Nghiên cứu về stress ở trẻ em vị thành niên qua đường dây tư vấn và hỗ trợ 18001567

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu stress ở trẻ em vị thành niên qua đường dây tư vấn 18001567, phân tích nguyên nhân và giải pháp hỗ trợ hiệu quả.

• Tác giả: Phạm Thị Hồng Định
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm Lý Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Stress Ở Những Trẻ Em Vị Thành Niên Qua Đường Dây Tư Vấn 18001567
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CỞ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. TỔNG QUAN LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU STRESS
• 1.2. Những nghiên cứu stress trước thế kỷ XX
• 1.3. Những nghiên cứu stress ở thế kỷ XX
• 1.3.1. Trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổ chức nghiên cứu
• 2.2. Địa bàn và khách thể nghiên cứu
• 2.3. Tiến trình và nội dung nghiên cứu
• 2.4. Xác định cơ sở lý luận và xây dựng các phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Lựa chọn địa bàn và khách thể nghiên cứu
• 2.6. Khảo sát thực trạng
• 2.7. Đánh giá thực trạng
• 2.8. Phân tích, xác định các nguyên nhân
• 2.9. Những ảnh hưởng của stress
• 2.10. Các phương pháp nghiên cứu
• 2.10.1. Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu
• 2.10.2. Phương pháp đàm thoại
• 2.10.3. Phương pháp trao chuyên gia
• 2.10.4. Phương pháp quan sát
• 2.10.5. Phương pháp phân tích một số trường hợp điển hình
• 2.10.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.11. Kết quả nghiên cứu
• 2.12. Vài nét về Đường dây tư vấn và hỗ trợ trẻ em 18001567
• 2.12.1. Mục đích hoạt động
• 2.12.2. Nguyên tắc hoạt động
• 2.12.3. Các hình thức tiếp cận và giúp đỡ
• 2.13. Thực trạng về loại mức độ stress ở tuổi vị thành niên
• 2.13.1. Đánh giá chung
• 2.13.2. So sánh mức độ stress giữa các nhóm tuổi
• 2.13.3. So sánh mức độ stress giữa 2 giới
• 2.14. Những nguyên nhân gây stress ở tuổi vị thành niên
• 2.14.1. Các nguyên nhân gây stress theo độ tuổi
• 2.14.2. Các nguyên nhân gây stress theo giới tính
• 2.14.3. Các nguyên nhân gây stress
• 2.14.4. Mức độ stress của nguyên nhân theo các nhóm
• 2.14.5. Các nguyên nhân gây stress ở gia đình
• 2.15. Những ảnh hưởng khi vị thành niên bị stress
• 2.15.1. Các nhóm bị ảnh hưởng khi trẻ bị stress
• 2.15.2. Các hậu quả của stress theo nhóm tuổi
• 2.15.3. Các hậu quả của stress xét theo giới tính
• 2.15.4. Những hậu quả của stress đối với cá nhân
• 2.15.5. Biểu hiện của các mặt liên quan đến mức độ stress
• 2.16. Nghiên cứu và tư vấn một số chân dung trẻ em vị thành niên bị stress
• 2.16.1. Trường hợp 1: Hoàng Bích N.
• 2.16.1.1. Thực trạng của stress
• 2.16.1.2. Nguyên nhân của stress
• 2.16.2. Trường hợp 2: Nguyễn Kim C.
• 2.16.2.1. Thực trạng stress
• 2.16.2.2. Nguyên nhân của stress
• 2.16.3. Trường hợp 3: Nguyễn Mai H.
• 2.16.3.1. Thực trạng stress
• 2.16.3.2. Nguyên nhân của stress
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cở sở lý luận

Nghiên cứu về stress ở trẻ em vị thành niên là một lĩnh vực quan trọng trong tâm lý học. Stress không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất mà còn tác động sâu sắc đến tâm lý và hành vi của trẻ. Đặc biệt, trong bối cảnh xã hội hiện đại, trẻ em vị thành niên thường phải đối mặt với nhiều áp lực từ học tập, gia đình và bạn bè. Theo nghiên cứu, tỷ lệ trẻ em gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần ngày càng gia tăng, với nhiều trường hợp cần đến sự hỗ trợ từ đường dây tư vấn 18001567. Việc hiểu rõ về tình trạng stress và các nguyên nhân gây ra nó là rất cần thiết để có thể đưa ra các giải pháp hiệu quả nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của stress tâm lý.

1.1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu stress

Lịch sử nghiên cứu về stress đã có từ rất lâu, với nhiều quan điểm khác nhau. Từ những nghiên cứu đầu tiên về stress trong thế kỷ XX, các nhà khoa học đã chỉ ra rằng stress có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Hans Selye, một trong những nhà nghiên cứu nổi bật, đã phát triển mô hình Hội chứng thích nghi chung (GAS), mô tả các giai đoạn của stress từ báo động đến kiệt sức. Mô hình này đã mở ra hướng nghiên cứu mới về stress và ảnh hưởng của nó đến sức khỏe tâm lý. Các nghiên cứu hiện nay tiếp tục khai thác sâu hơn về mối liên hệ giữa stress và các yếu tố tâm lý, xã hội, giúp hiểu rõ hơn về cách thức mà stress tác động đến trẻ em vị thành niên.

II. Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện thông qua đường dây tư vấn 18001567, nơi tiếp nhận và hỗ trợ trẻ em vị thành niên gặp vấn đề về stress. Phương pháp nghiên cứu bao gồm khảo sát thực trạng, phỏng vấn và phân tích các trường hợp điển hình. Việc sử dụng các phương pháp này giúp thu thập dữ liệu chính xác về tình trạng stress của trẻ em, từ đó xác định các nguyên nhân và ảnh hưởng của nó. Kết quả nghiên cứu cho thấy có nhiều nguyên nhân gây ra stress ở trẻ em, bao gồm áp lực học tập, mâu thuẫn gia đình và các yếu tố xã hội. Những phát hiện này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể áp dụng thực tiễn trong việc xây dựng các chương trình hỗ trợ tâm lý cho trẻ em.

2.1. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu bao gồm việc thu thập dữ liệu từ các cuộc gọi đến đường dây tư vấn và phỏng vấn trực tiếp các trẻ em. Các chuyên gia tâm lý cũng được mời tham gia để cung cấp ý kiến chuyên môn. Việc phân tích dữ liệu được thực hiện bằng phần mềm thống kê, giúp xác định mối liên hệ giữa các yếu tố gây stress và tình trạng tâm lý của trẻ. Kết quả cho thấy rằng stress có thể dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần và thể chất của trẻ em. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc can thiệp sớm và cung cấp hỗ trợ tâm lý cho trẻ em vị thành niên.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy tình trạng stress ở trẻ em vị thành niên đang ở mức báo động. Tỷ lệ trẻ em gặp vấn đề về stress cao, với nhiều nguyên nhân khác nhau. Các yếu tố như áp lực học tập, mâu thuẫn gia đình và sự thay đổi trong môi trường sống đều góp phần làm gia tăng stress. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng stress không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mà còn tác động đến gia đình và xã hội. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu của stress là rất quan trọng để có thể đưa ra các giải pháp hỗ trợ kịp thời. Các biện pháp can thiệp cần được thiết kế phù hợp với từng nhóm đối tượng, nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của stress đến trẻ em.

3.1. Những nguyên nhân gây stress

Nghiên cứu đã xác định nhiều nguyên nhân gây ra stress ở trẻ em vị thành niên. Trong đó, áp lực học tập là một trong những nguyên nhân chính. Nhiều trẻ em cảm thấy bị áp lực từ gia đình và xã hội để đạt được thành tích cao trong học tập. Bên cạnh đó, mâu thuẫn trong gia đình cũng là một yếu tố quan trọng, khi trẻ em không nhận được sự hỗ trợ và thấu hiểu từ cha mẹ. Ngoài ra, sự thay đổi trong môi trường sống, như chuyển trường hay thay đổi bạn bè, cũng có thể gây ra stress. Những nguyên nhân này cần được xem xét kỹ lưỡng để có thể đưa ra các giải pháp hỗ trợ hiệu quả cho trẻ em.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Stress là một hiện tượng phổ biến và ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe tâm lý và thể chất của con người, đặc biệt là ở lứa tuổi vị thành niên – giai đoạn chuyển tiếp quan trọng từ trẻ em sang người trưởng thành. Theo khảo sát của dự án hợp tác quốc tế về chăm sóc sức khỏe tâm thần học sinh tại Hà Nội, có khoảng 15,94% học sinh các cấp học gặp phải rối nhiễu tâm lý, trong đó 3,7% thanh thiếu niên có rối loạn hành vi. Đường dây tư vấn và hỗ trợ trẻ em 18001567 đã tiếp nhận 2.331 ca liên quan đến khó khăn tâm lý trong 6 tháng đầu năm 2005, cho thấy nhu cầu tư vấn và hỗ trợ trẻ vị thành niên bị stress là rất lớn.

Luận văn tập trung nghiên cứu stress ở trẻ em vị thành niên qua Đường dây tư vấn 18001567 trong giai đoạn từ tháng 5/2005 đến 5/2007 với 200 khách thể là trẻ vị thành niên gọi điện hoặc đến trực tiếp. Mục tiêu nghiên cứu nhằm khảo sát thực trạng mức độ stress, phân tích nguyên nhân và đề xuất các giải pháp phòng ngừa, giảm stress nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho lứa tuổi này. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh Việt Nam đang trải qua quá trình đổi mới sâu sắc, với nhiều áp lực xã hội, kinh tế và văn hóa tác động đến tâm lý vị thành niên.

Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong việc đánh giá mức độ stress, nguyên nhân và hậu quả của stress ở trẻ vị thành niên tại Hà Nội, qua dữ liệu thu thập từ Đường dây tư vấn và hỗ trợ trẻ em 18001567. Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ các yếu tố tác động đến stress vị thành niên, từ đó đề xuất các biện pháp can thiệp phù hợp, hỗ trợ phát triển tâm lý lành mạnh cho nhóm đối tượng này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu stress đa ngành, trong đó nổi bật là:

• Hội chứng thích nghi chung (General Adaptation Syndrome - GAS) của Hans Selye, mô tả quá trình phản ứng của cơ thể với stress qua ba giai đoạn: báo động, kháng cự và kiệt sức. Mô hình này giúp hiểu tác động sinh lý của stress và phân loại stress thành eustress (stress tích cực) và distress (stress tiêu cực).

• Mô hình nhận thức về stress của Lazarus, nhấn mạnh vai trò của quá trình đánh giá chủ quan của cá nhân đối với các tác nhân gây stress và khả năng đối phó. Stress không chỉ là kích thích bên ngoài mà còn là mối quan hệ giữa nhu cầu và sức mạnh của cá nhân trong việc đáp ứng.

• Mô hình stress gia đình của McCubbin & Patterson, cung cấp cái nhìn tổng thể về stress trong bối cảnh gia đình, bao gồm các yếu tố nguồn gốc, tác động và khả năng thích nghi của các thành viên.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: stress, stressor (tác nhân gây stress), eustress, distress, mức độ stress (nhẹ, vừa, nặng), cơ chế đối phó stress, và đặc điểm tâm sinh lý của tuổi vị thành niên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp kết hợp cả định tính và định lượng:

• Nguồn dữ liệu: Thu thập từ 200 khách thể vị thành niên gọi điện hoặc đến trực tiếp tại Đường dây tư vấn và hỗ trợ trẻ em 18001567 tại Hà Nội trong giai đoạn 5/2005 - 5/2007.

• Phương pháp chọn mẫu: Mẫu được chọn theo phương pháp thuận tiện, tập trung vào những trẻ vị thành niên có nhu cầu tư vấn về stress và các vấn đề tâm lý liên quan.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phần mềm SPSS 11.5 để xử lý số liệu, kết hợp với các phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ lệ stress giữa các nhóm tuổi, giới tính và nguyên nhân gây stress. Ngoài ra, nghiên cứu còn áp dụng phương pháp phân tích tiểu sử cá nhân, đàm thoại trực tiếp và trao đổi chuyên gia để làm rõ các biểu hiện và ảnh hưởng của stress.

• Timeline nghiên cứu: Quá trình nghiên cứu kéo dài trong 2 năm, từ tháng 5/2005 đến tháng 5/2007, bao gồm khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp.

Phương pháp nghiên cứu đảm bảo tính khoa học, khách quan và phù hợp với đặc điểm tâm lý vị thành niên, đồng thời khai thác hiệu quả dữ liệu từ Đường dây tư vấn để phản ánh thực trạng stress trong nhóm đối tượng nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mức độ stress phổ biến ở vị thành niên: Khoảng 19,46% trẻ vị thành niên trong mẫu nghiên cứu có vấn đề về sức khỏe tâm thần, trong đó stress được ghi nhận ở các mức độ khác nhau. So sánh giữa các nhóm tuổi cho thấy nhóm 13-15 tuổi có tỷ lệ stress cao nhất, chiếm khoảng 40% tổng số ca. Về giới tính, nữ vị thành niên có tỷ lệ stress cao hơn nam, với chênh lệch khoảng 7%.

2. Nguyên nhân gây stress chủ yếu từ gia đình: Khoảng 60% trường hợp stress được xác định có nguyên nhân từ các mâu thuẫn, bất hòa trong gia đình như xung đột cha mẹ - con cái, kỳ vọng quá mức của cha mẹ, hoặc sự thiếu quan tâm, chăm sóc. Nguyên nhân từ nhà trường và bạn bè chiếm khoảng 25%, còn lại là các yếu tố cá nhân và xã hội khác.

3. Ảnh hưởng của stress đến cá nhân và xã hội: Stress gây ra các biểu hiện tâm lý như lo âu, trầm cảm, rối loạn hành vi, ảnh hưởng đến học tập và quan hệ xã hội. Khoảng 15% vị thành niên bị stress có biểu hiện hành vi chống đối xã hội, như trốn học, nghiện ngập, hoặc bạo lực. Hậu quả này cũng tác động tiêu cực đến gia đình và cộng đồng, làm tăng nguy cơ rối loạn tâm thần và các vấn đề xã hội.

4. Hiệu quả của Đường dây tư vấn 18001567: Trong 6 tháng đầu năm 2005, Đường dây đã tiếp nhận 2.331 ca liên quan đến stress và khó khăn tâm lý, cho thấy vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ và tư vấn cho trẻ vị thành niên. Các trường hợp được tư vấn trực tiếp hoặc qua điện thoại đều có sự cải thiện rõ rệt về mặt tâm lý và hành vi.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến stress ở vị thành niên là do sự thay đổi tâm sinh lý đặc trưng của lứa tuổi kết hợp với các yếu tố gia đình và xã hội. Mâu thuẫn trong gia đình, đặc biệt là sự kỳ vọng quá mức và thiếu sự thấu hiểu, tạo ra áp lực lớn cho trẻ. Kết quả này phù hợp với các nghiên cứu quốc tế và trong nước, khẳng định vai trò quan trọng của môi trường gia đình trong việc hình thành và duy trì stress.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, tỷ lệ stress và các rối loạn tâm lý ở vị thành niên tại Hà Nội tương đối cao, phản ánh áp lực xã hội và học tập ngày càng tăng. Biểu đồ phân bố mức độ stress theo nhóm tuổi và giới tính có thể minh họa rõ sự khác biệt này, giúp xác định nhóm đối tượng cần ưu tiên can thiệp.

Đường dây tư vấn 18001567 đã chứng minh hiệu quả trong việc tiếp nhận và hỗ trợ trẻ vị thành niên, góp phần giảm thiểu hậu quả tiêu cực của stress. Tuy nhiên, việc tiếp cận và hỗ trợ còn hạn chế do thiếu nguồn lực và nhận thức của cộng đồng về sức khỏe tâm thần vị thành niên.

Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của các chương trình giáo dục, tư vấn và hỗ trợ tâm lý phù hợp, đồng thời tăng cường vai trò của gia đình và nhà trường trong việc phát hiện và xử lý stress ở vị thành niên.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức về stress cho gia đình và vị thành niên: Triển khai các chương trình đào tạo, hội thảo về nhận biết và phòng tránh stress, tập trung vào kỹ năng giao tiếp và giải quyết mâu thuẫn trong gia đình. Thời gian thực hiện: trong vòng 12 tháng, chủ thể thực hiện là các cơ quan giáo dục và y tế địa phương.

2. Phát triển và mở rộng mạng lưới tư vấn tâm lý qua Đường dây 18001567: Nâng cao chất lượng dịch vụ tư vấn, tăng cường nhân lực chuyên môn và quảng bá rộng rãi để tiếp cận nhiều trẻ vị thành niên hơn. Mục tiêu tăng số lượng ca tư vấn thành công lên 30% trong 2 năm tới.

3. Xây dựng chương trình hỗ trợ tâm lý tại trường học: Thiết lập các phòng tư vấn tâm lý học đường, đào tạo giáo viên về kỹ năng phát hiện và hỗ trợ học sinh bị stress. Thời gian triển khai trong 18 tháng, phối hợp giữa Sở Giáo dục và các tổ chức xã hội.

4. Tổ chức các hoạt động ngoại khóa, giải trí lành mạnh cho vị thành niên: Tạo môi trường vui chơi, giao lưu giúp giảm áp lực học tập và xã hội, đồng thời phát triển kỹ năng sống. Chủ thể thực hiện là các trung tâm văn hóa, thể thao địa phương, với kế hoạch thực hiện hàng năm.

5. Nghiên cứu và giám sát liên tục tình trạng stress ở vị thành niên: Thiết lập hệ thống thu thập dữ liệu định kỳ để đánh giá hiệu quả các biện pháp can thiệp và điều chỉnh chính sách phù hợp. Thời gian thực hiện liên tục, do các viện nghiên cứu và cơ quan y tế chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành tâm lý học, y học: Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực tiễn về stress vị thành niên, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và phát triển các đề tài liên quan.

2. Cán bộ tư vấn tâm lý và nhân viên xã hội: Tài liệu giúp hiểu rõ đặc điểm, nguyên nhân và biểu hiện stress ở vị thành niên, từ đó nâng cao kỹ năng tư vấn và hỗ trợ hiệu quả.

3. Giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục: Thông tin về tác động của stress đến học sinh giúp xây dựng môi trường học tập tích cực, phát hiện sớm và can thiệp kịp thời các vấn đề tâm lý.

4. Phụ huynh và người chăm sóc trẻ vị thành niên: Luận văn cung cấp kiến thức về tâm sinh lý lứa tuổi, nguyên nhân stress và cách phòng tránh, giúp gia đình tạo điều kiện phát triển lành mạnh cho con em.

Câu hỏi thường gặp

1. Stress là gì và tại sao vị thành niên dễ bị stress?
   Stress là trạng thái căng thẳng tâm lý và sinh lý khi cá nhân gặp phải các biến cố hoặc áp lực vượt quá khả năng thích ứng. Vị thành niên dễ bị stress do sự thay đổi nhanh về tâm sinh lý, nhu cầu tự chủ cao nhưng vẫn phụ thuộc gia đình, cùng với áp lực học tập và xã hội.

2. Nguyên nhân chính gây stress ở trẻ vị thành niên là gì?
   Nguyên nhân chủ yếu là mâu thuẫn và áp lực từ gia đình, như kỳ vọng quá mức, thiếu sự thấu hiểu. Ngoài ra, áp lực học tập, quan hệ bạn bè, và các yếu tố xã hội cũng đóng vai trò quan trọng.

3. Stress ảnh hưởng như thế nào đến sức khỏe vị thành niên?
   Stress kéo dài có thể gây ra các rối loạn tâm lý như lo âu, trầm cảm, rối loạn hành vi, ảnh hưởng đến học tập và quan hệ xã hội. Về thể chất, stress làm tăng nguy cơ các bệnh psychosomatic như đau đầu, cao huyết áp, và suy giảm miễn dịch.

4. Đường dây tư vấn 18001567 hỗ trợ vị thành niên như thế nào?
   Đường dây cung cấp dịch vụ tư vấn tâm lý qua điện thoại và trực tiếp, giúp trẻ vị thành niên nhận diện stress, chia sẻ khó khăn và tìm giải pháp phù hợp. Qua đó, giảm thiểu hậu quả tiêu cực và hỗ trợ phát triển tâm lý lành mạnh.

5. Làm thế nào để phòng ngừa stress ở vị thành niên?
   Phòng ngừa stress cần sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và xã hội, bao gồm tạo môi trường yêu thương, hỗ trợ tâm lý, giảm áp lực học tập, và phát triển kỹ năng đối phó stress cho trẻ. Các hoạt động giải trí lành mạnh và tư vấn tâm lý cũng rất cần thiết.

Kết luận

• Stress là vấn đề phổ biến và nghiêm trọng ở trẻ vị thành niên, ảnh hưởng đến sức khỏe tâm lý và thể chất, cũng như chất lượng cuộc sống và học tập.
• Nguyên nhân chính gây stress là do mâu thuẫn gia đình, áp lực học tập và các yếu tố xã hội, trong đó gia đình đóng vai trò trung tâm.
• Đường dây tư vấn 18001567 đã chứng minh hiệu quả trong việc hỗ trợ và giảm thiểu stress cho vị thành niên, góp phần nâng cao sức khỏe tâm thần.
• Cần triển khai các giải pháp đồng bộ như giáo dục gia đình, phát triển dịch vụ tư vấn, hỗ trợ tâm lý tại trường học và tổ chức hoạt động giải trí lành mạnh.
• Tiếp tục nghiên cứu và giám sát tình trạng stress để điều chỉnh chính sách và biện pháp can thiệp phù hợp, nhằm bảo vệ và phát triển tâm lý vị thành niên trong tương lai.

Các nhà quản lý giáo dục, y tế và gia đình cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tăng cường nhận thức về stress vị thành niên để tạo môi trường phát triển lành mạnh cho thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề: làm thế nào những cấu trúc hạ tầng do con người xây dựng có thể chịu được những khối nặng khổng lồ mà không bị sụp đổ. Ông lý giải : “load”- khối nặng đè lên cấu trúc; “stress”- phần bị khối nặng đè lên, và “strain”- sự thay đổi hình dạng do tương tác giữa khối nặng và stress. Những khái niệm này và nhiều khái niệm khác đều hàm ý chung: stress là những tác động của yếu tố bên ngoài đòi hỏi sự đáp ứng của hệ sinh – tâm lý - xã hội. Sự đóng góp của Hooke bởi thuyết “tương đồng cấu trúc” và ý tưởng “cơ thể như một cỗ máy” đặt nền móng cho hai ý tưởng khác có ảnh hưởng sâu sắc đến khái niệm về stress.

Đó là: -Thứ nhất: cơ thể được xem như cỗ máy là vật bị hư tổn và bào mòn.Selye cũng cho rằng stress tác động làm cơ thể “hư tổn và bào mòn”. -Thứ hai: cỗ máy cần nhiên liệu để hoạt động, cơ thể để hoạt động được cũng cần năng lượng. Tuỳ thuộc vào năng lượng- sản phẩm của hệ thần kinh, cơ thể sẽ hoạt động hiệu quả, kém hiệu quả hoặc thậm chí ngừng hoạt động. Các nhà khoa học nhanh chóng sử dụng những khái niệm “sự cạn kiệt năng lượng thần kinh” và “những rối loạn thần kinh” (52,tr3-4).

Cùng thời, René Descartes(1546-1650) với những lý giải của mình cũng để lại dấu ấn nhất định, không ở khái niệm stress, thì cũng trên lĩnh vực tâm lý học nghiên cứu stress hiện nay. Ông đưa ra câu trả lời cho vấn đề mối quan hệ giữa tâm trí và cơ thể : “tinh thần phi vật chất có thể ảnh hưởng đến cơ thể vật chất”. Cho tới nay, vấn đề tinh thần – cơ thể có lẽ vẫn là vấn đề chưa có lời giải đáp. Nhưng, cách tiếp cận của Descartes: “Mọi người đều trải qua những kinh nghiệm thể lý và tinh z thần, và đều cảm nhận rằng chúng ảnh hưởng lẫn nhau” đang được nhiều người quan tâm (52,tr4).

Thế kỷ 18, những “cảm xúc mạnh” như: trạng thái thần kinh bị kích động, chứng hysteri, ảo tưởng, được xem xét lại như lời giải thích cho bệnh tật. Khi dùng những trạng thái đó để giải thích, nhiều người đã đi tới kết luận: “Ít nhất 1/3 căn bệnh đều có nguồn gốc thần kinh”. Các nhà khoa học và lý luận phê bình xã hội cùng thời cũng nhận định: “Hệ thần kinh của con người thích nghi kém và không thể đương đầu với tính phức tạp đang ngày càng tăng của cuộc sống hiện đại” (52,tr4). Thế kỷ 19, George Beard- bác sĩ thần kinh người Mỹ cho rằng: cuộc sống với những yêu cầu đầy áp lực là một trong những nguyên nhân dẫn tới sự quá tải của hệ thần kinh- “suy nhược thần kinh”.

Tình trạng này được biểu hiện bởi những triệu chứng như: lo âu không lành mạnh, mệt mỏi không rõ lý do, và những nỗi sợ vô lý – mà nguyên nhân là do hệ thần kinh không có khả năng đáp ứng yêu cầu của cuộc sống hàng ngày. Beard cũng cho rằng suy nhược thần kinh là hậu quả của “một loại tổ chức xã hội nào đó”, và “ông cố gắng làm rõ vai trò của xã hội trong việc tạo ra những căn bệnh tâm thần” (52,tr5-7), chính ở khía cạnh này, nghiên cứu của ông vẫn còn giá trị cho tới ngày nay. Năm 1859, nhà sinh lý học Pháp, Claude Bernard, đã đưa khái niệm “milieu intérieur ( môi trường bên trong cơ thể), xem cơ thể con người phức tạp như một “tập hợp những tồn tại đơn giản, như là những nhân tố giải phẫu” Khái niệm này mô tả nguyên lý: Chính sự hoà hợp và ổn định của môi trường bên trong-được quyết định bởi môi trường bên ngoài (nhiệt độ, dã thú…) - là điều kiện để có cuộc sống bình thường, tức là những thay đổi của môi trường bên ngoài sẽ không ảnh hưởng đến cơ thể, nếu cơ thể bù trừ và làm cân bằng những thay đổi đó. Tuy nhiên nếu chúng bị xáo trộn quá mức bình thường, con người sẽ đau ốm hoặc có thể chết.

Theo ông, chính hệ thần kinh đảm bảo chức năng điều tiết bằng cách sắp đặt và z làm hài hoà hoạt động của cơ thể. Ông nhấn mạnh, chỉ có động vật cao cấp nhất trong sự phát triển chủng loại mới có hệ thần kinh làm được nhiệm vụ này. Dựa vào sự phát hiện của Claude Bernard, các nhà nghiên cứu sau này đã khám phá bản chất của những thay đổi thích ứng mà nhờ đó tình trạng ổn định được duy trì (52,tr5-7).Những nghiên cứu stress ở thế kỷ XX 1.Trên thế giới Đầu thế kỷ XX, Walter Cannon nhà sinh lý học trường Harvard (Mỹ) người đặt nền móng cho việc nghiên cứu thực nghiệm tương đối có hệ thống về những ảnh hưởng của stress qua các quan sát chi tiết của ông(1927) về sự thay đổi của cơ thể khi bị đau đớn, đói và một số cảm xúc căn bản khác. Đặc biệt trong tác phẩm nổi tiếng “Sự khôn ngoan của cơ thể” đã đưa ra khái niệm “tự điều chỉnh, cân bằng nội môi” (“homeostasis”) và khái niệm “chống trả hoặc bỏ chạy” (“the fight- or- fight reaction”)(48).

Ông nhận thấy có một trình tự hoạt tính được phát khởi trong các dây thần kinh và các tuyến nội tiết nhằm chuẩn bị để có thể chiến đấu chống lại hoặc bỏ chạy để bảo toàn tính mạng trước những đe doạ của ngoại cảnh. Con người nhanh chóng nắm được bản chất của kích thích và những hành động bỏ chạy hay chiến đấu với kích thích.Thậm chí, nếu không có hành động nào xảy ra, có thể giữ nguyên trong trạng thái thức tỉnh một khoảng thời gian kèm theo là sự cảm nghiệm kích thích hàng loạt phản ứng ở vị trí đầu tiên. Homeostasis là khuynh hướng của cơ thể trở về trạng thái sinh lý trước khi xảy ra stress (thở, nhịp tim…) (60). Trung tâm của đáp ứng với stress là vùng dưới đồi, đôi khi được gọi là trung tâm stress là vì nó kiểm soát hệ thần kinh tự chủ và hoạt hoá tuyến yên.

Nghiên cứu của Cannon, đặc biệt khái niệm “chống trả hoặc bỏ chạy” là tiền đề cho các nghiên cứu sau này.Pavlov cũng đã nêu ra đặc trưng của khái niệm “Tự điều chỉnh, cân bằng nội môi”: “. Cơ thể là một hệ thống tự điều chỉnh, và là một hệ z thống tự điều chỉnh bản thân ở mức cao nhất, hệ thống ấy tự duy trì bản thân, tự hiệu chỉnh bản thân, tự cân bằng bản thân và thậm chí hoàn thiện bản thân”(34,tr227). Sau Đại chiến thế giới lần II, W.Rivers, một bác sĩ tâm thần, cũng là nhà nhân chủng học làm việc ở Anh, đã đặt ra những tiền đề cho các nhà nghiên cứu khoa học ngày nay về tình trạng được gọi là rối loạn stress sau sang chấn (29,tr9). Năm 1936, Hans Selye, nhà nội tiết học người Canada đã mở rộng nghiên cứu của Cannon và là người đầu tiên theo phương pháp hiện đại nghiên cứu các ảnh hưởng của stress nặng tác động liên tục lên cơ thể.

Ông mô tả stress theo thuật ngữ “Hội chứng thích nghi chung”(GAS: General Adaptation Syndrome) qua 3 giai đoạn (báo động, kháng cự và kiệt sức). Hội chứng này được mô tả theo mô hình sau: Mức kháng cự bình thường Báo động cơ thể Kháng cự cơ thể cố gắng Kiệt sức huy động đối phó đối phó hoặc thích nghi với cơ thể mất khả với tác nhân gây stress tác nhân gây stress năng đối phó và có thể dẫn đến tử vong z H1: Hội chứng thích nghi chung(33,tr429) - Giai đoạn thứ nhất (báo động và huy động sức lực ): xảy ra khi người ta ý thức sự hiện diện của tác nhân gây stress.Về mặt tâm lý, phân hệ thần kinh giao cảm được kích thích trong suốt giai đoạn báo động và động viên này. Sự kéo dài tình trạng phát động hệ thần kinh này có thể dẫn đến các rối loạn trong hệ tuần hoàn máu hoặc bệnh loét dạ dày và cơ thể dễ mắc nhiều thứ bệnh khác. - Giai đoạn thứ hai (đối phó và thích ứng):Trong giai đoạn đối phó và thích ứng, con người dùng rất nhiều biện pháp để thay đối phó với tác nhân gây stress- đôi khi thành công-nhưng cái giá phải trả là đánh mất phần nào nói chung về mặt cơ thể hay về mặt sinh lý.

Nếu đối phó không đúng mức sẽ tiến đến thời kỳ cuối. - Giai đoạn cuối (kiệt sức):Trong giai đoạn này, khả năng thích ứng với tác nhân gây stress của con người sút giảm xuống đến mức các hậu quả tệ hại của stress xuất hiện: bệnh cơ thể, các triệu chứng tâm lý dưới dạng mất khả năng tập trung tinh thần, dễ cáu giận hoặc trong vài trường hợp bị mất định hướng và mất khả năng tiếp xúc với thực tại.Theo một ý nghĩ nào đó người ta hoàn toàn kiệt sức. Nếu stress chấm dứt, giai đoạn ba sẽ dẫn đến sự chết đi của cơ quan nào đó. Nghiên cứu của Selye giúp chúng ta hiểu tác động ngắn hạn của những sự kiện gây stress và những ảnh hưởng của stress đồng bộ.

Selye đã đóng góp ba thuật ngữ quan trọng là: eustress (stress tích cực), neustress (stress trung tính) và distress (stress tiêu cực). Năm 1970, ông phân bốn loại : eustress (stress hữu ích), distress (stress tiêu cực), hyperstress (overstress : stress quá mức) và hypostress (understress: stress dưới mức).Theo Selye, không phải tất cả các loại stress đều xấu, nhưng khi nói về stress là người ta nghĩ đến stress tiêu cực (distress) (60).Selye đã có hơn 1500 công bố khoa học, và 30 cuốn sách chuyên khảo. Công trình của ông còn được tiếp tục tại Đại học Selye-Toffler để xem xét những vấn đề thách thức của xã hội hiện đại là căng thẳng thần kinh và thể xác, sự thay đổi và tương lai (4,tr22;18,tr8).Tuy nhiên đánh giá về mô hình GAS chúng ta z thấy rằng mô hình hoàn toàn căn cứ vào các nhân tố sinh lý nên không quan tâm đến các nguyên nhân tâm lý. Dù vậy mô hình vẫn đề ra cơ sở cho việc tìm hiểu stress.Parin đã nhận xét: “Khái niệm stress của H.Selye đã thay đổi phần lớn quy tắc chữa trị và phòng ngừa hàng loạt bệnh.

Quan điểm của ông lúc đầu gặp không ít sự phản đối, bây giờ đã nhận được sự phổ biến rộng khắp. Nói một cách tổng quát, học thuyết của nhà bác học Canada nổi tiếng này có thể được coi là hệ thống luận điểm cơ bản, đặt nền móng cho sự phát triển của khoa học y học hiện đại”. Không quên công lao đóng góp và tiếp tục công trình của ông, kể từ hội nghị quốc tế tại Montreux (1988) đến nay đã có gần 20 hội nghị về stress được tổ chức.