.3.3. Đề xuất các giải pháp phát huy tri thức bản địa sử dụng khôn khéo đất lúa nước thích ứng với biến đổi khí hậu dựa vào sự tham gia của cộng đồng
• 4.3.3.1. Quan điểm và căn cứ đề xuất
• 4.3.3.2. Ý kiến của cộng đồng những người sản xuất về việc nhân rộng các mô hình sử dụng khôn khéo đất lúa nước thích ứng với biến đổi khí hậu
• 4.3.3.3. Xây dựng và thực hiện cơ chế hợp tác, phối hợp giữa các bên liên quan
• 4.3.3.4. Tăng cường quyền lực cho cộng đồng
• 4.3.3.5. Tạo ra sự công bằng và chia sẻ lợi ích giữa các bên liên quan khi thực hiện các mô hình
• 4.3.3.6. Đảm bảo tính hợp lý về sinh thái và phát triển bền vững trong quá trình phát triển các mô hình
• 4.3.3.7. Tôn trọng những tri thức truyền thống/bản địa của cộng đồng liên quan đến các mô hình
• 4.3.3.8. Sự bình đẳng giới
• 5. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Kết luận
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Các hình ảnh khảo sát thực địa phục vụ luận án
• Phương pháp tính toán hiệu quả kinh tế theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn
• Diễn biến diện tích, năng suất, sản lượng lúa huyện Gò Công Đông phân theo các xã, thị trấn và hiện trạng các kiểu sử dụng đất
• Phiếu điều tra nông hộ: Thực trạng sử dụng đất lúa và tri thức bản địa, kinh nghiệm thích ứng với BĐKH của người nông dân trên địa bàn huyện Gò Công Đông
• Phiếu xin ý kiến chuyên gia để đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường và hiệu quả của đất lúa nước theo phương pháp MCE
• Một số hình ảnh và các kết quả chạy phần mềm tính toán các chỉ tiêu kinh tế, xã hội, môi trường và chỉ tiêu tổng hợp của đất lúa nước theo phương pháp MCE
• Xu thế biến đổi các yếu tố khí hậu trong quá khứ và hiện tại
• Công cụ để phân tích tính toán – mô hình thủy lực ISIS
• Phương pháp phân vùng và xây dựng bản đồ chỉ số khô hạn
• Sơ đồ xâm nhập mặn, khô hạn huyện Gò Công Đông năm 2015
• Phụ lục 11. Dự báo tác động của BĐKH (NBD, hạn mặn) đến đất lúa nước
• Sơ đồ tác động của BĐKH đến đất lúa nước
• Danh sách những người được tham vấn và các phiếu tham vấn cộng đồng
• So sánh hiệu quả kinh tế giữa các mô hình sử dụng đất lúa thích ứng với biến đổi khí hậu mà cộng đồng thực hiện với mô hình chuyên trồng lúa

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu sử dụng đất lúa nước bền vững

Nghiên cứu về sử dụng đất lúa nước bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu tại huyện Gò Công Đông, tỉnh Tiền Giang là một vấn đề cấp thiết. Huyện Gò Công Đông, với đặc điểm địa lý và khí hậu nhạy cảm, đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc quản lý và sử dụng tài nguyên đất. Việc áp dụng các phương pháp bền vững không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao năng suất lúa, đảm bảo sinh kế cho người nông dân.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội huyện Gò Công Đông

Huyện Gò Công Đông nằm trong vùng Đồng bằng sông Cửu Long, có hệ thống sông ngòi phong phú và đất đai màu mỡ. Tuy nhiên, biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là đất lúa nước. Việc hiểu rõ đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội là cần thiết để xây dựng các giải pháp phù hợp.

1.2. Tầm quan trọng của đất lúa nước trong phát triển bền vững

Đất lúa nước không chỉ là nguồn cung cấp lương thực chính mà còn đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường và duy trì đa dạng sinh học. Việc quản lý và sử dụng đất lúa nước một cách bền vững sẽ góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của huyện Gò Công Đông.

II. Thách thức trong quản lý và sử dụng đất lúa nước

Quá trình quản lý và sử dụng đất lúa nước tại Gò Công Đông đang gặp nhiều thách thức. Biến đổi khí hậu đã làm gia tăng tình trạng xâm nhập mặn, khô hạn, ảnh hưởng đến năng suất lúa. Hơn nữa, việc thiếu sự tham gia của cộng đồng trong quản lý tài nguyên cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất lúa

Các nghiên cứu cho thấy rằng biến đổi khí hậu đã làm giảm năng suất lúa tại Gò Công Đông. Tình trạng xâm nhập mặn và khô hạn đã khiến nhiều diện tích lúa bị thiệt hại, ảnh hưởng đến đời sống của người nông dân.

2.2. Thiếu sự tham gia của cộng đồng trong quản lý

Sự tham gia của cộng đồng trong quản lý đất lúa nước là rất quan trọng. Tuy nhiên, hiện nay, nhiều quyết định vẫn được đưa ra mà không có sự tham gia của người dân, dẫn đến những giải pháp không phù hợp với thực tế.

III. Phương pháp nghiên cứu sử dụng đất lúa nước bền vững

Để giải quyết các vấn đề liên quan đến sử dụng đất lúa nước, nghiên cứu đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này không chỉ giúp đánh giá hiện trạng mà còn đề xuất các giải pháp khả thi cho việc quản lý và sử dụng bền vững.

3.1. Phương pháp đánh giá hiện trạng đất lúa nước

Phương pháp đánh giá hiện trạng bao gồm việc thu thập dữ liệu về diện tích, năng suất và tình trạng sử dụng đất lúa nước. Các số liệu này sẽ giúp xác định các vấn đề cần giải quyết.

3.2. Phương pháp tham gia cộng đồng trong nghiên cứu

Sử dụng phương pháp tham gia cộng đồng giúp thu thập ý kiến và kinh nghiệm của người dân trong việc quản lý đất lúa nước. Điều này không chỉ tăng cường sự tham gia của cộng đồng mà còn giúp xây dựng các giải pháp phù hợp hơn.

IV. Giải pháp sử dụng đất lúa nước bền vững

Để ứng phó với biến đổi khí hậu, cần có các giải pháp cụ thể cho việc sử dụng đất lúa nước. Các giải pháp này không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn bảo vệ môi trường và đảm bảo sinh kế cho người nông dân.

4.1. Áp dụng công nghệ mới trong sản xuất lúa

Việc áp dụng công nghệ mới trong sản xuất lúa như hệ thống tưới tiêu thông minh có thể giúp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Công nghệ này giúp tiết kiệm nước và nâng cao hiệu quả sản xuất.

4.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục và nâng cao nhận thức cho người dân về tầm quan trọng của việc sử dụng đất lúa nước bền vững là rất cần thiết. Các chương trình đào tạo có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về các phương pháp canh tác bền vững.

V. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng các giải pháp bền vững trong quản lý đất lúa nước đã mang lại nhiều lợi ích. Năng suất lúa đã được cải thiện, đồng thời bảo vệ được môi trường và nâng cao đời sống của người nông dân.

5.1. Nâng cao năng suất lúa nhờ áp dụng giải pháp bền vững

Các mô hình canh tác bền vững đã giúp nâng cao năng suất lúa tại Gò Công Đông. Việc áp dụng các phương pháp mới đã giúp người nông dân giảm thiểu thiệt hại do biến đổi khí hậu.

5.2. Bảo vệ môi trường và phát triển bền vững

Việc sử dụng đất lúa nước bền vững không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn bảo vệ môi trường. Các giải pháp này đã góp phần vào việc duy trì đa dạng sinh học và bảo vệ hệ sinh thái.

VI. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Nghiên cứu về sử dụng đất lúa nước bền vững tại Gò Công Đông đã chỉ ra rằng việc áp dụng các giải pháp bền vững là cần thiết để ứng phó với biến đổi khí hậu. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các mô hình canh tác bền vững để đảm bảo sinh kế cho người nông dân.

6.1. Đề xuất các mô hình canh tác bền vững

Các mô hình canh tác bền vững cần được nghiên cứu và phát triển để phù hợp với điều kiện cụ thể của Gò Công Đông. Việc này sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo vệ môi trường.

6.2. Tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan

Hợp tác giữa các bên liên quan, bao gồm chính quyền, cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ là rất quan trọng. Sự hợp tác này sẽ giúp xây dựng các giải pháp hiệu quả hơn cho việc quản lý đất lúa nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh biến đổi khí hậu (BĐKH) toàn cầu cùng hiện tượng nước biển dâng (NBD), xâm nhập mặn và thời tiết cực đoan đang đặt các vùng châu thổ ven biển trước những thách thức sinh tồn chưa từng có. Tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), huyện Gò Công Đông, tỉnh Tiền Giang là tâm điểm dễ bị tổn thương sinh thái với 10.797,3 ha đất lúa nước, chiếm 56,65% tổng diện tích đất nông nghiệp toàn huyện. Trong giai đoạn 2002–2016, tác động cộng hưởng của bão Durian, hạn hán và mặn hóa khốc liệt đã làm chết 3.008 ha lúa, gây tổng thiệt hại kinh tế lên tới 60,0 tỷ đồng. Thực tiễn này đòi hỏi một phương thức quản trị tài nguyên đất ngập nước (ĐNN) hoàn toàn mới, vượt qua các giới hạn của biện pháp công trình cơ giới hóa truyền thống.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi tồn tại ở sự thiếu vắng một khung lý thuyết và thực tiễn tích hợp việc "sử dụng khôn khéo" (Wise Use) tài nguyên đất lúa nước nhân tạo gắn với tri thức bản địa và sự tham gia đa bên. Nghị quyết số 24-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã chỉ rõ hạn chế mang tính hệ thống: "Chủ trương xã hội hóa chưa huy động được sự tham gia của các đoàn thể, hiệp hội, doanh nghiệp, cộng đồng và người dân". Đa phần các nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận đơn ngành, thiên lệch về các giải pháp kỹ thuật công trình "cứng" (như đê kè, cống ngăn mặn) vốn tiềm ẩn nguy cơ phá vỡ cân bằng hệ sinh thái (HST) tự nhiên, làm suy giảm đa dạng sinh học và tước bỏ quyền chủ động của người nông dân.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H) tương ứng:

• RQ1: Thực trạng quản lý, sử dụng đất lúa nước tại huyện Gò Công Đông đang tồn tại những bất cập cơ cấu nào trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội địa phương?
• RQ2: Các kịch bản BĐKH, NBD và hạn mặn tác động đa chiều ra sao đến khả năng canh tác đất lúa nước trong quá khứ, hiện tại và tương lai?
• RQ3: Cộng đồng người sản xuất đã khai thác và tích hợp tri thức bản địa như thế nào để thích ứng với BĐKH, và mức độ tham gia của các bên liên quan hiện nay đạt đến cấp độ nào?
• RQ4: Những giải pháp cơ chế, chính sách và mô hình tổ chức sản xuất nào có khả năng phát huy tối đa tri thức bản địa và đảm bảo sự tham gia bình đẳng của 5 cộng đồng liên quan?
• H1: Đất lúa nước đóng vai trò rường cột đối với sinh kế địa phương nhưng phương thức quản lý tập trung áp đặt từ trên xuống (top-down) đang bộc lộ xung đột gay gắt với biến động môi trường tự nhiên.
• H2: BĐKH làm suy giảm nghiêm trọng diện tích độc canh lúa 3 vụ truyền thống thông qua việc vượt ngưỡng chịu tải sinh thái của cây lúa.
• H3: Tri thức bản địa của người nông dân là nguồn lực thích ứng tại chỗ hiệu quả nhất, có khả năng chuyển hóa các rủi ro khí hậu thành cơ hội tái cấu trúc sinh kế.
• H4: Việc thiết lập mô hình đồng quản lý dựa trên 5 cộng đồng liên quan sẽ tạo ra cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng và duy trì tính bền vững sinh thái mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào can thiệp công trình cứng.

Khung lý thuyết của công trình được định hình từ sự giao thoa giữa Lý thuyết Tiếp cận Hệ sinh thái (Ecosystem Approach theo Quyết định V/6; COP5 của Công ước Đa dạng Sinh học CBD), Khung hành động Thích ứng dựa vào cộng đồng (CBA - CARE, 2009; ADC, 2013) và Khái niệm Sử dụng khôn khéo ĐNN theo Công ước Ramsar (1971/2016). Đóng góp đột phá của luận án là chứng minh quan điểm: BĐKH không chỉ mang lại hiểm họa mà còn mở ra cơ hội kinh tế vượt bậc khi chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất lúa nước linh hoạt, tạo tiền đề nâng cao thu nhập nông hộ từ 1,5 đến 3 lần so với độc canh lúa mà vẫn duy trì toàn vẹn các dịch vụ hệ sinh thái nền tảng.

Literature Review và Positioning

Dòng chảy học thuật quốc tế và trong nước về quản lý tài nguyên nông nghiệp dưới tác động của BĐKH được phân hóa thành 3 trường phái chính:

1. Trường phái Đánh giá tác động vật lý và mô hình hóa nông nghiệp: Các báo cáo của IPCC (2007, 2012) và Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế IRRI (2010) tập trung vào nguy cơ tổn thương năng suất cây lương thực do ngập úng và mặn hóa. Nicholls (2003) chỉ ra sự suy giảm chất lượng đất canh tác tại các vùng châu thổ nhiệt đới. Tại Việt Nam, Nguyễn Sinh Huy (2010), Nguyễn Võ Linh (2012) và Phạm Quang Hà cùng cộng sự (2013) sử dụng mô hình DSSAT và kịch bản khí hậu để lượng hóa mức suy giảm 6–7% năng suất lúa tiềm năng tại ĐBSCL vào năm 2050, chỉ ra rằng diện tích tiềm năng cho canh tác 3 vụ lúa sẽ giảm mạnh từ 31% xuống còn 5% dưới kịch bản NBD và lưu lượng dòng chảy mùa kiệt sụt giảm (Nguyễn Duy Khang, 2009).
2. Trường phái Thích ứng dựa vào Hệ sinh thái (EbA) và Công trình: Smith và Maltby (2003), Gill Shepherd (2004), Trương Quang Học và Hoàng Thị Ngọc Hà (2016a) nhấn mạnh việc bảo tồn chức năng tự nhiên của HST. Ngược lại, quan điểm công trình hóa truyền thống ủng hộ việc xây dựng hệ thống đê bao khép kín ngăn mặn triệt để, nhưng đã bị cảnh báo bởi Nguyễn Văn Huy (2013) về nguy cơ làm thay đổi chế độ thủy văn tự nhiên, gây tù đọng phèn và suy thoái đa dạng sinh học thủy vực.
3. Trường phái Thích ứng dựa vào Cộng đồng (CBA) và Tri thức bản địa: Gene Barrett (2001), Isobel W. Heathcote (1998), CARE (2009, 2014), và Mathias (1995) phân tích cấu trúc tri thức bản địa và sự tham gia của người dân trong việc giảm thiểu tính dễ bị tổn thương xã hội.

Cuộc tranh luận học thuật trung tâm nằm ở sự đối lập giữa giải pháp công trình kiểm soát tự nhiên mang tính tập trung hóa, áp đặt từ trên xuống với giải pháp thích ứng thuận thiên dựa vào tri thức bản địa và năng lực tự quản của cộng đồng. Luận án định vị chính xác khoảng trống khoa học bằng cách mở rộng định nghĩa "Sử dụng khôn khéo" (Wise Use) từ vùng đất ngập nước tự nhiên sang hệ thống đất canh tác ngập nước nhân tạo (loại hình thứ 18 theo Công ước Ramsar).

So sánh với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

• Nghiên cứu của Dixon (2002) tại vùng ĐNN Illobabor (Ethiopia) chứng minh tri thức bản địa cho phép nông dân bố trí mùa vụ nhịp nhàng theo chu kỳ ngập tự nhiên mà không cần xây dựng thủy lợi phức tạp. Luận án kế thừa tư duy này nhưng nâng tầm thành mô hình đánh giá đa tiêu chí MCE trong điều kiện mặn hóa động lực học vùng ven biển nhiệt đới.
• Nghiên cứu của Gyampoh cùng cộng sự (2009) tại Offin (Ghana) và Tubiello, Vander Velde (2011) tại châu Phi về đa dạng hóa sinh kế để thích ứng hạn hán. Luận án đi xa hơn khi tích hợp không gian địa lý GIS với mô hình tương tác của 5 cộng đồng liên quan (Nhà nước, Nhà khoa học, Doanh nghiệp, Công nghiệp, Nhà nông), giải quyết triệt để bài toán đồng thuận thể chế và chuỗi giá trị hàng hóa mà các nghiên cứu trước đó bỏ ngỏ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc làm giàu và mở rộng lý thuyết "Sử dụng khôn khéo đất ngập nước" của Công ước Ramsar (1971/2016), vốn được Hoàng Văn Thắng và Lê Diên Dực (2012a) định nghĩa là: "Duy trì những đặc điểm sinh thái của ĐNN qua các tiếp cận hệ sinh thái trong khuôn khổ phát triển bền vững". Công trình đã cụ thể hóa khái niệm trừu tượng này vào đối tượng đất lúa nước ven biển ĐBSCL, xác lập bản chất của sử dụng khôn khéo là sự dung hợp giữa tri thức khoa học hiện đại và tri thức bản địa đã qua sàng lọc (Mathias, 1995) nhằm biến những bất lợi về xâm nhập mặn và khô hạn thành lợi thế kinh tế sinh thái.

Đồng thời, luận án phát triển lý thuyết đồng quản lý tài nguyên (Co-management theory) của Lê Diên Dực (2000) và Gene Barrett (2001) thông qua việc cấu trúc hóa mô hình 5 cộng đồng liên quan:

1. Cộng đồng các nhà ra quyết định (hoạch định thể chế, quy hoạch và điều phối không gian);
2. Cộng đồng các nhà khoa học (nghiên cứu giống chịu mặn, chuyển giao quy trình kỹ thuật canh tác);
3. Cộng đồng các nhà doanh nghiệp (cung ứng vật tư đầu vào, bao tiêu sản phẩm và xây dựng vùng nguyên liệu);
4. Cộng đồng các nhà công nghiệp (cung cấp dịch vụ cơ giới hóa nông nghiệp thân thiện với môi trường);
5. Cộng đồng những người sản xuất lúa (chủ thể trung tâm trực tiếp thực thi, tích lũy tri thức bản địa và phản hồi chính sách).

Sự chuyển dịch mô thức (paradigm shift) được luận chứng rõ nét: từ tư duy quản lý hành chính cứng nhắc, bảo vệ độc canh lúa bằng mọi giá sang tư duy quản trị thích ứng đa mục tiêu, linh hoạt sử dụng đất ngập nước nông nghiệp nhằm tối ưu hóa 3 trụ cột kinh tế - xã hội - môi trường.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự hợp nhất của 3 trụ cột lý thuyết: Tiếp cận Hệ sinh thái (Ecosystem Approach), Tiếp cận Thích ứng dựa vào Cộng đồng (CBA) và Khung 5 nguyên tắc quản lý tài nguyên ven biển (Lê Diên Dực, 2000).

                      [ BỐI CẢNH BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ]
              (Nước biển dâng, Hạn hán, Xâm nhập mặn, Cực đoan)
                 [ TÀI NGUYÊN ĐẤT LÚA NƯỚC VEN BIỂN ]
            (Đất ngập nước nhân tạo - Loại hình 18 Ramsar)
[ BẤT CẬP QUẢN LÝ & RỦI RO ]                       [ TRI THỨC BẢN ĐỊA NÔNG DÂN ]
• Độc canh lúa 3 vụ dễ tổn thương                  • Dự báo khí tượng dân gian
• Áp đặt quản lý từ trên xuống (Top-down)           • Lịch thời vụ né hạn mặn
• Thiếu liên kết chuỗi 5 cộng đồng                 • Kỹ thuật thau chua rửa mặn
       [ KHUNG ĐỒNG QUẢN LÝ 5 CỘNG ĐỒNG & 5 NGUYÊN TẮC CỐT LÕI ]
   (Quyết định - Khoa học - Doanh nghiệp - Công nghiệp - Người sản xuất)
     1. Trao quyền | 2. Hợp lý sinh thái | 3. Tôn trọng tri thức bản địa
              4. Công bằng & Chia sẻ lợi ích | 5. Bình đẳng giới
      [ ĐÁNH GIÁ ĐA TIÊU CHÍ (MCE/AHP) & QUY TRÌNH THAM GIA 9 BƯỚC ]
         [ MÔ HÌNH SỬ DỤNG KHÔN KHÉO ĐẤT LÚA THÍCH ỨNG BĐKH ]
• Lúa - Màu luân canh              • Lúa - Thủy sản lợ           • Lúa chất lượng cao né mặn
 (Tối ưu hóa kinh tế)              (Thích nghi độ mặn)           (Bảo tồn hệ sinh thái đất)

Khung phân tích tích hợp quy trình 9 bước tham gia của cộng đồng theo Isobel W. Heathcote (1998) và Lê Diên Dực, Trần Thu Phương (2004): từ nhận thức đề tài, đồng thuận thay đổi, mô tả hệ thống, xác định mục tiêu, tuyển chọn phương án đến ổn định và giám sát cộng đồng. Điều kiện biên (boundary conditions) của khung lý thuyết được xác định rõ: áp dụng cho các vùng đất ngập nước nông nghiệp ven biển nhiệt đới gió mùa có chế độ bán nhật triều không đều, chịu sự chi phối trực tiếp của chế độ thủy văn sông - biển đan xen và có cộng đồng dân cư định cư lâu đời với bề dày tri thức bản địa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan thực dụng (Pragmatism) và chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) trong thiết kế nghiên cứu đa phương pháp kết hợp (Mixed methods design). Sự kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định lượng không gian và thẩm định định tính có sự tham gia được triển khai qua thiết kế đa cấp độ (Multi-level design):

• Cấp độ vĩ mô: Toàn bộ huyện Gò Công Đông trong mối tương quan với tỉnh Tiền Giang và lưu vực sông Tiền, phân tích các kịch bản BĐKH của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2016).
• Cấp độ trung gian: Đơn vị hành chính cấp xã, đại diện cho 3 tiểu vùng sinh thái đặc trưng gồm xã Tân Thành (ven biển, chịu mặn sâu), xã Phước Trung (vùng chuyển tiếp mặn - lợ) và xã Bình Nghị (vùng nội đồng ngọt hóa).
• Cấp độ vi mô: Các nông hộ trực tiếp canh tác lúa, các tổ hợp tác và các tác nhân đại diện cho 5 cộng đồng liên quan.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa qua 4 bước logic với các giao thức thu thập dữ liệu nghiêm ngặt:

1. Phương pháp Không gian Địa lý (GIS) và Mô hình Thủy lực: Sử dụng phần mềm ArcGIS/MapInfo kết hợp mô hình thủy lực ISIS để mô phỏng sự lan truyền mặn và xây dựng mô hình địa hình số 3D huyện Gò Công Đông. Chỉ số khô hạn chuẩn hóa (Standardized Precipitation Index - SPI) của McKee và cộng sự được tính toán để phân vùng hạn hán lịch sử và dự báo.
2. Đánh giá Nông thôn có sự tham gia (PRA): Áp dụng kỹ thuật lát cắt điều tra nông thôn (transect walk), lập sơ đồ Venn thể hiện mạng lưới tương tác giữa các bên liên quan, xây dựng ma trận SWOT và biểu đồ lịch mùa vụ nhằm trích xuất tri thức bản địa.
3. Chiến lược chọn mẫu: Thực hiện chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên (Stratified random sampling) với cỡ mẫu điều tra nông hộ đại diện, đảm bảo cân đối về giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn và điều kiện kinh tế hộ. Đồng thời, lập phiếu tham vấn chuyên gia theo phương pháp chuyên gia Delphi đối với 5 nhóm cộng đồng.
4. Kiểm định độ tin cậy và giá trị: Dữ liệu được tam giác đạc (triangulation) chéo giữa dữ liệu viễn thám/mô hình hóa thủy lực, số liệu niên giám thống kê và dữ liệu phỏng vấn sâu nông hộ. Ma trận so sánh cặp đôi trong phân tích thứ bậc AHP được kiểm soát độ tin cậy với tỷ số nhất quán (Consistency Ratio): $$CR = \frac{CI}{RI} < 0.1$$ Trong đó $CI$ là chỉ số nhất quán và $RI$ là chỉ số ngẫu nhiên tra bảng tương ứng với số lượng chỉ tiêu phân tích.

Data và phân tích

Quy trình xử lý dữ liệu định lượng ứng dụng phương pháp Đánh giá Đa tiêu chí (Multi-Criteria Evaluation - MCE) tích hợp kỹ thuật phân tích thứ bậc (AHP) với sự hỗ trợ của phần mềm tính toán chuyên dụng. Hệ thống chỉ số đánh giá tính bền vững được phân cấp cấu trúc chặt chẽ thành 3 nhóm yếu tố cấp 1 và hàng loạt tiêu chí cấp 2:

• Nhóm tiêu chí Kinh tế: Giá trị sản xuất (GTSX/ha), Tổng chi phí đầu tư, Thu nhập thuần/lợi nhuận, Tỷ suất lợi nhuận trên chi phí (BCR), Mức độ rủi ro vốn.
• Nhóm tiêu chí Xã hội: Khả năng giải quyết việc làm tại chỗ, Mức độ chấp nhận của cộng đồng, Tính bình đẳng giới trong phân công lao động, Khả năng bảo tồn tri thức bản địa.
• Nhóm tiêu chí Môi trường: Mức độ sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật và phân bón hóa học, Nhu cầu tiêu thụ nước ngọt mùa khô, Khả năng duy trì độ phì nhiêu của đất ngập nước, Mức độ thích ứng sinh thái với độ mặn.

Phân tích độ nhạy (Sensitivity Analysis) được thực hiện trên các vector trọng số nhằm kiểm chứng độ vững chắc (robustness) của kết quả đánh giá các mô hình canh tác trong điều kiện khí hậu dao động cực đoan.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện then chốt với các bằng chứng thực nghiệm rõ ràng:

1. Lượng hóa ngưỡng tổn thương sinh thái của cây lúa nước: Kết quả nghiên cứu khẳng định đặc điểm sinh học cây lúa "không chịu được độ ngập từ 50 cm trở lên với thời gian kéo dài từ 2-3 ngày trở lên (cây lúa sẽ chết)" (Nguyễn Võ Linh, 2012), đồng thời khi độ mặn nguồn nước vượt ngưỡng 4‰ thì toàn bộ mùa vụ Hè Thu bị tê liệt hoàn toàn. Mô phỏng thủy lực ISIS và kịch bản NBD 100cm cho thấy diện tích đất lúa của huyện Gò Công Đông bị ngập và nhiễm mặn cục bộ chiếm trên 65% diện tích tự nhiên nếu không có sự chuyển dịch mùa vụ.

2. Sự suy thoái hiệu quả của mô hình độc canh lúa 3 vụ: Mô hình thâm canh lúa 3 vụ truyền thống (Đông Xuân – Hè Thu – Thu Đông) đang đối mặt với tỷ suất suy giảm lợi nhuận nghiêm trọng do chi phí bơm tát nước ngọt, thuốc bảo vệ thực vật tăng vọt trong khi rủi ro mất trắng do hạn mặn mùa khô lên đến 40–60%.

3. Hệ thống hóa kho tàng tri thức bản địa: Luận án đã giải mã và chứng minh tính khoa học của hệ thống tri thức bản địa người dân Gò Công Đông qua 3 nhóm năng lực:

• Tri thức dự báo thời tiết sớm: Dự đoán mùa mưa, gió chướng, triều cường thông qua quan sát thiên văn và tập tính của sinh vật chỉ thị (chuồn chuồn, kiến, mây trời).
• Kỹ thuật canh tác thích ứng: Kỹ thuật chủ động xuống giống sớm vụ Đông Xuân để "né hạn mặn" trước khi mặn xâm nhập sâu vào tháng 2–3 âm lịch; kỹ thuật lấy nước ngọt theo con triều kết hợp thau chua, rửa mặn tự nhiên bằng nguồn nước mưa nội đồng.
• Bố trí hệ thống cây trồng luân canh: Chuyển đổi linh hoạt từ độc canh lúa sang các công thức: 2 vụ lúa + 1 vụ màu ngắn ngày (dưa hấu, ớt, bắp), hoặc 1 vụ lúa mùa chịu mặn + 1 vụ thủy sản (tôm/cá) trong mùa nước lợ.

4. Tính ưu việt toàn diện của các mô hình sử dụng khôn khéo: Đánh giá MCE/AHP tổng hợp chỉ ra rằng mô hình luân canh Lúa – Màu và mô hình Lúa – Thủy sản lợ đạt điểm số bền vững vượt trội so với độc canh 3 vụ lúa:

• Hiệu quả kinh tế: Mô hình Lúa – Màu đạt giá trị sản xuất và lợi nhuận thuần cao gấp 1,8 – 2,5 lần so với độc canh lúa, giảm thiểu 40% chi phí phân bón hóa học.
• Hiệu quả môi trường: Cắt đứt chu kỳ sâu bệnh hại của cây lúa, tiết kiệm từ 3.000 – 4.500 $m^3$ nước ngọt/ha trong các tháng cao điểm khô hạn, bảo tồn cấu trúc vi sinh vật đất ngập nước.

5. Nhận diện nút thắt thể chế và vai trò điều phối 5 cộng đồng: Việc nhân rộng mô hình thích ứng hiện nay bị tắc nghẽn chủ yếu do thiếu cơ chế liên kết chuỗi giá trị và quy định chuyển đổi đất lúa còn cứng nhắc. Mức độ tham gia của cộng đồng nông dân hiện tại phần lớn dừng lại ở bậc "tham gia cung cấp thông tin" hoặc "tham gia tư vấn", chưa được trao quyền quyết định và bình đẳng trong chia sẻ lợi ích với các doanh nghiệp bao tiêu.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Bổ sung luận cứ khoa học thực chứng về việc tích hợp tri thức bản địa vào lý thuyết Thích ứng dựa vào Hệ sinh thái (EbA), xác lập khung phương pháp luận đánh giá sử dụng đất lúa khôn khéo có thể chuyển giao cho các vùng sinh thái ven biển nhiệt đới khác.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập quy trình tích hợp liên ngành giữa GIS, mô hình thủy lực ISIS, chỉ số khô hạn SPI và công cụ thẩm định có sự tham gia PRA/MCE.
• Ứng dụng thực tiễn và Quản trị sinh kế: Cung cấp bộ cẩm nang hướng dẫn chuyển đổi mùa vụ thích ứng cho nông dân huyện Gò Công Đông và vùng bán đảo Bảo Định; nâng cao năng lực tự chủ sinh kế cho các hợp tác xã nông nghiệp.
• Kiến nghị chính sách vĩ mô:
  • Đề nghị Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Tài nguyên và Môi trường rà soát, điều chỉnh các rào cản pháp lý tại Nghị định 35/2015/NĐ-CP theo hướng cho phép "chuyển đổi cơ cấu cây trồng linh hoạt trên đất trồng lúa" mà không làm mất đi điều kiện tái canh tác lúa khi cần thiết.
  • Ủy ban nhân dân tỉnh Tiền Giang cần thể chế hóa cơ chế hợp tác 5 bên, thành lập Quỹ hỗ trợ rủi ro khí hậu vi mô do cộng đồng trực tiếp giám sát, và thúc đẩy bình đẳng giới thông qua việc nâng cao vai trò của phụ nữ nông thôn trong chuỗi giá trị nông sản luân canh.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, công trình vẫn tồn tại một số giới hạn học thuật cần được thừa nhận khách quan:

• Giới hạn về dữ liệu không gian thời gian: Chuỗi số liệu vi khí hậu và chất lượng nước nội đồng phụ thuộc vào các trạm quan trắc thủy văn khu vực, chưa phản ánh hết mức độ biến động vi khí hậu ở từng ô thửa ruộng cục bộ.
• Giới hạn về tích hợp thị trường: Mô hình phân tích MCE chủ yếu tập trung vào các biến số sinh thái và chi phí - lợi nhuận tại ruộng, chưa mô hình hóa đầy đủ các cú sốc biến động giá nông sản toàn cầu và rào cản thương mại quốc tế đối với nông sản luân canh.
• Điều kiện biên địa lý: Các phát hiện gắn liền với đặc thù thổ nhưỡng phù sa ven biển nhiễm mặn theo mùa của huyện Gò Công Đông, khi áp dụng cho các vùng đất phèn sâu tại Tứ giác Long Xuyên hay vùng đất cát duyên hải miền Trung cần có sự hiệu chỉnh thích đáng.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần mở rộng theo 4 hướng:

1. Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng lưới cảm biến IoT trong việc giám sát độ mặn tức thời và dự báo xâm nhập mặn vi mô phục vụ điều tiết thủy nông tự động hóa dựa vào cộng đồng.
2. Đo lường định lượng dấu chân carbon (Carbon footprint) và phát thải khí nhà kính ($CH_4, N_2O$) của mô hình sử dụng đất lúa khôn khéo so với độc canh lúa ngập nước liên tục nhằm tham gia thị trường tín chỉ carbon nông nghiệp.
3. Nghiên cứu thể chế hóa thị trường bảo hiểm nông nghiệp chỉ số thời tiết (Weather Index Insurance) tích hợp tri thức bản địa.
4. Mở rộng khung phân tích 5 cộng đồng sang các vùng sinh thái ngập mặn đặc thù tại các quốc gia thuộc lưu vực hạ lưu sông Mê Kông như Campuchia, Lào và Thái Lan.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động lan tỏa sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo sau đại học chuyên ngành Môi trường và Phát triển bền vững, Khoa học Môi trường và Quản lý Tài nguyên đất tại các trường đại học và viện nghiên cứu hàng đầu. Ước tính công trình có tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu liên quan đến EbA và CBA tại vùng Đông Nam Á.
• Tác động kinh tế ngành: Cung cấp cơ sở khoa học giúp ngành nông nghiệp tỉnh Tiền Giang tái cơ cấu thành công trên 5.000 ha đất lúa bấp bênh sang mô hình lúa - màu chất lượng cao, giúp tăng thu nhập bình quân đầu người của nông hộ tham gia mô hình thêm 20–35 triệu đồng/ha/năm.
• Tác động chính sách: Đóng góp trực tiếp vào quá trình cụ thể hóa Nghị quyết 120/NQ-CP của Chính phủ về phát triển bền vững ĐBSCL thích ứng với BĐKH theo hướng "thuận thiên", chuyển đổi từ tư duy sản xuất nông nghiệp thuần túy sang kinh tế nông nghiệp đa giá trị.
• Tác động xã hội: Nâng cao năng lực tự cường (resilience) cho hàng chục ngàn hộ nông dân ven biển, giảm thiểu áp lực di cư lao động tự phát lên các đô thị lớn thông qua việc tạo việc làm ổn định quanh năm tại địa phương.

Đối tượng hưởng lợi

• Các nhà nghiên cứu và Nghiên cứu sinh tiến sĩ: Tiếp cận một khung phương pháp luận kết hợp hoàn chỉnh giữa công cụ viễn thám/thủy lực với các phương pháp nghiên cứu xã hội học có sự tham gia, giải quyết khoảng trống lý thuyết về sử dụng khôn khéo đất ngập nước nông nghiệp.
• Các nhà hoạch định chính sách cấp trung ương và địa phương (Sở TN&MT, Sở NN&PTNT, UBND huyện Gò Công Đông): Nắm giữ các luận cứ khoa học và số liệu thực chứng để xây dựng quy hoạch sử dụng đất, ban hành chính sách hỗ trợ chuyển dịch sinh kế thích ứng BĐKH sát thực tiễn.
• Cộng đồng doanh nghiệp nông nghiệp và Hợp tác xã: Xác lập cơ chế ký kết hợp đồng bao tiêu bền vững, xây dựng các vùng nguyên liệu đạt chuẩn sinh thái, tối ưu hóa chuỗi cung ứng vật tư và cơ giới hóa nông nghiệp.
• Cộng đồng nông dân và dân cư nông thôn ven biển: Được trao quyền trong quá trình ra quyết định, bảo tồn và phát huy tri thức truyền thống của cha ông, cải thiện sinh kế, bình đẳng giới và giảm thiểu rủi ro mất trắng mùa màng trước thiên tai cực đoan.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo và mang tính đột phá nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng thành công khái niệm "Sử dụng khôn khéo" (Wise Use) của Công ước Ramsar sang đối tượng đất lúa nước (ĐNN nhân tạo) trong bối cảnh BĐKH, đồng thời phát triển mô hình đồng quản lý tài nguyên 5 cộng đồng (Quyết định, Khoa học, Doanh nghiệp, Công nghiệp, Người sản xuất) dựa trên 5 nguyên tắc ven biển cốt lõi của Lê Diên Dực (2000), thay thế hoàn toàn tư duy quản lý áp đặt từ trên xuống bằng cơ chế đồng thuận và chia sẻ lợi ích công bằng.

2. Tính đổi mới trong phương pháp luận của công trình thể hiện ở điểm nào khi so sánh với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu thuần túy mô hình hóa kỹ thuật (như ADB, 2007; Phạm Quang Hà, 2013) hoặc thuần túy xã hội học định tính (như CARE, 2009), luận án đã thiết lập quy trình tích hợp đa phương pháp chặt chẽ: kết hợp mô phỏng thủy lực ISIS, phân tích không gian địa lý GIS, chỉ số hạn hán SPI với quy trình đánh giá nông thôn có sự tham gia PRA 9 bước của Heathcote (1998) và phân tích đa tiêu chí MCE/AHP có kiểm soát chỉ số nhất quán $CR < 0.1$.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác (counter-intuitive) nhất từ dữ liệu thực địa là gì? Phát hiện cho thấy hiện tượng BĐKH và xâm nhập mặn gia tăng không hoàn toàn là một thảm họa tiêu cực triệt tiêu sản xuất nông nghiệp, mà ngược lại đã đóng vai trò như một "cú hích sinh thái" phá vỡ thế độc canh lúa 3 vụ kém hiệu quả, thúc đẩy cộng đồng nông dân vận dụng tri thức bản địa để chuyển đổi sang các mô hình luân canh Lúa – Màu và Lúa – Thủy sản cho giá trị kinh tế và độ an toàn sinh thái cao hơn gấp nhiều lần.

4. Giao thức nhân rộng mô hình đã được kiểm chứng như thế nào trong luận án? Giao thức nhân rộng được xây dựng dựa trên ma trận 9 bước có sự tham gia của Isobel W. Heathcote và 5 nguyên tắc quản lý tài nguyên ven biển của Lê Diên Dực (2000), trong đó lấy Hợp tác xã nông nghiệp làm hạt nhân liên kết, được kiểm chứng thông qua việc tham vấn đồng thuận của 5 nhóm cộng đồng và phân tích độ nhạy kinh tế - sinh thái tại 3 xã sinh thái đại diện của huyện Gò Công Đông.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo cần tập trung vào những trụ cột nào? Cần tập trung vào 3 trụ cột: (i) Số hóa và tự động hóa quản trị thủy nông thích ứng dựa trên công nghệ IoT và AI; (ii) Lượng giá kinh tế dịch vụ hệ sinh thái đất ngập nước nông nghiệp và xây dựng cơ chế chi trả tín chỉ carbon; (iii) Hoàn thiện khung chính sách bảo hiểm rủi ro khí hậu dựa vào cộng đồng cho toàn bộ dải ven biển ĐBSCL.

Kết luận

1. Luận án đã giải quyết thành công bài toán lý luận và thực tiễn về quản trị bền vững tài nguyên đất lúa nước tại huyện Gò Công Đông, chứng minh tính cấp thiết của việc chuyển từ quản lý tập trung sang thích ứng dựa vào cộng đồng và hệ sinh thái.
2. Lượng hóa chi tiết tác động của BĐKH, NBD và hạn mặn đến 10.797,3 ha đất lúa của huyện, chỉ ra sự suy thoái không thể đảo ngược của mô hình độc canh lúa 3 vụ trong điều kiện khí hậu cực đoan.
3. Giải mã và hệ thống hóa khoa học kho tàng tri thức bản địa của người nông dân Gò Công Đông trong việc dự báo thời tiết, điều chỉnh lịch mùa vụ né mặn và thau chua rửa mặn tự nhiên.
4. Xây dựng và kiểm chứng thành công khung đánh giá đa tiêu chí MCE/AHP, khẳng định tính vượt trội toàn diện về kinh tế, xã hội và môi trường của các mô hình sử dụng khôn khéo như Lúa – Màu luân canh và Lúa – Thủy sản lợ.
5. Đề xuất hoàn chỉnh mô hình tổ chức sản xuất liên kết 5 cộng đồng vận hành trên 5 nguyên tắc cốt lõi: trao quyền, hợp lý sinh thái, tôn trọng tri thức bản địa, chia sẻ lợi ích công bằng và bình đẳng giới.
6. Cung cấp hệ thống khuyến nghị chính sách sắc bén nhằm tháo gỡ các rào cản thể chế, tạo hành lang pháp lý cho việc nhân rộng mô hình thích ứng "thuận thiên" trên toàn vùng Đồng bằng sông Cửu Long và các hệ thống châu thổ ven biển quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan nghiên cứu. Địa điểm, thời gian, nội dung, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu và thảo luận.

Kết luận và khuyến nghị. Danh mục các công trình khoa học của tác giả có liên quan đến luận án. Tài liệu tham khảo. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm và cơ sở lý luận 1. Đất lúa nước Theo công ước Ramsar (1971) thì đất lúa nước là một loại hình đất canh tác ngập nước (loại hình thứ 18 tại Bảng 1. Đây là loại hình đất ngập nước (ĐNN) theo mùa hay ngập không thường xuyên, được sử dụng để canh tác lúa hoặc luân canh, xen canh lúa với các cây trồng nông nghiệp khác hoặc kết hợp với nuôi trồng thủy sản [dẫn theo Lê Diên Dực và Hoàng Văn Thắng, 2012a].

Các loại hình đất ngập nƣớc theo công ƣớc Ramsar Stt Các loại hình đất ngập nƣớc 1 Các vịnh nông có mức nước từ 6m trở lại khi triều thấp 2 Các vùng cửa sông châu thổ 3 Những đảo nhỏ xa bờ 4 Những bờ biển có đá, vách đá ven biển 5 Những bãi biển dù là cát hay sỏi 6 Những bãi gian triều dù là cát hay bùn 7 Những vùng đầm lầy rừng ngập mặn 8 Những đầm phá ven biển dù là mặn hay lợ 9 Những ruộng muối 10 Ao nuôi tôm, cá 11 Các sông suối 12 Đầm lầy ven sông, hồ do dòng sông đổi dòng 13 Hồ nước ngọt 14 Ao nước ngọt dưới 8 ha, đầm lầy nước ngọt 15 Ao nước mặn, những hệ thống thoát nước nội địa 16 Đập chứa nước 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Stt Các loại hình đất ngập nƣớc 17 Rừng ngập nước theo mùa như rừng tràm 18 Đất canh tác ngập nƣớc, đất đƣợc tƣới tiêu 19 Bãi than bùn,v. Nguồn: Lê Diên Dực và Hoàng Văn Thắng [2012a] Ngoài ra, dưới góc độ quản lý nhà nước thì Nghị định 35/2015/NĐ-CP ngày 13/4/2015 quy định: (i) Đất trồng lúa là đất có các điều kiện phù hợp để trồng lúa, bao gồm đất chuyên trồng lúa nước và đất lúa khác, (ii) Đất chuyên trồng lúa nước là đất đang trồng hoặc có đủ điều kiện trồng được 2 vụ lúa nước trở lên trong năm, (iii) Đất lúa nước khác bao gồm đất lúa chỉ trồng được 1 vụ lúa nước trong năm và đất lúa nương [Bộ TN&MT, 2014b; Chính phủ, 2015]. Bộ NN&PTNT [2010] đã phân chia chi tiết thành: Đất lúa 3 vụ, đất lúa 2 vụ, đất 2 vụ lúa + 1 vụ màu/cá, đất 1 vụ lúa + 2 vụ màu, đất 1 vụ lúa + cá/tôm/màu, đất 1 vụ lúa (Xuân hoặc Mùa). Theo quan điểm của luận án thì đất lúa nước là một loại hình ĐNN [Ramsar, 1971] theo mùa hoặc ngập không thường xuyên [Lê Diên Dực, 2012], được phân chia chi tiết theo Bộ NN&PTNT [2010].

Điều kiện để loại đất đó trồng được lúa là: (a) Phải có nước, ( b) Phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng, (c) Phù hợp với điều kiện khí hậu, (d) Sản phẩm phải tiêu thụ được. Ngưỡng chịu đựng với một số nhân tố BĐKH của cây lúa đối với một số nhân tố BĐKH: Không chịu được độ ngập từ 50 cm trở lên với thời gian kéo dài từ 2- 3 ngày trở lên (cây lúa sẽ chết) [Nguyễn Võ Linh, 2012]. Đất trồng lúa nước cần được sử dụng linh hoạt [Thủ tướng Chính phủ, 2013b] để nâng cao hiệu quả sử dụng như: luân canh với các cây trồng hàng năm, kết hợp nuôi trồng thủy sản, tham gia vào các mô hình liên kết giữa trồng trọt và chăn nuôi và chuyển đổi sang các mục đích canh tác nông nghiệp khác để đảm bảo an ninh lương thực, nâng cao hiệu quả kinh tế và thích ứng được với những tác động tiêu cực của BĐKH. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Cây lúa và đặc điểm thích nghi với các nhân tố biến đổi khí hậu Lúa là cây lương thực chính của hơn 40% dân số trên thế giới, đặc biệt là ở Châu Á. Thậm chí, nhiều quốc gia ở vùng Đông Nam Á và vùng Đông Á còn được xem như nền văn minh lúa nước. Canh tác lúa nước đã có cách đây khoảng 10.000 năm nay, tập trung chủ yếu ở các quốc gia vùng Đông Nam Á [De Datta, 1981; Wihelm Solheim, 1994]. Lúa là loài thực vật họ Hòa thảo (Graminae), có tên khoa học để chỉ giống lúa phổ biến ở vùng Châu Á là Oryza Sativa, thuộc bộ Hòa thảo (Poales), lớp thực vật một lá mầm (Monocots), ngành thực vật có hoa (Angiospermae).

Nhiều minh chứng cho rằng cây lúa có nguồn gốc từ Ấn Độ và vùng Đông Nam Á [Lê Anh Tuấn, 2011]. Quá trình sinh trưởng phát triển của cây lúa chịu ảnh hưởng rất lớn của điều kiện ngoại cảnh, điều kiện sinh thái. Cây lúa cần các điều kiện về khí hậu, đất đai, thủy lợi phù hợp để có thể sinh trưởng và phát triển tốt, đó là: Lượng mưa hàng năm từ 2.500 mm, vào thời kỳ tăng trưởng cần một lượng mưa vào khoảng 125 mm trong một tháng; thời kỳ thu hoạch cần nhiều nắng (ruộng khô càng tốt); nhiệt độ môi trường thích hợp nhất khoảng 21 - 27°C; khu vực canh tác phải có độ bằng phẳng, điều này rất cần thiết để duy trì mực nước từ 100 mm đến 150 mm để giúp cho cây lúa sinh trưởng và kết hạt tốt. Chính vì vậy, những khu vực đồng bằng và lưu vực các con sông chảy qua các miền nhiệt đới nhiều mưa sẽ là môi trường thuận lợi cho cây lúa nước phát triển [Phạm Thị Minh Thúy, 2010].

Tiếp cận dựa vào cộng đồng Theo Gene Barrett (2001) thì 4 chuẩn mực có thể vận dụng cho một mô hình cộng đồng: (a) Địa điểm hay lãnh thổ, (b) Quyền lợi hay mối quan tâm, (c) Luật tục hay hương ước, (d) Bản sắc [dẫn theo Lê Diện Dực và Trần Thu Phương, 2004]. Theo Chung Hoàng Chương (2016), sáu cấp độ của cộng đồng để ứng biến với một vấn đề mang tính toàn cầu như BĐKH bao gồm (i) Cộng đồng làng xã; (ii) Cộng đồng quận, huyện; (iii) Cộng đồng tỉnh, thành; (iv) Cộng đồng quốc gia; (v) Cộng đồng khu vực; (vi) Cộng đồng quốc tế [dẫn theo Trần Thắng, 2016]. Dựa vào 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lãnh thổ khu vực và các mối quan tâm chung cũng hình thành các cộng đồng như: Cộng đồng Asean (AEC), Cộng đồng chung Châu âu (EU). Theo Lê Diên Dực [2000] thì tiếp cận dựa vào cộng đồng là một nguyên tắc mà những người sử dụng tài nguyên cũng phải là quản lý hợp pháp đối với nguồn tài nguyên đó.

Điều này giúp phân biệt nó với các chiến lược quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác hoặc là có tính tập trung hóa cao hoặc là không có sự tham gia của cộng đồng phụ thuộc. Quản lý dựa vào cộng đồng là dựa trên tiền đề người dân địa phương, những người hơn ai hết quan tâm đến việc sử dụng bền vững nguồn tài nguyên, hơn cả những người quản lý hoặc tổ chức của nhà nước. Cộng đồng địa phương là những người hiểu hơn ai hết quá trình và thực hành sinh thái ở địa phương họ, và họ cũng là những người hơn ai hết có khả năng quản lý một cách hiệu quả những nguồn tài nguyên đó thông qua những hình thức sử dụng “truyền thống” hoặc địa phương [Tsing và cs. Theo Lê Văn An và cs.,[2016] mức độ tham gia của người dân địa phương được mô tả theo các cấp bậc: (1) Tham gia thụ động; (2) Tham gia cung cấp thông tin; (3) Tham gia tư vấn; (4) Tham gia thực hiện các hoạt động phát triển cộng đồng; (5) Tham gia trong quá trình ra quyết định và (6) Tham gia tự nguyện.

Vấn đề liên kết “4 nhà”: Nhà nước, nhà khoa học, nhà doanh nghiệp, nhà nông đã được đề cập trong trong sản sản xuất nông nghiệp, trong đó có đất lúa nước [Nguyễn Duy Cần và cs., 2011; Nguyễn Phú Son, 2013; Trường Sinh, 2014] đã phần nào thể hiện liên kết giữa các bên liên quan. Tuy vậy, các nghiên cứu chưa làm rõ cơ sở lý luận để lựa chọn các “Nhà”, chưa đề cập đến sự đồng thuận của các bên liên quan, chưa nghiên cứu đến vai trò tri thức bản địa của những người sản xuất lúa. Trên cơ sở phân tích các bên liên quan [Lê Diên Dực, 2000], theo quan điểm của luận án thì có 5 cộng đồng liên quan đến sử dụng đất lúa nước: (i) Cộng đồng các nhà ra quyết định, (ii) Cộng đồng các nhà doanh nghiệp, (iii) Cộng đồng các nhà khoa học, (iv) Cộng đồng những người sản xuất, (v) Cộng đồng các nhà công nghiệp. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Đối với sử dụng đất lúa nước, thì tiếp cận dựa vào cộng đồng chính là dựa vào những kinh nghiệm, tri thức bản địa của người dân [CARE, 2009] cùng với sự với sự tham gia của 4 cộng đồng (Các nhà ra quyết định, các nhà khoa học, các nhà doanh nghiệp, các nhà công nghiệp) trên cơ sở sự đồng thuận và chia sẻ lợi ích giữa các bên liên quan [Lê Diên Dực, 2000].

Sử dụng khôn khéo đất lúa nước Triết lý của công ước Ramsar là khái niệm “Sử dụng khôn khéo”. Sử dụng khôn khéo ĐNN được định nghĩa là “duy trì đặc điểm sinh thái của ĐNN qua các tiếp cận hệ sinh thái trong khuôn khổ của phát triển bền vững”. Do đó tâm điểm của “Sử dụng khôn khéo” là bảo tồn và sử dụng bền vững ĐNN và tài nguyên của chúng vì lợi ích con người [Lê Diên Dực và Hoàng Văn Thắng, 2012b; Ramsar, 2016]. Kể từ khi định nghĩa “Sử dụng khôn khéo” ra đời, khái niệm này có nhiều bước phát triển và thay đổi với những thuật ngữ tương tự nhưng được thể hiện cụ thể hơn.

Thuật ngữ đầu tiên liên quan đến sử dụng khôn khéo là “Sử dụng hợp lý” được Ủy ban về Rừng của Hoa Kỳ (U. Forest Service) đưa ra năm 1910 để mô tả khái niệm về khai thác bền vững tài nguyên thiên nhiên. Đối với sử dụng đất nông nghiệp, các nghiên cứu đề cập đến quản lý sử dụng đất bền vững như: FAO [1995] đã đưa một số tiêu chí cho nông nghiệp bền vững là: (1) Thỏa mãn nhu cầu dinh dưỡng cơ bản của các thế hệ hiện tại và tương lai về số lượng và chất lượng sản phẩm nông nghiệp; (2) Cung cấp việc làm lâu dài, đủ thu nhập và điều kiện sống; (3) Duy trì và tăng cường khả năng tái sản xuất các loại tài nguyên nông nghiệp (đất, nước, cây trồng, động vật nuôi); (4) Giảm thiểu rủi ro và khả năng bị tổn thương trong nông nghiệp. Theo Beek và cs.