Nghiên cứu sử dụng bền vững đất nông nghiệp vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo

Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu sử dụng bền vững đất nông nghiệp vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo

• Tác giả: Tạ Ngọc Long
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thế Đặng
• Trường học: Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý đất đai
• Đề tài: Nghiên cứu sử dụng bền vững đất nông nghiệp vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Tổng quan sử dụng bền vững đất nông nghiệp vùng đệm Tam Đảo

Vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo giữ vị trí chiến lược trong bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương. Quản lý đất nông nghiệp tại đây đòi hỏi sự cân bằng giữa sản xuất và bảo vệ sinh thái rừng. Đất nông nghiệp vùng đệm phân bố chủ yếu ở địa hình đồi núi dốc, tiếp giáp trực tiếp với ranh giới lâm phận được bảo vệ nghiêm ngặt. Việc sử dụng đất không hợp lý dễ dẫn đến xói mòn, rửa trôi tầng đất mặt và thu hẹp sinh cảnh tự nhiên. Sử dụng bền vững đất nông nghiệp là giải pháp cốt lõi nhằm giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu sinh kế của cộng đồng bản địa và mục tiêu bảo tồn rừng đặc dụng. Khái niệm này bao gồm ba trụ cột chính: hiệu quả kinh tế ổn định, công bằng xã hội và bảo vệ tài nguyên môi trường lâu dài. Địa bàn vùng đệm có sự hiện diện của nhiều dân tộc thiểu số với tập quán canh tác truyền thống lâu đời. Hoạt động thâm canh hiện đại đang tác động mạnh mẽ đến cơ cấu đất đai và tài nguyên nước khu vực. Do đó, nghiên cứu đánh giá toàn diện tiềm năng đất đai và xác định hướng chuyển dịch cơ cấu cây trồng phù hợp là nhiệm vụ cấp bách hiện nay.

1.1. Khái niệm và nguyên tắc sử dụng đất nông nghiệp bền vững

Sử dụng đất nông nghiệp bền vững tuân thủ năm nguyên tắc của Hội thảo Quốc tế Nairobi. Nguyên tắc thứ nhất là duy trì và nâng cao sản lượng canh tác. Nguyên tắc thứ hai giảm thiểu rủi ro từ thời tiết và dịch bệnh. Nguyên tắc thứ ba tập trung bảo tồn tài nguyên đất, hạn chế xói mòn và suy thoái nguồn nước. Nguyên tắc thứ tư bảo đảm tính khả thi về mặt tài chính và tạo thu nhập ổn định. Nguyên tắc cuối cùng yêu cầu sự chấp nhận và đồng thuận từ cộng đồng xã hội. Áp dụng đồng bộ các tiêu chuẩn này giúp cân bằng giữa lợi ích kinh tế và trách nhiệm bảo tồn thiên nhiên quanh khu bảo tồn.

1.2. Vai trò sinh thái của vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo

Vùng đệm giữ vai trò như vành đai phòng hộ sinh học bảo vệ vùng lõi Tam Đảo. Không gian này trực tiếp hấp thu các áp lực dân sinh và hoạt động sản xuất từ bên ngoài. Nếu vùng đệm bị suy thoái, rừng đặc dụng sẽ đối mặt với nguy cơ xâm lấn nghiêm trọng. Đất nông nghiệp tại đây cung cấp lương thực và sinh kế thiết yếu cho cư dân bản địa. Việc tổ chức các phương thức canh tác nông lâm kết hợp giúp gia tăng độ che phủ thảm thực vật. Mô hình này kiểm soát dòng chảy mặt, giữ nước ngầm và ngăn chặn hiện tượng sạt lở đồi núi. Bảo vệ vùng đệm chính là giải pháp gián tiếp duy trì tính đa dạng sinh học cho toàn bộ dãy Tam Đảo.

II. Thực trạng và thách thức sử dụng đất nông nghiệp vùng đệm Tam Đảo

Thực tế sử dụng đất nông nghiệp vùng đệm Tam Đảo đang bộc lộ nhiều điểm bất cập. Quỹ đất sản xuất nông nghiệp ngày càng thu hẹp do quá trình đô thị hóa và phát triển hạ tầng du lịch nhanh chóng. Người dân đối mặt với tình trạng thiếu đất canh tác màu mỡ, buộc phải mở rộng nương rẫy lên các sườn dốc cao. Hoạt động thâm canh lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật diễn ra phổ biến. Thói quen này làm suy giảm nghiêm trọng hệ vi sinh vật có ích và đẩy nhanh tốc độ thoái hóa đất. Nguồn nước mặt và nước ngầm tại nhiều thung lũng có dấu hiệu ô nhiễm kim loại nhẹ cùng dư lượng hóa chất nông nghiệp. Ngoài ra, cơ cấu cây trồng còn phân tán, phụ thuộc nặng nề vào các loại hoa màu truyền thống mang lại giá trị gia tăng thấp. Biến đổi khí hậu gây ra hạn hán cục bộ vào mùa khô và lũ quét sạt lở vào mùa mưa lũ. Áp lực kinh tế buộc một bộ phận người dân tiếp tục khai thác gỗ củi và lâm sản phụ trái phép từ rừng nguyên sinh. Những rào cản này đặt ra thách thức gay gắt cho bài toán bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

2.1. Nguy cơ suy thoái tài nguyên đất và ô nhiễm nguồn nước

Địa hình dốc đặc trưng của vùng đệm Tam Đảo khiến đất đai rất dễ bị rửa trôi chất dinh dưỡng. Canh tác cây trồng ngắn ngày thiếu biện pháp che phủ làm mất trắng lớp đất mặt màu mỡ sau các trận mưa lớn. Đất nhanh chóng bị chua hóa và chai cứng, làm giảm năng suất cây trồng qua từng vụ mùa. Lượng phân bón vô cơ dư thừa thẩm thấu xuống tầng nước ngầm gây nguy cơ ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt. Các dòng suối bắt nguồn từ rừng tự nhiên chảy qua khu dân cư chịu áp lực nặng nề bởi rác thải sinh hoạt và bao bì nông dược. Tình trạng này đe dọa trực tiếp sự sống của các loài thủy sinh bản địa và sức khỏe cộng đồng.

2.2. Xung đột giữa phát triển kinh tế và bảo tồn ranh giới sinh thái

Sức ép gia tăng dân số tạo áp lực lớn lên tài nguyên rừng tại các xã ven núi Tam Đảo. Thu nhập từ trồng lúa và hoa màu đơn thuần không đáp ứng đủ nhu cầu sinh hoạt ngày càng tăng. Nhiều hộ dân chuyển đổi tự phát đất lâm nghiệp sang trồng cây ăn quả hoặc xây dựng dịch vụ du lịch trải nghiệm. Tình trạng chuyển nhượng đất trái quy định làm thay đổi hiện trạng quy hoạch ban đầu. Khi hoạt động kinh tế mở rộng sát ranh giới rừng đặc dụng, nguy cơ cháy rừng và phá rừng tăng cao. Các cơ quan quản lý gặp nhiều khó khăn trong việc kiểm soát tranh chấp ranh giới đất rừng. Mâu thuẫn quyền lợi giữa sinh kế người dân và mục tiêu bảo tồn hệ sinh thái vẫn chưa có lời giải triệt để.

III. Giải pháp sử dụng bền vững đất nông nghiệp vùng đệm VQG Tam Đảo

Triển khai đồng bộ các giải pháp quản lý là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy phát triển nông nghiệp sinh thái tại vùng đệm Tam Đảo. Bước đầu tiên đòi hỏi ứng dụng hệ thống thông tin địa lý GIS kết hợp đánh giá đất đai theo tiêu chuẩn FAO. Phương pháp này phân hạng độ thích nghi đất đai chính xác cho từng tiểu vùng khí hậu và độ dốc. Cơ quan chức năng cần quy hoạch lại không gian sản xuất, phân định rõ vùng sản xuất hàng hóa tập trung và vùng đệm sinh thái bảo vệ. Cần áp dụng tiến bộ kỹ thuật về giống cây trồng chịu hạn và kỹ thuật làm đất tối thiểu trên sườn đồi. Phân hữu cơ vi sinh và phân xanh cần được khuyến khích thay thế dần phân bón vô cơ nhằm phục hồi kết cấu đất. Nhà nước cần xây dựng chính sách giao đất, giao rừng rõ ràng đi kèm cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng minh bạch. Khi cộng đồng được hưởng lợi trực tiếp từ công tác bảo vệ rừng, động lực giữ đất và bảo tồn thiên nhiên sẽ gia tăng tự nhiên và bền vững.

3.1. Ứng dụng công nghệ GIS và tiêu chuẩn FAO trong đánh giá đất

Công nghệ GIS đóng vai trò nền tảng trong việc số hóa dữ liệu thổ nhưỡng và địa hình. Bản đồ đơn vị đất đai được xây dựng dựa trên sự chồng xếp các lớp thông tin độ dốc, loại đất và tầng dày. Phương pháp đánh giá đất đai theo tiêu chuẩn FAO giúp xác định chính xác mức độ thích nghi sinh thái cho từng loài cây. Kết quả phân hạng chỉ rõ những khu vực đất dốc chỉ thích hợp cho việc phát triển rừng phòng hộ hoặc nông lâm kết hợp. Những vùng đất bằng ven suối được định hướng cho vùng rau an toàn chuyên canh và cây dược liệu có giá trị cao. Ứng dụng này loại bỏ tình trạng canh tác theo cảm tính, giảm thiểu rủi ro xói mòn và nâng cao hiệu quả đầu tư nông nghiệp.

3.2. Cơ chế chính sách và sự tham gia của cộng đồng bản địa

Chính sách đất đai đóng vai trò đòn bẩy điều tiết hành vi của người sử dụng đất. Chính quyền địa phương cần đẩy nhanh cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất nông nghiệp ổn định lâu dài. Khi nắm quyền sở hữu hợp pháp, nông dân chủ động đầu tư cải tạo đất và phát triển cây lâu năm. Bên cạnh đó, các khóa tập huấn kỹ thuật canh tác bền vững cần tổ chức thường xuyên tại thôn bản. Việc hình thành các hợp tác xã nông sản sạch giúp liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm ổn định. Cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng cần thực hiện minh bạch nhằm bổ sung thu nhập. Sự đồng thuận của cộng đồng là yếu tố quyết định thành công của chính sách bảo tồn.

IV. Ứng dụng mô hình sử dụng bền vững đất nông nghiệp vùng đệm Tam Đảo

Ứng dụng thực tiễn các mô hình sản xuất thích ứng đóng vai trò sống còn trong việc hiện thực hóa định hướng phát triển bền vững đất nông nghiệp vùng đệm Tam Đảo. Các mô hình kết hợp giữa nông nghiệp sinh thái và du lịch trải nghiệm đang mang lại giá trị gia tăng vượt trội. Hệ thống canh tác đa tầng tán như nông lâm kết hợp giúp tối ưu hóa không gian sử dụng đất và ánh sáng mặt trời. Cây ăn quả đặc sản, cây dược liệu quý được xen canh với cây lâm nghiệp tạo lớp thảm phủ bảo vệ đất đai quanh năm. Hiệu quả kinh tế trên một đơn vị diện tích tăng gấp hai đến ba lần so với độc canh hoa màu truyền thống. Năng suất lao động nông thôn được cải thiện rõ rệt, thu hút thêm lực lượng lao động trẻ ở lại lập nghiệp tại địa phương. Các chất thải hữu cơ từ nông nghiệp và chăn nuôi được thu gom để ủ men sinh học phục vụ tưới tiêu tuần hoàn. Việc mở rộng các mô hình này không chỉ xóa đói giảm nghèo mà còn chuyển hóa người dân thành những chủ thể tích cực tham gia bảo vệ vành đai xanh sinh thái cho toàn vùng.

4.1. Mô hình nông lâm kết hợp và cây dược liệu bản địa dưới tán rừng

Canh tác dược liệu dưới tán rừng là hướng đi đột phá cho các xã thuộc vùng đệm Tam Đảo. Các loài cây có giá trị kinh tế cao như trà hoa vàng, ba kích và đinh lăng phát triển rất tốt dưới bóng râm tự nhiên. Mô hình này không đòi hỏi phải phát quang bề mặt đất, bảo toàn trọn vẹn tầng thảm mục giữ ẩm. Nông dân vừa có nguồn thu ổn định hàng năm, vừa có ý thức chăm sóc cây lâm nghiệp che bóng. Tán rừng giữ vai trò điều hòa tiểu khí hậu, làm giảm nguy cơ khô hạn và sâu bệnh hại cho cây dược liệu bên dưới. Đây là giải pháp hữu hiệu dung hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế hộ gia đình và yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt của Vườn quốc gia.

4.2. Phát triển nông nghiệp hữu cơ gắn với du lịch sinh thái nông thôn

Kết nối nông nghiệp hữu cơ với du lịch cộng đồng mở ra hướng đi mới cho cư dân vùng đệm Tam Đảo. Khách du lịch có xu hướng trải nghiệm canh tác và tiêu thụ nông sản sạch tại nông trại. Các mô hình vườn cây ăn quả và rau hữu cơ đạt chuẩn VietGAP giúp nâng cao giá trị sản phẩm. Việc loại bỏ thuốc bảo vệ thực vật hóa học bảo vệ trực tiếp tầng đất canh tác và nguồn nước mặt. Thu nhập từ bán lẻ nông sản kết hợp dịch vụ homestay cao hơn nhiều so với canh tác thuần nông. Nguồn lợi kinh tế bổ sung hỗ trợ người dân tái thiết đất đai và gắn bó lâu dài với mục tiêu bảo tồn thiên nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tài nguyên đất đai đóng vai trò là tư liệu sản xuất đặc biệt trong nông nghiệp, giữ tính chất giới hạn và không thể tái tạo. Trước sức ép gia tăng dân số, nhu cầu về lương thực và thực phẩm tăng cao, việc sử dụng đất đòi hỏi sự cân bằng giữa khai thác kinh tế và bảo vệ môi trường sinh thái. Đối với các vùng đệm của khu bảo tồn và vườn quốc gia, mâu thuẫn giữa nhu cầu sinh kế của người dân địa phương và yêu cầu bảo tồn nghiêm ngặt tài nguyên rừng trở nên gay gắt. Thực tế tại Vườn quốc gia Tam Đảo cho thấy quỹ đất rừng không thể chuyển đổi mục đích sang đất sản xuất nông nghiệp; giải pháp duy nhất nhằm giảm thiểu áp lực xâm hại tài nguyên rừng là nâng cao giá trị sản xuất và tính bền vững trên chính diện tích đất nông nghiệp hiện hữu.

Luận án tiến sĩ ngành Quản lý đất đai (mã số 9.03) của nghiên cứu sinh Tạ Ngọc Long, thực hiện tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Nguyễn Thế Đặng và PGS. Phan Đình Binh, đã tập trung giải quyết vấn đề nêu trên.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định rõ ràng:

1. Mục tiêu tổng quát: Đánh giá tiềm năng đất đai và đề xuất định hướng sử dụng đất trên quan điểm sinh thái và phát triển bền vững tại vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo đến năm 2030.
2. Mục tiêu cụ thể:

• Mục tiêu cụ thể 1: Đánh giá hiện trạng sử dụng đất và các loại sử dụng đất nông nghiệp vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo;
• Mục tiêu cụ thể 2: Đánh giá tiềm năng đất đai thích hợp cho các loại sử dụng đất nông nghiệp bền vững vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo;
• Mục tiêu cụ thể 3: Định hướng và đề xuất sử dụng đất nông nghiệp thích hợp, bền vững vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là đất nông nghiệp vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo. Về phạm vi không gian, luận án tập trung nghiên cứu trên địa bàn huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc – nơi nằm trọn trong vùng lõi và vùng đệm của Vườn quốc gia Tam Đảo, đại diện điển hình cho khu vực chịu áp lực lớn về sử dụng đất và bảo tồn. Vườn quốc gia Tam Đảo có diện tích vùng lõi là 32.877,3 ha (theo Quyết định số 1520/QĐ-BNN-TCLN) nằm trên địa bàn ba tỉnh Vĩnh Phúc (15.207,7 ha), Thái Nguyên (11.446,6 ha) và Tuyên Quang (6.223 ha). Vùng đệm của vườn trải rộng trên 27 xã với tổng diện tích 51.572 ha (Vĩnh Phúc 17.389 ha, Thái Nguyên 24.875 ha, Tuyên Quang 9.308 ha), dân số sinh sống khoảng 150 nghìn người. Về phạm vi thời gian, các tài liệu, số liệu thống kê và khảo sát thực địa được thu thập, phân tích trong giai đoạn 2018 – 2022; giai đoạn định hướng và quy hoạch đề xuất kéo dài đến năm 2030.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về quản lý, đánh giá đất đai và phát triển nông nghiệp bền vững. Về cơ sở lý luận, tác giả điểm lại các quan niệm về đất đai của Christian và Stewart (1986), Đặng Kim Sơn và Nguyễn Đỗ Anh Tuấn (2011), Vũ Trọng Khải (2019), Trần Thị Thu Hiền (2016), cũng như các yếu tố tác động đến đất đai như điều kiện tự nhiên (Nguyễn Thế Đặng và cs; Nguyễn Xuân Thanh, 2021), quy hoạch sử dụng đất (Hualou Long et al.; FAO, 1989; Quốc hội, 2016), tác động đô thị hóa (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2011; Đỗ Văn Nhạ và Trần Thanh Toàn, 2016), tiến bộ kỹ thuật và hạ tầng cơ sở (Lê Huy Bá, 2009) và hệ thống chính sách (Đặng Tiến Sĩ, 2016). Về mặt pháp lý, luận án dựa trên Luật Đất đai năm 2013 và các nghiên cứu về vai trò quyền sử dụng đất của Kiều Nguyệt Kim và cộng sự.

Về phương pháp đánh giá đất, luận án phân tích hai trường phái chính: trường phái phát sinh học (áp dụng tại Liên Xô cũ, Đông Âu) và trường phái đánh giá đất đai của FAO (1976, 1983, 1993) dựa trên sự phân hạng mức độ thích hợp đất đai gắn với loại sử dụng đất xác định (LUT). Luận án cũng điểm lại việc áp dụng phương pháp tham biến tại Ấn Độ (phân chia 6 nhóm từ siêu tốt đến không sử dụng được vào nông nghiệp) và sự vận dụng quy trình FAO tại Việt Nam qua các tài liệu của Đào Châu Thu và Nguyễn Khang (2000), Hội Khoa học Đất Việt Nam (2000, 2015).

Đối với các nghiên cứu thực tiễn tại Việt Nam, tác giả tổng hợp hàng loạt công trình đánh giá đất cấp vùng và cấp tỉnh: Lê Thái Bạt (1995, Tây Bắc), Nguyễn Công Pho (1995, Đồng bằng sông Hồng), Nguyễn Văn Tuyển (1995, Nam Trung Bộ), Phạm Dương Ưng và cs. (1995, Tây Nguyên), Phạm Quang Khánh và cs. (1994, Đông Nam Bộ), Nguyễn Văn Nhân và cs. (Đồng bằng sông Cửu Long); Lương Đức Toàn (2017, Sơn La), Phan Thị Thanh Huyền và cs. (2012, chè Thái Nguyên), Nguyễn Quang Thưởng và Phạm Quang Khánh (2013, Cà Mau), Phùng Gia Hưng và cs. (Bắc Giang), Đặng Văn Minh và cs. (2014, Thái Nguyên), Trần Minh Tiến (2016, Nam Định); thoái hóa đất của Nguyễn Ngọc Nông (2017, Lạng Sơn), Nguyễn Văn Toàn (2015, Tuyên Quang), Phạm Quang Khánh (2016, Bà Rịa - Vũng Tàu). Các nghiên cứu cấp huyện và đánh giá hiệu quả hàng hóa gồm: Nguyễn Đức Nhuận và cs. (2021, Như Xuân - Thanh Hóa), Trần Văn Dũng và cs. (2022, Cà Mau), Nguyễn Thị Huyền và cs. (2022, Bình Định), Trương Công Phú (2022, Tây Ninh), Nguyễn Ngọc Thy (2022, Long An), Lê Bảo Long và cs. (Tiền Giang), Nguyễn Văn Bài (2020, Việt Yên - Bắc Giang), Lê Tấn Lợi và cs. (2019, Cà Mau), Luyện Hữu Cử và cs. (2020, Hàm Thuận Bắc - Bình Thuận), Nông Thị Thu Huyền và cs. (2021, Lục Ngạn - Bắc Giang), Trần Quốc Vinh và cs. (2020, Hà Tĩnh), Bùi Thị Ngọc Dung và Vũ Năng Dũng (2020, Tây Nguyên).

Đặc biệt ở vùng đệm các khu bảo tồn, tác giả phân tích các nghiên cứu của Trần Thị Thu Thủy (2019, Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng), Lê Cảnh Nam và cs. (2018, đất chồng lấn tại Vườn quốc gia Chư Yang Sin), Nguyễn Văn Hiệp và cs. (Vườn quốc gia Tà Đùng), Nguyễn Chí Thành và cs. (2022, Vườn quốc gia Phú Quốc) và kết luận từ Hội nghị của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tại Cúc Phương (2022).

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: Các nghiên cứu trước đây về vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo còn mang tính chất manh mún, chủ yếu tập trung vào lâm nghiệp hoặc bảo tồn đơn thuần, chưa giải quyết được vấn đề mấu chốt là đánh giá tiềm năng đất đai thực tế trên quan điểm sinh thái và phát triển bền vững để người dân nâng cao hiệu quả kinh tế trên quỹ đất nông nghiệp sẵn có. Hơn nữa, việc ứng dụng bài toán tối ưu đa mục tiêu nhằm lượng hóa cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp tại vùng đệm còn thiếu vắng. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách tiếp cận tổng hợp giữa đánh giá đất đai theo FAO, đánh giá tính bền vững trên ba phương diện (kinh tế, xã hội, môi trường) và tối ưu hóa diện tích cây trồng bằng mô hình toán.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án vận dụng lý thuyết phát triển bền vững của WCED (1987), các định nghĩa của Hội nghị Rio 1992, Hội nghị Johannesburg 2002, quan điểm nông nghiệp bền vững của FAO (1993, 1994), Ủy ban Hợp tác các tổ chức phi chính phủ châu Âu (EC-NGDOs, 1991), Hội đồng Phát triển bền vững quốc gia (Quyết định 1032/QĐ-TTg) và Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI. Về quản lý vùng đệm, luận án sử dụng khung khái niệm của UNESCO MAB, IUCN, Gilmour và Nguyễn Văn Sản (1999) và Quyết định số 08/2001/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Khung đánh giá hiệu quả sử dụng đất dựa trên hệ thống chỉ tiêu của Đỗ Kim Chung và cộng sự, Nguyễn Duy Tính (1995), Nguyễn Văn Bộ và Bùi Huy Hiền (2001), và Hội Khoa học Đất Việt Nam (2000), gồm ba mặt:

• Hiệu quả kinh tế: Giá trị sản xuất ($GO$), Chi phí trung gian ($IC$), Giá trị gia tăng ($VA = GO - IC$), Hiệu quả đồng vốn ($VA/IC$), và Giá trị ngày công lao động ($H_{lđ}$).
• Hiệu quả xã hội: Mức độ giải quyết việc làm, khả năng thu hút lao động của loại sử dụng đất (LUT), khả năng đáp ứng nhu cầu lương thực, thực phẩm của hộ và mức độ thích ứng với thị trường tiêu thụ.
• Hiệu quả môi trường: Tỷ lệ che phủ đất (đạt ngưỡng an toàn sinh thái $> 35%$), mức độ sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật (BVTV), cùng khả năng bảo vệ, cải tạo đất, giảm thiểu xói mòn và suy thoái.

Phương pháp nghiên cứu thực tế kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Phương pháp điều tra, thu thập số liệu thứ cấp: Tiếp nhận báo cáo thống kê, tài liệu khí tượng thủy văn, bản đồ địa hình, bản đồ hiện trạng sử dụng đất từ Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Vĩnh Phúc, UBND huyện Tam Đảo, Chi cục Thống kê, Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai và UBND các xã, thị trấn.
• Phương pháp điều tra số liệu sơ cấp: Khảo sát chọn điểm đại diện theo 2 tiểu vùng kinh tế - sinh thái; tiến hành phỏng vấn nông hộ trực tiếp theo mẫu phiếu điều tra về tình hình sản xuất, đầu vào vật tư, lao động, năng suất, giá bán nông sản và việc sử dụng hóa chất nông nghiệp.
• Phương pháp điều tra bổ sung, chỉnh lý bản đồ đất và phân tích mẫu đất: Đào phẫu diện đất ngoài thực địa, mô tả hình thái theo quy phạm; lấy mẫu đất phân tích các chỉ tiêu lý, hóa học (thành phần cơ giới, $pH$, mùn, đạm, lân, kali tổng số và dễ tiêu) theo các Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) và Tiêu chuẩn ngành (TCN).
• Phương pháp đánh giá đất theo FAO: Đối chiếu yêu cầu sử dụng đất của từng LUT với đặc tính, chất lượng đất đai trên từng đơn vị bản đồ đất đai; phân chia đất đai thành hai bậc Thích hợp (S) và Không thích hợp (N), trong đó bậc S chia làm ba hạng: Rất thích hợp (S1), Thích hợp trung bình (S2), Ít thích hợp (S3); bậc N gồm Không thích hợp tạm thời (N1) và Không thích hợp vĩnh viễn (N2).
• Phương pháp hệ thống thông tin địa lý (GIS): Sử dụng phần mềm chuyên ngành để số hóa, chồng xếp các lớp bản đồ chuyên đề (loại đất, độ dốc, độ dày tầng đất, khí hậu, chế độ nước, độ phì) nhằm thành lập Bản đồ đơn vị đất đai (DVD) và Bản đồ phân hạng thích hợp đất đai.
• Phương pháp theo dõi mô hình thực tế: Thiết lập theo dõi thực nghiệm các mô hình LUT điển hình trên địa bàn (về năng suất, hạch toán kinh tế kỹ thuật, khả năng chống chịu sâu bệnh và cải tạo đất).
• Phương pháp mô hình toán tối ưu: Thiết lập bài toán quy hoạch tuyến tính đa mục tiêu (tối đa hóa giá trị sản xuất $GO$, giá trị gia tăng $VA$, ngày công lao động, tỷ lệ che phủ; tối thiểu hóa chi phí trung gian $IC$ và lượng hóa chất bảo vệ thực vật) dưới các điều kiện ràng buộc về quỹ đất, nguồn nước và lao động địa phương.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tập trung làm rõ các vấn đề lý luận về đất đai, chức năng của đất sản xuất nông nghiệp và các tiêu chí phát triển nông nghiệp bền vững. Tác giả đã phân tích cơ sở thực tiễn của các phương pháp đánh giá đất trên thế giới, trọng tâm là phương pháp phân hạng thích hợp đất đai của FAO (1976) và việc ứng dụng tại các vùng sinh thái ở Việt Nam. Khái niệm và cơ chế quản lý vùng đệm vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên được hệ thống hóa từ kinh nghiệm quốc tế (UNESCO, IUCN, Ấn Độ) đến văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam (Quyết định số 08/2001/QĐ-TTg). Tác giả tổng hợp các công trình nghiên cứu liên quan đến vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo và các vườn quốc gia khác, từ đó chỉ ra những mặt đạt được và khoảng trống nghiên cứu cần tiếp tục giải quyết về tối ưu hóa sử dụng đất nông nghiệp thích hợp.

Chương 2: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết đối tượng nghiên cứu (đất nông nghiệp vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo, trọng tâm là huyện Tam Đảo) và 5 nội dung nghiên cứu chính:

1. Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội vùng đệm tác động đến sử dụng đất;
2. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất và các loại sử dụng đất nông nghiệp;
3. Đánh giá tiềm năng đất đai thích hợp cho các loại sử dụng đất nông nghiệp bền vững;
4. Kết quả theo dõi một số mô hình loại sử dụng đất nông nghiệp thích hợp và bền vững;
5. Định hướng và đề xuất sử dụng đất nông nghiệp thích hợp và bền vững đến năm 2030.

Chương này mô tả chi tiết các bước kỹ thuật: phương pháp chọn điểm nghiên cứu tại 2 tiểu vùng, quy trình khảo sát nông hộ, phương pháp phân tích mẫu đất theo tiêu chuẩn ngành, thuật toán xây dựng bản đồ đơn vị đất đai (DVD) bằng GIS, ma trận đối chiếu yêu cầu sinh thái của cây trồng với chất lượng đất, và thuật toán thiết lập bài toán tối ưu đa mục tiêu cho cơ cấu cây trồng.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Nội dung chương 3 được triển khai qua 5 phần chính:

3.1. Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo tác động đến sử dụng đất: Phân tích vị trí địa lý, địa hình đồi núi dốc chia cắt, điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh, mạng lưới sông suối và chế độ thủy văn của huyện Tam Đảo. Phân tích thực trạng gia tăng dân số, biến động lao động, cơ cấu kinh tế chuyển dịch giữa nông nghiệp, lâm nghiệp và dịch vụ du lịch giai đoạn 2018 - 2022 theo 2 tiểu vùng sinh thái, làm rõ các áp lực của cộng đồng địa phương lên diện tích rừng và đất lâm nghiệp.

3.2. Đánh giá hiện trạng sử dụng đất và các loại sử dụng đất nông nghiệp vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo: Tổng kết hiện trạng sử dụng đất năm 2022 và phân tích biến động diện tích đất nông nghiệp giai đoạn 2018 - 2022 trên toàn huyện và chi tiết cho Tiểu vùng 1, Tiểu vùng 2. Luận án xác định và mô tả các loại sử dụng đất (LUT) nông nghiệp phổ biến, bao gồm:

• Chuyên lúa (2 vụ lúa)
• Lúa - Màu (Lúa xuân - Lúa mùa - Cây vụ đông)
• Chuyên màu (Rau các loại)
• Cây ăn quả (tập trung cây Vải)
• Cây công nghiệp lâu năm (Chè)
• Lâm nghiệp (Rừng sản xuất)
• Cây dược liệu (Trà hoa vàng)

Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của từng LUT thông qua việc tính toán các chỉ tiêu $GO$, $IC$, $VA$, $VA/IC$, $H_{lđ}$, mức độ giải quyết lao động, mức độ sử dụng phân bón, thuốc BVTV và khả năng giữ đất, bảo vệ nguồn nước.

3.3. Đánh giá tiềm năng đất đai thích hợp cho các loại sử dụng đất nông nghiệp bền vững vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo: Xác định 9 loại đất chính trong vùng nghiên cứu và phân tích tính chất lý, hóa học (thành phần cơ giới, độ chua, dung lượng hấp phụ, hàm lượng mùn, đạm, lân, kali) của từng loại: đất phù sa được bồi chua, đất phù sa glây, đất xám bạc màu trên phù sa cổ, đất dốc tụ, đất vàng đỏ trên đá macma axit, đất đỏ vàng biến đổi do trồng lúa nước, đất vàng nhạt trên đá cát, đất đỏ vàng trên đá phiến sét, đất mùn vàng đỏ trên đá macma axit.

Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai (DVD) trên cơ sở phân cấp 6 chỉ tiêu:

1. Loại đất
2. Độ dốc
3. Độ dày tầng đất
4. Khí hậu
5. Chế độ nước
6. Độ phì đất

Tiến hành đối chiếu yêu cầu sử dụng đất của 7 LUT với đặc tính của các đơn vị đất đai, phân hạng thích hợp đất đai ở các mức S1, S2, S3 và N cho toàn vùng nghiên cứu và riêng cho từng tiểu vùng (Tiểu vùng 1 và Tiểu vùng 2).

3.4. Kết quả theo dõi một số mô hình loại sử dụng đất nông nghiệp thích hợp và bền vững vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo: Theo dõi thực địa các mô hình canh tác cụ thể: mô hình Lúa xuân - Lúa mùa với giống lúa Gia Lộc 105, mô hình Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai lang, mô hình Rau chuyên màu, mô hình Cây ăn quả (Vải), mô hình Cây công nghiệp lâu năm (Chè), mô hình Rừng sản xuất và mô hình Cây dược liệu (Trà hoa vàng). Kết quả theo dõi chi tiết hiệu quả kinh tế, mức độ thâm dụng lao động, việc sử dụng hóa chất BVTV, lượng phân bón hữu cơ và vô cơ, từ đó tổng hợp đánh giá tính bền vững toàn diện của các mô hình.

3.5. Định hướng và đề xuất sử dụng đất nông nghiệp thích hợp và bền vững vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo: Ứng dụng mô hình bài toán tối ưu đa mục tiêu để giải và lựa chọn phương án phân bổ diện tích tối ưu cho các LUT nông nghiệp đến năm 2030. Kết quả tính toán chỉ ra hướng giảm diện tích các loại hình canh tác hiệu quả thấp, tăng cường diện tích rau an toàn, chè chất lượng cao, rừng sản xuất và mở rộng diện tích cây dược liệu (Trà hoa vàng) có giá trị kinh tế và khả năng bảo vệ môi trường cao. Luận án đề xuất hệ thống giải pháp về kỹ thuật canh tác, cơ chế chính sách giao đất khoán rừng, hỗ trợ vốn, liên kết thị trường và nâng cao nhận thức bảo tồn của cộng đồng.

Bảng tổng hợp các nhóm chỉ tiêu đánh giá và các loại sử dụng đất (LUT) chính trong luận án:

STT	Loại sử dụng đất (LUT)	Cây trồng / Mô hình đại diện	Chỉ tiêu kinh tế đánh giá	Chỉ tiêu xã hội đánh giá	Chỉ tiêu môi trường đánh giá
1	Chuyên lúa	Lúa xuân - Lúa mùa (giống Gia Lộc 105)	$GO$, $IC$, $VA$, $VA/IC$, $H_{lđ}$	Thu hút lao động, an ninh lương thực	Mức phân bón, thuốc BVTV, độ che phủ
2	Lúa - Màu	Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai lang	$GO$, $IC$, $VA$, $VA/IC$, $H_{lđ}$	Giải quyết việc làm thời vụ, đáp ứng nông hộ	Hệ số sử dụng đất, mức độ bảo vệ đất
3	Chuyên màu	Cây rau các loại	$GO$, $IC$, $VA$, $VA/IC$, $H_{lđ}$	Cung cấp nông sản thị trường, thu nhập thường xuyên	Kiểm soát dư lượng thuốc BVTV, xói mòn
4	Cây ăn quả	Cây Vải	$GO$, $IC$, $VA$, $VA/IC$, $H_{lđ}$	Tạo việc làm nông nhàn, phù hợp tập quán	Độ che phủ quanh năm, giữ ẩm đất
5	Cây CN lâu năm	Cây Chè	$GO$, $IC$, $VA$, $VA/IC$, $H_{lđ}$	Tận dụng lao động địa phương, sản phẩm hàng hóa	Chống xói mòn trên đất dốc, bảo vệ đất
6	Lâm nghiệp	Rừng sản xuất	$GO$, $IC$, $VA$, $VA/IC$, $H_{lđ}$	Giải quyết việc làm dài hạn, gắn với bảo vệ rừng	Độ che phủ sinh thái ($>35%$), giữ nguồn sinh thủy
7	Cây dược liệu	Cây Trà hoa vàng	$GO$, $IC$, $VA$, $VA/IC$, $H_{lđ}$	Nâng cao giá trị thu nhập, gắn với tri thức bản địa	Bảo tồn nguồn gen quý, duy trì thảm phủ sinh thái

Bảng các chỉ tiêu tự nhiên phân cấp xây dựng bản đồ đơn vị đất đai (DVD):

Chỉ tiêu tự nhiên	Các yếu tố / Cấp phân chia trong luận án
1. Loại đất	9 loại: Đất phù sa được bồi chua; Phù sa glây; Xám bạc màu trên phù sa cổ; Dốc tụ; Vàng đỏ trên đá macma axit; Đỏ vàng biến đổi do trồng lúa nước; Vàng nhạt trên đá cát; Đỏ vàng trên đá phiến sét; Mùn vàng đỏ trên đá macma axit
2. Độ dốc	Phân cấp theo các ngưỡng địa hình đồi núi dốc tại huyện Tam Đảo
3. Độ dày tầng đất	Phân cấp theo chiều sâu tầng đất hữu hiệu phục vụ rễ cây trồng
4. Khí hậu	Phân cấp theo điều kiện tiểu vùng khí hậu đồi núi và đồng bằng
5. Chế độ nước	Phân cấp theo khả năng tưới tiêu chủ động, bán chủ động hoặc phụ thuộc nước trời
6. Độ phì đất	Phân cấp dựa trên tổng hợp hàm lượng mùn, $pH$, đạm, lân, kali tổng số và dễ tiêu

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự nêu hai nhóm đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn:

Về lý luận:

• Bổ sung và hoàn thiện phương pháp luận trong đánh giá đất ở các vùng đệm của vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên phục vụ mục tiêu sử dụng hợp lý và bền vững tài nguyên đất.
• Cung cấp cơ sở khoa học giúp chính quyền địa phương tái cơ cấu ngành nông nghiệp, bố trí lại không gian và cơ cấu cây trồng theo hướng nâng cao giá trị gia tăng gắn liền với bảo vệ tài nguyên sinh thái rừng đặc dụng.

Về thực tiễn:

• Cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn đồng bộ về hiện trạng sử dụng đất, hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trường của các mô hình canh tác, và tiềm năng thích hợp đất đai đối với 7 loại sử dụng đất nông nghiệp chính trên địa bàn huyện Tam Đảo.
• Xây dựng hoàn chỉnh bộ dữ liệu số đất nông nghiệp, bao gồm hệ thống dữ liệu không gian: bản đồ đất, các bản đồ chuyên đề đơn tính, bản đồ đơn vị đất đai (DVD), và bản đồ phân hạng thích hợp đất đai đối với từng LUT/kiểu sử dụng đất nông nghiệp.
• Ứng dụng bài toán tối ưu đa mục tiêu để xác định cơ cấu diện tích đất nông nghiệp cụ thể đến năm 2030, hỗ trợ trực tiếp cho công tác lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất cấp huyện.

Các kiến nghị và giải pháp đề xuất:

• Kiến nghị UBND huyện Tam Đảo và các sở, ngành liên quan ứng dụng kết quả phân hạng thích hợp đất đai và phương án cơ cấu cây trồng tối ưu vào quy hoạch sử dụng đất thời kỳ 2021 - 2030.
• Thực hiện chuyển đổi diện tích đất trồng lúa kém hiệu quả sang trồng màu hoặc rau an toàn; mở rộng diện tích trồng cây dược liệu (Trà hoa vàng) dưới tán rừng hoặc đất vườn đồi có điều kiện lập địa thích hợp.
• Tăng cường các biện pháp kỹ thuật canh tác nông lâm kết hợp, hạn chế sử dụng phân bón vô cơ và thuốc BVTV hóa học để tránh rửa trôi làm ô nhiễm nguồn nước vùng đệm.
• Hoàn thiện chính sách giao đất, giao khoán rừng gắn với quyền lợi kinh tế để người dân chủ động tham gia bảo vệ diện tích rừng tự nhiên của Vườn quốc gia Tam Đảo.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu thực địa chuyên sâu trên phần diện tích vùng đệm thuộc địa bàn huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc; chưa thực hiện điều tra toàn diện trên toàn bộ diện tích vùng đệm thuộc hai huyện Đại Từ (tỉnh Thái Nguyên) và Sơn Dương (tỉnh Tuyên Quang).
• Các số liệu theo dõi mô hình canh tác thực nghiệm mới phản ánh chu kỳ sản xuất trong giai đoạn 2018 - 2022; đối với các loại cây lâu năm (vải, chè) và cây dược liệu (trà hoa vàng), các biến động về thị trường tiêu thụ nông sản và biến đổi khí hậu cực đoan trong thời gian dài hơn cần tiếp tục được kiểm chứng.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi điều tra, đánh giá tiềm năng đất đai và xây dựng cơ sở dữ liệu số cho phần diện tích vùng đệm còn lại của Vườn quốc gia Tam Đảo thuộc tỉnh Thái Nguyên và Tuyên Quang nhằm tạo sự đồng bộ trên toàn vùng đệm liên tỉnh.
• Tiếp tục theo dõi chu kỳ kinh tế và tác động môi trường lâu dài của các mô hình cây ăn quả lâu năm và cây dược liệu giá trị cao; hoàn thiện các mô hình chuỗi liên kết giá trị nông sản gắn với du lịch sinh thái vùng đệm.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Quản lý đất đai, Khoa học đất, Nông nghiệp và Quản lý tài nguyên rừng: Luận án cung cấp quy trình phương pháp luận chuẩn xác về đánh giá đất theo FAO kết hợp công nghệ GIS và kỹ thuật giải bài toán tối ưu đa mục tiêu trong sử dụng đất.
• Đối với giảng viên và cán bộ nghiên cứu tại các trường đại học, viện nghiên cứu: Tài liệu cung cấp hệ thống dẫn chứng lý luận, các chỉ tiêu định lượng phân cấp đất đai và số liệu phân tích lý hóa đất đai thực tế tại vùng đồi núi trung du Bắc Bộ.
• Đối với các nhà quản lý, hoạch định chính sách tại Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Vĩnh Phúc, UBND huyện Tam Đảo và Ban quản lý Vườn quốc gia Tam Đảo: Luận án cung cấp bộ dữ liệu số không gian, bản đồ đơn vị đất đai và các phương án phân bổ diện tích cây trồng tối ưu, phục vụ trực tiếp cho công tác lập kế hoạch sử dụng đất, chuyển đổi cơ cấu cây trồng và xây dựng chính sách quản lý sinh kế vùng đệm bền vững.
• Đối với các địa phương khác có điều kiện địa hình, sinh thái và áp lực bảo tồn tương tự: Phương pháp tiếp cận kết hợp giữa hiệu quả kinh tế và ngưỡng an toàn sinh thái của luận án có thể áp dụng để giải quyết mâu thuẫn bảo tồn - phát triển tại các khu bảo tồn thiên nhiên trên toàn quốc.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo trải rộng trên những địa phương nào và phạm vi nghiên cứu cụ thể của luận án tập trung ở đâu? Trả lời: Theo số liệu trong luận án, Vườn quốc gia Tam Đảo trải rộng trên ba tỉnh gồm Vĩnh Phúc, Thái Nguyên và Tuyên Quang. Vùng đệm của vườn gồm 27 xã với tổng diện tích tự nhiên là 51.572 ha (Vĩnh Phúc: 17.389 ha, Thái Nguyên: 24.875 ha, Tuyên Quang: 9.308 ha). Phạm vi nghiên cứu cụ thể của luận án được giới hạn trên địa bàn huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc – nơi nằm trọn trong vùng lõi và vùng đệm của vườn quốc gia, đại diện cho khu vực chịu áp lực sinh kế cao.

Câu hỏi 2: Luận án đã lựa chọn đánh giá những loại sử dụng đất (LUT) nông nghiệp chủ yếu nào? Trả lời: Luận án xác định và đánh giá 7 loại sử dụng đất nông nghiệp chính gồm: Chuyên lúa; Lúa - Màu; Chuyên màu (Rau); Cây ăn quả (Vải); Cây công nghiệp lâu năm (Chè); Lâm nghiệp (Rừng sản xuất); và Cây dược liệu (Trà hoa vàng).

Câu hỏi 3: Bản đồ đơn vị đất đai (DVD) vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo được xây dựng dựa trên những chỉ tiêu tự nhiên nào? Trả lời: Bản đồ đơn vị đất đai được xây dựng bằng cách chồng xếp và phân cấp 6 chỉ tiêu tự nhiên đơn tính: (1) Loại đất (gồm 9 loại đất chính); (2) Độ dốc; (3) Độ dày tầng đất; (4) Khí hậu; (5) Chế độ nước; và (6) Độ phì đất.

Câu hỏi 4: Các mô hình canh tác thực nghiệm nào đã được luận án theo dõi trực tiếp ngoài thực địa? Trả lời: Tác giả đã theo dõi trực tiếp các mô hình: Mô hình Lúa xuân - Lúa mùa với giống Gia Lộc 105; Mô hình Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai lang; Mô hình Rau chuyên màu; Mô hình Cây ăn quả (Vải); Mô hình Cây công nghiệp lâu năm (Chè); Mô hình Lâm nghiệp (Rừng sản xuất); và Mô hình Dược liệu (Trà hoa vàng).

Câu hỏi 5: Hệ thống chỉ tiêu kinh tế dùng để đánh giá các loại sử dụng đất trong luận án gồm những chỉ tiêu nào? Trả lời: Hệ thống chỉ tiêu kinh tế được tính toán gồm có: Giá trị sản xuất ($GO$), Chi phí trung gian ($IC$), Giá trị gia tăng ($VA$), Hiệu quả sử dụng đồng vốn ($VA/IC$) và Giá trị ngày công lao động ($H_{lđ}$).

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Tạ Ngọc Long là công trình nghiên cứu toàn diện về quản lý và sử dụng bền vững đất nông nghiệp tại vùng đệm Vườn quốc gia Tam Đảo thuộc huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc. Đề tài đã vận dụng thành công phương pháp phân hạng thích hợp đất đai của FAO kết hợp công nghệ GIS và bài toán quy hoạch tối ưu đa mục tiêu để lượng hóa tiềm năng đất đai trên ba khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trường. Kết quả nghiên cứu đã xác định rõ mức độ thích hợp của 7 loại sử dụng đất chính, cung cấp bộ cơ sở dữ liệu số không gian và đề xuất phương án chuyển dịch cơ cấu cây trồng hợp lý đến năm 2030. Công trình vừa có đóng góp về mặt phương pháp luận đánh giá đất vùng đệm bảo tồn, vừa mang giá trị ứng dụng thực tiễn trực tiếp cho công tác quy hoạch sử dụng đất và ổn định sinh kế địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở lý luận về sử dụng đất và sử dụng đất nông nghiệp bền vững 1. Khái niệm về đất đai Đất đai (Land) là một diện tích cụ thể trên bề mặt đất, nó được tạo ra từ các yếu tố: thổ quyển, sinh quyển, thủy quyển và khí quyển. Dưới tác động của hoạt động của con người sống trên đó có thể làm cho đất đai bị biến đổi theo chiều hướng tốt lên hoặc suy thoái (Nguyễn Thế Đặng và cs.

Một khái niệm khác thuộc quản lý, đất đai là những vùng đất có vị trí, ranh giới, diện tích cụ thể trên mặt đất. Các vùng đất này có thể ổn định theo thời gian, hoặc thay đổi theo chu kỳ là hoàn toàn chịu tác động của các yếu tố tự nhiên và kinh tế xã hội (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2012). Đất đai được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau trong cuộc sống của loài người như khai thác các tài nguyên khoáng sản, phát triển công nghiệp, cảnh quan, du lịch. song có một mục đích quan trọng nhất đó là đất sử dụng cho mục đích sản xuất nông nghiệp nuôi sống loài người trên toàn bộ hành tinh trái đất.

Như vậy, có thể thấy đất không chỉ là không gian sống của con người, của mọi hoạt động sản xuất mà còn là nơi tạo ra các sản phẩm phục vụ cho nhu cầu ngày càng tăng của con người (Christian và Stewart, 1986). Hoạt động quản lý sử dụng đất đai có hiệu quả phải được đánh giá theo số lượng, chất lượng. Như vậy việc đánh giá này phải được tiến hành thường xuyên và phải thật sự khách quan, nhất là trong đánh giá các hoạt động có tính nhạy cảm cao như sử dụng, quy hoạch, giao đất, thu hồi đất… (Đặng Kim Sơn và Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, 2011). Con người không thể dùng tư liệu khác để thay thế đất đai, cũng không thể tạo ra được đất đai.

Cho nên con người cần phải sử dụng hợp lý và triệt để đất đai, không ngừng nâng cao hiệu quả sử dụng đất, từ đó làm cho với số lượng hữu hạn, đất đai có thể ngày càng cho nhiều của cải, thỏa mãn yêu cầu của toàn xã hội (Vũ Trọng Khải, 2019). 6 Trong sản xuất, con người kết hợp lao động sống và lao động quá khứ (vật hóa) vào đất. Ví dụ trong công nghiệp, không kể ngành công nghiệp khai khoáng, đất đai chỉ có chức năng làm các nền tảng, làm vị trí, trên đó hoàn thành cả quá trình sản xuất, làm cái địa bàn hoạt động mà thôi. Quá trình sản xuất và cải tạo ra thành quả lao động (sản phẩm) trong ngành công nghiệp chế biến không phụ thuộc vào độ phì nhiêu của ruộng đất và các thuộc tính sẵn có trong đất (Trần Thị Thu Hiền, 2016).

Yếu tố ảnh hưởng đến đất đai - Nhóm yếu tố điều kiện tự nhiên: Trước tiên là điều kiện khí hậu, thời tiết của các vùng là các yếu tố được đặc biệt quan tâm, chú ý ở phạm vi các vùng sản xuất nông nghiệp, tác động của khí hậu, thời tiết không chỉ phụ thuộc vào tính chất của chúng về ánh sáng, lượng mưa, độ ẩm. mà còn phụ thuộc vào cường độ của chúng. Những thay đổi về mặt cường độ và tác động ngoài giới hạn thích hợp của khí hậu thời tiết đối với cây trồng và vật nuôi, sẽ dẫn tới giảm năng suất, giảm về hiệu quả kinh tế và thậm chí còn triệt tiêu khả năng sản xuất đối với các đối tượng sản xuất (Nguyễn Thế Đặng và cs. Đất đai là tài nguyên thiên nhiên quan trọng và là cơ sở cho các hoạt động sản xuất nông nghiệp.

Điều kiện đất đai có ảnh hưởng rất lớn đến sử dụng đất về năng suất và hiệu quả kinh tế mà chúng tạo ra. Những vùng đất đai có địa hình thích hợp, độ phì và nguồn nước dồi dào có thể phù hợp cho nhiều loại cây trồng phát triển và là cơ sở cho phát triển một nền sản xuất nông nghiệp toàn diện (trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản). Nếu những vùng đất có tiềm năng và tập trung được quy hoạch hợp lý sẽ rất có lợi cho sản xuất hàng hóa và áp dụng các tiến bộ khoa học, kỹ thuật để nâng cao năng suất, sản lượng và tăng khả năng cạnh tranh trong sản xuất. Ngược lại những vùng đất đai nghèo nàn, manh mún, địa hình chia cắt sẽ gây khó khăn cho hoạt động sản xuất và thường cho năng suất và hiệu quả kinh tế trong sản xuất không cao (Nguyễn Xuân Thanh, 2021).

Độ phì nhiêu đất đai là đặc tính chất lượng cơ bản để sử dụng đất của con người cho mục đích sản xuất nông nghiệp. Cùng với trình độ phát triển về khoa học kỹ thuật độ phì đất còn là kết quả do sự tương tác giữa các đặc tính đất tự nhiên và hoạt động sử dụng đất của con người tạo. Đất đai có độ phì nhiêu tự nhiên có thể cung cấp những 7 yêu cầu cần thiết và những điều kiện thuận lợi cho sản xuất. Khả năng sản xuất của các vùng đất khác nhau còn phụ thuộc vào định hướng quy hoạch sử dụng đất quy hoạch có ảnh hưởng rất lớn đến phát triển kinh tế xã hội, cụ thể nó đóng góp trong việc phân bổ, cung cấp đất và không gian cho các hoạt động sản xuất cùng các hoạt động phát triển công nghiệp hoá, đô thị hoá (Hualou Long et.

Quy hoạch sử dụng đất, ngoài những căn cứ nội tại, cần phải dựa vào điều kiện tự nhiên của vùng. Để nâng cao hiệu quả quy hoạch sử dụng đất, tổ chức FAO (1989) đã khẳng định quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp phải thể hiện được phân bố không gian sản xuất, hệ thống kết cấu hạ tầng phục vụ sản xuất hợp lý và đường sá liên kết không gian sản xuất nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm hiệu quả và thuận lợi. Ở Việt Nam khi thay đổi sản xuất theo định hướng thị trường đòi hỏi các nhu cầu thâm canh cao và sản xuất hàng hoá tập trung theo Nghị quyết của Quốc hội về bảo vệ đất sản xuất nông nghiệp, quy hoạch có vai trò quan trọng trong việc tạo ra các vùng sản xuất trọng tâm không bị xâm phạm bởi các hoạt động khác (vùng chuyên lúa, vùng rau màu, vùng trồng các loại cây công nghiệp, cây ăn quả hay chuyên trồng hoa, cây cảnh. Giữ gìn, duy trì và bảo vệ các vùng đất tốt có chất lượng cao cho sản xuất nông nghiệp đạt được hiệu quả hơn cả ở góc độ kinh tế và cảnh quan môi trường (Quốc hội, 2016).

- Nhóm yếu tố điều kiện về kinh tế - xã hội: Bước vào thời kỳ phát triển của đất nước, đẩy mạnh công nghiệp hóa và đô thị hóa (CNH - ĐTH), nhiều nhà máy, xí nghiệp, khu đô thị mới. được đầu tư xây dựng, làm cho nhu cầu sử dụng đất cho mục đích chuyên dùng tăng cao. Theo số liệu của Bộ Tài nguyên và MT (2011), trong vòng 10 năm từ 2000 đến 2010, diện tích đất phi nông nghiệp của cả nước đã tăng 855 nghìn ha (từ 2.850 nghìn ha năm 2000 lên 3.705 nghìn ha năm 2010); trong đó đất khu công nghiệp tăng 75 nghìn ha (từ 22,6 nghìn ha năm 2000 lên 97,7 nghìn ha năm 2010). Cũng trong giai đoạn này, đã có khoảng 5,5 triệu ha đất hoang hóa được khai thác đưa vào sử dụng; nhiều nhà máy chế biến hiện đại, khu, vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao được đầu tư xây dựng.

8 Sử dụng đất đai, nhất là cho phát triển nông nghiệp theo hướng hàng hoá để nâng cao hiệu quả, tăng giá trị gia tăng và thu nhập của người dân đã tác động mạnh đến đất đai do chuyển mục đích sử dụng đất (Đỗ Văn Nhạ và Trần Thanh Toàn, 2016). - Nhóm yếu tố trình độ sản xuất và khả năng áp dụng những tiến bộ kỹ thuật, công nghệ: Đây là những yếu tố liên quan tới kiến thức, kinh nghiệm của người dân hay người chủ sử dụng đất trực tiếp tạo ra các sản phẩm trồng trọt và chăn nuôi. Thực tiễn đã chứng minh trong cùng yếu tố về điều kiện tự nhiên nhưng khi con người có kiến thức và kinh nghiệm sản xuất tốt hơn sẽ đạt được hiệu quả trong sử dụng đất đai sản xuất cao hơn nhờ biết tham khảo và ứng dụng những tiến bộ khoa học kỹ thuật và có các giải pháp phù hợp cho nâng cao năng suất, tiết kiệm chi phí sản xuất và kết quả cuối cùng thu được hiệu quả kinh tế cao hơn. Theo các nhà nghiên cứu nông nghiệp ở nhiều nước đang phát triển các biện pháp kỹ thuật, giống mới, phân bón, thủy lợi có ảnh hưởng tới tích lũy năng suất kinh tế của cây trồng.

Cùng với các biện pháp kỹ thuật, theo Lê Huy Bá (2009), các ứng dụng công nghệ hướng vào việc tiết kiệm nguồn lực tài nguyên thiên nhiên, lao động, sử dụng ít hóa chất, đa dạng sinh học. cũng đang được ưu tiên áp dụng để giúp cho sản xuất nông nghiệp thay đổi về hiệu quả sử dụng đất đai và hiệu quả kinh tế. - Nhóm yếu tố cơ sở hạ tầng phục vụ sản xuất: Cơ sở hạ tầng được đầu tư tốt sẽ đảm bảo cho mọi hoạt động sản xuất trên đất đai thuận lợi, giảm các chi phí, lao động, thu được hiệu quả kinh tế cao hơn và tăng khả năng cạnh tranh. Ngược lại, nếu cơ sở hạ tầng nghèo nàn, lạc hậu thì hoạt động sản xuất gặp nhiều khó khăn, bị động, năng suất thấp và hiệu quả kinh tế thấp.

Nghiên cứu về các phân vùng sử dụng đất nông nghiệp cho thấy các hệ thống sử dụng đất và hạ tầng cơ sở (về điều kiện tưới, tiêu, điện, đường xá giao thông, thị trường.) quyết định hiệu quả thu nhập và khả năng sản xuất kinh doanh, phát triển mở rộng thị trường cung ứng nông phẩm và khuyến khích nông dân trong việc thâm canh và tập trung đất đai để hình thành vùng chuyên canh trong sản xuất nông nghiệp (Lê Huy Bá, 2009). 9 - Nhóm yếu tố về chính sách của Nhà nước: Yếu tố chính sách và các quy định của Nhà nước ảnh hưởng mạnh mẽ đến sử dụng đất đai. Hiện nay các chính sách đang ngày càng hoàn thiện và đổi mới đã giúp cho quản lý và sử dụng đất đai hiệu quả hơn. Song vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề cần tiếp cận đáp ứng các yêu cầu phải phù hợp với thời kỳ phát triển chuyển đổi nền kinh tế, đảm bảo cơ sở hài hòa lợi ích quốc gia với lợi ích của từng tổ chức, hộ gia đình và cá nhân và xuất phát từ quy luật hình thành và phân phối địa tô của đất đai.