Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Các khái niệm sử dụng trong nghiên cứu. Theo Luật phòng, chống nhiễm vi rút gây ra hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải ở người (HIV/AIDS), số 64/2006 của Quốc Hội Nước Cộng Hoà Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam có giải thích từ: - HIV là chữ viết tắt của cụm từ tiếng Anh "Human Immunodeficiency Virus" là vi rút gây suy giảm miễn dịch ở người [36]. - AIDS (Aquired Immunodeficiency Syndrome) là hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải do HIV gây ra – là giai đoạn cuối của quá trình nhiễm HIV.
Hội chứng là một tập hợp các triệu chứng [36]. - Kiến thức, phòng tránh lây nhiễm Theo tài liệu đào tạo về thông tin giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi Phòng, chống HIV/AIDS, nhà xuất bản Văn hóa thông tin, Hà Nội: + Kiến thức là sự hiểu biết về một vấn đề, chủ đề hay môt lĩnh vực nào đó nào đó. Kiến thức là một điều kiện cần thiết và hết sức quan trọng, đối tượng không thể thay đổi hành vi nếu họ không có đủ kiến thức để hiểu được hành vi của họ có ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ và lợi ích có được nếu thay đổi hành vi [16]. + Phòng tránh lây nhiễm HIV là tránh mọi sự tiếp xúc trực tiếp với tác nhân gây bệnh của người khác như dịch sinh dục, máu và các dịch tiết sinh học (mủ, các chất dịch tiết ra từ vết thương hở, đặc biệt là của những người mà ta không biết chắc chắn người đó có bị nhiễm HIV hay không [16].
- Thái độ về HIV/AIDS: Thái độ là cách nghĩ, cách nhìn và cách hành động theo một hướng nào đó trước một vấn đề, một tình hình, trong một hoàn cảnh bằng những biểu hiện ra bên ngoài (bằng nét mặt, cử chỉ, lời nói, hành động) của ý nghĩ, tình cảm đối với ai hoặc đối với sự việc nào đó [34], [35]. Theo thông tin giáo dục và truyền thông thay đổi hành vi phòng, chống HIV/AIDS, Cục Phòng chống HIV/AIDS. Thái độ đối với công tác phòng, chống HIV/AIDS: Là những suy nghĩ, biểu cảm, quan điểm của một cá nhân đối với chế độ, chính sách, các hoạt động đang diễn ra 5 hoặc đang áp dụng tại nơi họ sinh sống [16]. - Kỳ thị, phân biệt đối xử Theo Điều 2, Luật Phòng, chống HIV/AIDS: + Kỳ thị người nhiễm HIV là thái độ khinh thường hay thiếu tôn trọng người khác vì biết hoặc nghi ngờ người đó nhiễm HIV hoặc vì người đó có quan hệ gần gũi với người nhiễm HIV hoặc bị nghi ngờ nhiễm HIV [36].
+ Phân biệt đối xử với người nhiễm HIV là hành vi xa lánh, từ chối, tách biệt, ngược đãi, phỉ báng, có thành kiến hoặc hạn chế quyền của người khác vì biết hoặc nghi ngờ người đó nhiễm HIV hoặc vì người đó có quan hệ gần gũi với người nhiễm HIV hoặc bị nghi ngờ nhiễm HIV [36]. - Tư vấn HIV/AIDS (sau đây gọi chung là tư vấn): là quá trình giao tiếp hai chiều giữa nhân viên y tế và phụ nữ theo yêu cầu của họ, nhằm cung cấp các kiến thức, thông tin cần thiết về phòng, chống HIV/AIDS giữa người tư vấn và phụ nữ được tư vấn nhằm giúp người được tư vấn tự quyết định, giải quyết các vấn đề liên quan đến dự phòng lây nhiễm HIV, chăm sóc và điều trị người nhiễm HIV [8], [38]. - Tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện: Tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện: là hình thức kết hợp giữa tư vấn và xét nghiệm HIV, trong đó phụ nữ hoàn toàn tự nguyện sử dụng và toàn quyền lựa chọn dịch vụ tư vấn, xét nghiệm HIV vô danh hoặc tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện ghi tên, và tự quyết định có làm xét nghiệm phát hiện HIV hay không [8], [38]. + Tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện vô danh là hình thức tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện, trong đó phụ nữ được tư vấn không cần cung cấp tên, địa chỉ để tham gia vào quá trình tư vấn, xét nghiệm HIV [8], [38].
+ Tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện ghi tên là hình thức tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện, trong đó phụ nữ được tư vấn tự nguyện cung cấp tên, tuổi, địa chỉ để tham gia vào quá trình tư vấn và xét nghiệm HIV [8], [38]. - Xét nghiệm HIV: XN HIV là việc thực hiện các kỹ thuật chuyên môn nhằm xác định tình trạng nhiễm HIV trong mẫu máu, dịch sinh học của cơ thể người [8], [38]. - XN HIV tự nguyện: chỉ thực hiện xét nghiệm HIV khi đối tượng tư vấn đã được tư vấn trước xét nghiệm và được sự đồng ý của đối tượng tư vấn. Nghĩa là việc xét 6 nghiệm HIV phải được thông báo rõ ràng cho đối tượng tư vấn và do đối tượng tư vấn tự nguyện quyết định đồng ý làm xét nghiệm [17].
Xét nghiệm sàng lọc bằng test nhanh tìm kháng thể kháng HIV trong máu. Kết quả xét nghiệm sàng lọc HIV có dạng: + Kết quả xét nghiệm sàng lọc âm tính: Trả lời kết quả âm tính ngay cho phụ nữ, lưu ý tư vấn về thời kỳ cửa sổ. Các đối tượng thuộc nhóm nguy cơ cao cần được tư vấn về các biện pháp dự phòng nhiễm HIV và hẹn xét nghiệm lại sau 6 tháng [11]. + Kết quả xét nghiệm sàng lọc dương tính, cần làm xét nghiệm khẳng định để chẩn đoán nhiễm HIV.
Chỉ phòng xét nghiệm khẳng định được Bộ Y tế cấp phép mới được thực hiện xét nghiệm khẳng định nhiễm HIV [11]. + Thời kỳ cửa sổ: khoảng thời gian mà cơ thể người đã nhiễm virus HIV, nhưng chưa sinh ra đủ kháng thể để có thể phát hiện được bằng các XN thông thường [11]. + Kết quả xét nghiệm HIV không xác định: việc chưa xác định được sự có mặt của kháng thể kháng HIV trong máu, có thể không nhiễm HIV hoặc đã nhiễm HIV ở giai đoạn cửa sổ. + Kết quả xét nghiệm HIV khẳng định dương tính: giới thiệu phụ nữ được tư vấn đến các dịch vụ chăm sóc, điều trị và dự phòng lây nhiễm HIV phù hợp với tình trạng thực tế của người được tư vấn: - Nạo phá thai: Phá thai là chủ động sử dụng các phương pháp khác nhau để chấm dứt thai kỳ và loại bỏ phôi thai ra khỏi tử cung người mẹ [14].
Thực trạng nhiễm HIV và vai trò của XN HIV tự nguyện 1. Thực trạng nhiễm HIV. Thực trạng nhiễm HIV trên thế giới. Theo tổ chức y tế thế giới (WHO), tính đến cuối năm 2017, trên thế giới có khoảng 36,9 triệu người đang phải sống chung với HIV, trong đó có 18,2 triệu người là phụ nữ, 16,8 triệu người là nam giới, 1,8 triệu là trẻ em.
Số ca nhiễm mới trong năm 2017 là 1,8 triệu, có 59% số người lớn và 52% số trẻ em sống chung với HIV đã được điều trị liệu pháp kháng retrovirus (ART) suốt đời [57]. HIV/AIDS hiện vẫn là một vấn đề y tế công cộng lớn của toàn cầu, HIV/AIDS đã cướp đi sinh mạng của 35,4 triệu người trên thế giới, chỉ riêng năm 2017 đã có 940.000 người thiệt mạng 7 trên thế giới do các nguyên nhân liên quan đến HIV. Châu Phi là khu vực bị ảnh hưởng nhiều nhất, với 25,7 triệu người sống với HIV, châu Phi cũng chiếm hơn 2/3 tổng số nhiễm HIV mới trên toàn cầu [57]. Số người đang sống chung với HIV ngày càng gia tăng, tăng từ 32,4 triệu người (năm 2010) lên 35,6 triệu người (2015) và tiếp tục tăng lên 36,9 (2017), trong đó số người đang sống với HIV là phụ nữ cao hơn so với nam giới là 1,4 triệu người (nam 16,8 triệu, nữ 18,2 triệu người).
Sự gia tăng này là hậu quả của việc tiếp tục lây nhiễm mới, những người sống lâu hơn với HIV và tăng trưởng dân số nói chung [56]. Gánh nặng của dịch HIV/AIDS đã chuyển hướng từ đàn ông sang phụ nữ và trẻ em. Trong số các trường hợp nhiễm HIV trên toàn cầu năm 2017 thì con số 18,2 triệu phụ nữ đang sống chung với HIV đã tăng thêm 2,8 triệu so với năm 2007 (15,4 triệu) [56]. Tại vùng Cận Sahara Châu Phi gần 61% người lớn đang sống cùng HIV là phụ nữ, châu Á tỷ lệ phụ nữ nhiễm HIV năm 2017 là 49,3%, Thái Lan là nước từng chịu sự tàn phá nặng nề của dịch HIV/AIDS nhưng đến nay căn bệnh này đã được khống chế.
Có rất nhiều phụ nữ ở vùng sâu vùng xa được tiếp cận với dịch vụ xét nghiệm miễn phí khi mang thai [56]. Thực trạng nhiễm HIV ở việt Nam Theo UNAIDS, Việt Nam là quốc gia có số người nhiễm HIV đứng thứ 5 trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương, sau các nước Ấn Độ, Trung Quốc, Indonesia Pakistan, các quốc gia này là nơi xảy ra 95% những ca lây nhiễm HIV mới trong khu vực năm 2016 [55]. Cả nước hiện có khoảng 209.754 người nhiễm HIV, số người nhiễm HIV mới phát hiện trong 6 tháng đầu năm 2017 là 4.231 người nhiễm HIV chuyển sang giai đoạn AIDS và 799 ca tử vong [3]. Theo báo cáo công tác phòng, chống HIV/AIDS năm 2017 và nhiệm vụ trọng tâm năm 2018, mỗi năm vẫn có 10.000 người nhiễm mới HIV và 2.000 trường hợp tử vong do HIV/AIDS.
Hình thái dịch đã có sự thay đổi, theo hướng dịch chuyển từ nam sang nữ, con đường lây truyền chủ yếu chuyển từ tiêm chích ma túy sang quan hệ tình dục không an toàn. Nếu như 10 năm trước đây, tỷ lệ nữ giới nhiễm HIV mới ở mức 26% (năm 2007) thì nay tăng lên 32,4% [57]. Nữ giới nhiễm HIV qua con đường tình dục chiếm tới 58% tổng số ca mắc, có tới 58% tổng số ca mắc, có đến gần 50% phụ nữ 8 bán dâm không dùng bao cao su thường xuyên, tỷ lệ này ở nam quan hệ tình dục đồng giới cũng khoảng 63% [44]. Tại TP Cần Thơ, dịch HIV/AIDS có xu hướng gia tăng ở nhóm người trẻ tuổi.
Lây truyền HIV qua đường tình dục vẫn là xu hướng lây truyền chính. Theo báo của trung tâm phòng chống HIV/AIDS năm 2017, mỗi năm vẫn có khoảng 200 người nhiễm HIV phát hiện mới, tổng số người nhiễm HIV lũy tích qua XN phát hiện được là 5.946 người, trong đó tử vong 2.347 người, số người nhiễm HIV còn sống là 3.599 người (quản lý được 3.037 người, 541 người còn lại có làm XN HIV kết quả dương tính nhưng khi kiểm tra thực tế thì địa chỉ hoặc tên không đúng với khai báo ban đầu) [42].