Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu sinh thái cảnh quan huyện giao thủy tỉnh nam định cho phát triển bền vững nông lâm nghiệp và du lịch

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu sinh thái cảnh quan huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định, hướng tới phát triển bền vững nông lâm nghiệp và du lịch.

• Tác giả: Nguyễn Thùy Dương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Khanh Vân
• Trường học: Trường Đại học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Nghiên cứu sinh thái cảnh quan huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định cho phát triển bền vững nông-lâm nghiệp và du lịch
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của nghiên cứu sinh thái cảnh quan phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên, bảo vệ môi trường
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu sinh thái cảnh quan huyện Giao Thủy

Nghiên cứu sinh thái cảnh quan huyện Giao Thủy là một lĩnh vực quan trọng trong việc phát triển bền vững nông lâm nghiệp và du lịch. Huyện Giao Thủy, với vị trí địa lý đặc biệt và tài nguyên thiên nhiên phong phú, có tiềm năng lớn cho phát triển kinh tế. Việc nghiên cứu sinh thái cảnh quan không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các yếu tố tự nhiên mà còn hỗ trợ trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Đặc biệt, nghiên cứu này còn góp phần vào việc phát triển các chiến lược bền vững cho nông lâm nghiệp và du lịch, nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và môi trường.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội huyện Giao Thủy

Huyện Giao Thủy có điều kiện tự nhiên đa dạng với hệ thống sông ngòi phong phú, đất đai màu mỡ và khí hậu thuận lợi cho nông nghiệp. Kinh tế huyện chủ yếu dựa vào nông lâm nghiệp và du lịch, với nhiều tiềm năng chưa được khai thác triệt để. Việc nghiên cứu các yếu tố này sẽ giúp xác định hướng phát triển bền vững cho huyện.

1.2. Vai trò của sinh thái cảnh quan trong phát triển bền vững

Sinh thái cảnh quan đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường. Nghiên cứu sinh thái cảnh quan giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững, từ đó đề xuất các giải pháp hợp lý cho việc sử dụng tài nguyên một cách hiệu quả.

II. Thách thức trong phát triển bền vững nông lâm nghiệp và du lịch

Mặc dù huyện Giao Thủy có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong phát triển bền vững. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên không hợp lý và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái và đời sống của người dân. Việc nhận diện và giải quyết những thách thức này là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho huyện.

2.1. Ô nhiễm môi trường và tác động đến sinh thái

Ô nhiễm môi trường do hoạt động sản xuất nông nghiệp và công nghiệp đang gia tăng, ảnh hưởng đến chất lượng đất và nước. Điều này không chỉ gây hại cho sức khỏe con người mà còn làm suy giảm đa dạng sinh học trong khu vực.

2.2. Khai thác tài nguyên không bền vững

Việc khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách không hợp lý đã dẫn đến tình trạng cạn kiệt tài nguyên và suy thoái môi trường. Cần có các biện pháp quản lý hiệu quả để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và đảm bảo sự phát triển bền vững.

III. Phương pháp nghiên cứu sinh thái cảnh quan hiệu quả

Để nghiên cứu sinh thái cảnh quan huyện Giao Thủy một cách hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp khoa học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm điều tra thực địa, phân tích dữ liệu GIS và mô hình hóa sinh thái. Việc kết hợp các phương pháp này sẽ giúp thu thập thông tin chính xác và đầy đủ về cảnh quan.

3.1. Phương pháp điều tra thực địa

Phương pháp điều tra thực địa giúp thu thập dữ liệu trực tiếp về các yếu tố tự nhiên và xã hội. Đây là bước quan trọng để hiểu rõ hơn về tình trạng hiện tại của cảnh quan và các yếu tố ảnh hưởng đến nó.

3.2. Sử dụng công nghệ GIS trong nghiên cứu

Công nghệ GIS cho phép phân tích và trực quan hóa dữ liệu không gian, giúp xác định các mối quan hệ giữa các yếu tố sinh thái. Việc sử dụng GIS trong nghiên cứu sinh thái cảnh quan sẽ nâng cao độ chính xác và hiệu quả trong việc đưa ra các quyết định quản lý.

IV. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào phát triển bền vững

Kết quả nghiên cứu sinh thái cảnh quan có thể được ứng dụng vào việc phát triển các chiến lược bền vững cho nông lâm nghiệp và du lịch. Các giải pháp này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân địa phương. Việc áp dụng các biện pháp này sẽ tạo ra một mô hình phát triển bền vững cho huyện Giao Thủy.

4.1. Đề xuất giải pháp phát triển nông lâm nghiệp bền vững

Các giải pháp phát triển nông lâm nghiệp bền vững cần tập trung vào việc sử dụng hợp lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và nâng cao năng suất cây trồng. Việc áp dụng các kỹ thuật canh tác hiện đại và thân thiện với môi trường sẽ giúp tăng cường hiệu quả sản xuất.

4.2. Phát triển du lịch sinh thái tại huyện Giao Thủy

Du lịch sinh thái là một trong những hướng đi tiềm năng cho huyện Giao Thủy. Việc phát triển du lịch sinh thái không chỉ giúp bảo tồn tài nguyên thiên nhiên mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho người dân địa phương. Cần có các chương trình quảng bá và phát triển sản phẩm du lịch độc đáo để thu hút du khách.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho nghiên cứu

Nghiên cứu sinh thái cảnh quan huyện Giao Thủy là một bước quan trọng trong việc phát triển bền vững nông lâm nghiệp và du lịch. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Định hướng tương lai cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

5.1. Tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan

Việc tăng cường hợp tác giữa chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững. Các bên cần cùng nhau xây dựng các chương trình và dự án phát triển bền vững, nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và nâng cao chất lượng cuộc sống.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu trong tương lai cần tiếp tục tập trung vào việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến sinh thái cảnh quan. Cần có các nghiên cứu sâu hơn về các giải pháp thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu đối với nông lâm nghiệp và du lịch.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Huyện Giao Thủy là huyện ven biển phía Đông Nam tỉnh Nam Định, sở hữu hơn 32 km đường bờ biển cùng tiềm năng thủy sản rộng lớn trên 5.000 ha diện tích nuôi trồng. Vùng đất này nằm giữa hai cửa sông lớn là Ba Lạt và Hà Lạn thuộc châu thổ sông Hồng, mỗi năm được bồi tụ tự nhiên mở rộng khoảng 200 ha đất phù sa màu mỡ. Tuy nhiên, sự gia tăng áp lực từ các hoạt động nhân sinh như thâm canh nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản tự phát và khai thác du lịch đang đặt ra nhiều thách thức lớn đối với môi trường và cân bằng sinh thái.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá toàn diện tiềm năng tự nhiên, quy luật phân hóa không gian và cấu trúc các thể tổng hợp tự nhiên, từ đó xác lập luận cứ khoa học phân hạng mức độ thích hợp sinh thái của cảnh quan cho sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp và phát triển du lịch bền vững. Phạm vi nghiên cứu bao trùm toàn bộ diện tích hành chính huyện Giao Thủy (tọa độ từ 20°17’ đến 20°32’ vĩ độ Bắc và từ 106°33’ đến 106°65’ kinh độ Đông) trong mốc thời gian đánh giá trọng điểm giai đoạn 2010 - 2012.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc chuẩn hóa phương pháp tiếp cận địa lý tổng hợp ở cấp huyện, xây dựng hệ thống bản đồ số hóa tỷ lệ 1:50.000 làm công cụ ra quyết định quy hoạch. Kết quả nghiên cứu góp phần định hình các giải pháp tối ưu hóa hiệu quả kinh tế trên từng đơn vị diện tích đất, đồng thời bảo vệ hệ sinh thái đất ngập nước quý giá với hơn 100 loài thực vật bậc cao tại Vườn Quốc gia Xuân Thủy.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý luận của Cảnh quan học (Landscape Science), Sinh thái học (Ecology) và Sinh địa quần lạc học (Biogeocenology). Luận văn kế thừa học thuyết cảnh quan của Carl Troll (1939), A.G. Isachenko và hệ thống phân loại cảnh quan nhiệt đới gió mùa Việt Nam của Phạm Hoàng Hải (1997) kết hợp với các nghiên cứu phân vùng địa lý của Vũ Tự Lập (1974).

Bốn khái niệm then chốt được vận dụng xuyên suốt gồm:

1. Cảnh quan địa lý: Thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên đồng nhất về nguồn gốc phát sinh, nền tảng địa chất, địa hình, khí hậu và thủy văn.
2. Sinh thái cảnh quan: Khoa học nghiên cứu mối quan hệ tương hỗ giữa cấu trúc không gian cảnh quan và các quá trình sinh thái diễn ra trong đó.
3. Tính bền vững cảnh quan: Khả năng duy trì cấu trúc và tự điều chỉnh trở lại trạng thái cân bằng động trước các tác động ngoại cảnh và hoạt động nhân sinh.
4. Đánh giá thích nghi cảnh quan: Quá trình phân tích, so sánh các chỉ tiêu tự nhiên của đơn vị cảnh quan với yêu cầu sinh thái của các loại hình sử dụng đất (nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, du lịch) để xác định mức độ thuận lợi hoặc hạn chế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm chuỗi số liệu khí tượng - thủy văn nhiều năm với bức xạ nhiệt trung bình 113 kcal/cm², lượng mưa năm 1775 mm, nhiệt độ trung bình 24°C, cùng các niên giám thống kê kinh tế - xã hội huyện Giao Thủy giai đoạn 2005 - 2010.

Để đảm bảo tính khách quan và khoa học, phương pháp phân tích tích hợp ALES - GIS và kỹ thuật viễn thám được lựa chọn. Phương pháp này cho phép chồng ghép các lớp bản đồ chuyên đề (địa hình, thổ nhưỡng, lớp phủ thực vật) để khoanh định ranh giới cảnh quan một cách chính xác ở tỷ lệ 1:50.000.

Phương pháp điều tra thực địa được triển khai theo 3 tuyến chìa khóa đại diện cho các hệ sinh thái đặc trưng: tuyến Tây - Đông dọc bãi bồi ven sông Hồng, tuyến Đông Bắc - Tây Nam qua vùng đê biển Quất Lâm, và tuyến thủy văn khảo sát Vườn Quốc gia Xuân Thủy. Cỡ mẫu điều tra xã hội học bao gồm 50 hộ dân sinh sống lâu năm kết hợp phỏng vấn sâu 12 chuyên gia địa phương và nhà quản lý môi trường. Toàn bộ quá trình thu thập số liệu, khảo sát 30 điểm quan trắc thực địa và xử lý mô hình GIS được hoàn thành trong giai đoạn 2011 - 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã phân loại và thành lập bản đồ sinh thái cảnh quan huyện Giao Thủy gồm 19 đơn vị cảnh quan thuộc hệ thống phân loại 7 cấp. Địa hình có sự phân hóa rõ nét giữa vùng đồng bằng nội đồng và vùng bãi bồi ven biển mới lắng đọng phù sa với tốc độ mở rộng bãi bồi đạt 200 ha/năm.

Thứ hai, kết quả đánh giá thích ứng đất đai cho thấy khoảng 65% diện tích đất phù sa ngọt ở khu vực nội đồng đạt mức độ rất thích hợp và thích hợp cho thâm canh lúa nước hai vụ kết hợp rau màu chất lượng cao. Trong khi đó, 35% diện tích đất mặn ven đê và bãi triều thấp bị giới hạn bởi độ mặn, chỉ thích hợp cho trồng cói hoặc luân canh nông - thủy sản.

Thứ ba, huyện sở hữu hơn 5.000 ha tiềm năng nuôi trồng thủy hải sản. Chế độ nhật triều biên độ trung bình 1,5 - 1,8 m tạo điều kiện luân chuyển nước tuyệt vời, giúp các cảnh quan bãi triều cát bùn đạt hiệu quả kinh tế nuôi tôm sú, cua xanh và bãi ngao cao hơn 25% so với sản xuất nông nghiệp thuần túy.

Thứ tư, cảnh quan sinh thái đất ngập nước ven biển tại Vườn Quốc gia Xuân Thủy có giá trị bảo tồn và du lịch đặc biệt cao với hơn 100 loài thực vật quý. Tuy nhiên, khoảng 15% diện tích vùng đệm đang đối mặt với nguy cơ ô nhiễm nguồn nước do hoạt động xả thải từ đầm nuôi thủy sản và mật độ xây dựng hạ tầng du lịch ven bãi biển Quất Lâm.

Thảo luận kết quả

Sự phân hóa cảnh quan tại Giao Thủy chịu sự chi phối chặt chẽ bởi tương tác giữa dòng chảy bồi tụ phù sa sông Hồng và chế độ nhật triều biển Đông (chu kỳ 25 giờ). Các hiện tượng thời tiết cực đoan như biên độ nhiệt giao động từ 6,8°C đến 40,1°C cùng tần suất chịu ảnh hưởng từ 2,5 đến 9,0 cơn bão mỗi năm là nguyên nhân trực tiếp làm thay đổi tính ổn định của các bãi bồi Cồn Lu, Cồn Ngạn.

So với các nghiên cứu trước đây ở vùng duyên hải Bắc Bộ, luận văn đã chi tiết hóa mức độ thích nghi sinh thái đến từng dạng cảnh quan cụ thể thông qua hệ thống bản đồ số. Dữ liệu đánh giá thích nghi có thể được trực quan hóa thông qua ma trận bảng phân cấp 4 mức độ (Rất thích hợp, Thích hợp, Ít thích hợp, Không thích hợp) và biểu đồ tương quan cơ cấu sử dụng đất nông - lâm - thủy sản, giúp các nhà quản trị dễ dàng nhận diện xung đột không gian giữa mở rộng đầm tôm và bảo vệ rừng ngập mặn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Quy hoạch phân vùng nuôi trồng thủy sản bền vững: Ủy ban nhân dân huyện Giao Thủy chủ trì rà soát, chuyển đổi 1.200 ha diện tích nuôi tôm quảng canh hiệu quả thấp sang mô hình nuôi sinh thái kết hợp rừng ngập mặn, hoàn thành trước năm 2015 nhằm giảm 30% tải lượng hữu cơ xả thải trực tiếp ra môi trường nước mặt.
2. Mở rộng và phục hồi hành lang rừng ngập mặn phòng hộ: Ban Quản lý Vườn Quốc gia Xuân Thủy phối hợp với Chi cục Kiểm lâm tổ chức trồng mới và khoanh nuôi tái sinh 350 ha rừng ngập mặn tại các bãi bồi ngoài đê biển trong giai đoạn 2013 - 2016, nâng độ che phủ rừng lên 45% để chắn sóng, cố định bãi bồi và giảm thiểu rủi ro thiên tai.
3. Nâng cấp hệ thống thủy lợi nội đồng thau chua rửa mặn: Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đầu tư nâng cấp 25 km kênh dẫn chính và hệ thống cống tiêu tự động, đảm bảo công suất tiêu thoát đạt 50 m³/s nhằm chủ động thau chua, rửa mặn và cung cấp nước ngọt ổn định cho hơn 8.000 ha đất trồng trọt vào năm 2015.
4. Phát triển sản phẩm du lịch sinh thái gắn với bảo tồn Ramsar: Phòng Văn hóa - Thông tin huyện phối hợp cùng các công ty lữ hành xây dựng 3 tour du lịch trải nghiệm sinh thái kết hợp du lịch nông nghiệp nông thôn, hướng tới mục tiêu đón 50.000 lượt khách/năm trong giai đoạn 2014 - 2018, đồng thời trích 10% doanh thu dịch vụ để tái đầu tư bảo vệ cảnh quan tự nhiên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý quy hoạch và tài nguyên môi trường cấp tỉnh, huyện: Cung cấp bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1:50.000 và các luận cứ phân vùng chức năng kinh tế - sinh thái phục vụ lập quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch phát triển nông - lâm nghiệp và thủy sản.
2. Nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành Khoa học Môi trường, Địa lý: Làm tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận phân loại cảnh quan nhiệt đới 7 cấp, phương pháp xử lý GIS và ma trận đánh giá thích nghi đất đai cấp địa phương.
3. Ban quản lý khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn Quốc gia: Tiếp cận các giải pháp phân vùng đệm sinh thái, giám sát tương tác môi trường giữa hoạt động sinh kế cộng đồng và mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học đất ngập nước.
4. Doanh nghiệp và chủ cơ sở đầu tư nông nghiệp sạch, du lịch sinh thái: Nắm bắt các đặc tính thổ nhưỡng, nguồn nước và cấp độ thích nghi của từng khu vực để lựa chọn vị trí đầu tư dự án trang trại sinh thái hoặc cơ sở lưu trú ven biển quy mô từ 20 ha đến 100 ha.

Câu hỏi thường gặp

Đánh giá sinh thái cảnh quan khác gì so với đánh giá đất đai thông thường? Đánh giá cảnh quan phân tích tổng hợp các hợp phần địa chất, địa mạo, khí hậu, thủy văn và thảm thực vật trong mối quan hệ động lực tương hỗ, thay vì chỉ tập trung vào tính chất thổ nhưỡng. Cách tiếp cận 7 cấp giúp xác định tính đa mục tiêu của lãnh thổ trên bản đồ 1:50.000.

Điều kiện tự nhiên Giao Thủy mang lại lợi thế kinh tế lớn nhất ở lĩnh vực nào? Huyện có thế mạnh vượt trội về thủy sản và du lịch sinh thái nhờ hơn 32 km bờ biển, bức xạ dồi dào 113 kcal/cm² và tốc độ bồi tụ 200 ha đất mới mỗi năm tại cửa Ba Lạt, tạo sinh cảnh phong phú cho nuôi ngao và tôm sinh thái.

Yếu tố tự nhiên nào gây trở ngại lớn nhất cho sản xuất nông nghiệp địa phương? Trở ngại lớn nhất là quá trình xâm nhập mặn với nồng độ biến thiên từ 11‰ đến 30‰ cùng lượng mưa tập trung cao điểm vào tháng 8 (đạt 400 mm), dễ gây ngập úng cục bộ và làm nhiễm mặn nguồn nước tưới tiêu nội đồng.

Luận văn ứng dụng công nghệ viễn thám và GIS mang lại lợi ích cụ thể gì? Công nghệ GIS và ảnh viễn thám giúp tích hợp nhanh các lớp bản đồ đơn tính, chuẩn hóa ranh giới 19 đơn vị dạng cảnh quan và đối chiếu chính xác 30 điểm khảo sát thực địa, giảm thiểu sai số chủ quan trong phân tích không gian.

Mô hình nào giúp giải quyết mâu thuẫn giữa nuôi thủy sản và bảo vệ rừng ngập mặn? Luận văn đề xuất mô hình nuôi tôm - cua - rừng kết hợp tại 1.200 ha vùng đệm, duy trì mật độ che phủ rừng trên 45% diện tích ao đầm nhằm vừa lọc nước tự nhiên, vừa giữ vững sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận sinh thái cảnh quan ứng dụng và chuẩn hóa quy trình phân loại cảnh quan vùng cửa sông ven biển theo hệ thống phân vị 7 cấp khoa học.
• Xây dựng thành công bộ bản đồ cảnh quan và bản đồ đánh giá thích nghi sinh thái tỷ lệ 1:50.000, xác lập 19 đơn vị dạng cảnh quan phục vụ phát triển kinh tế đa ngành.
• Làm rõ tiềm năng lãnh thổ với hơn 5.000 ha nuôi trồng thủy sản, tốc độ mở rộng bãi bồi 200 ha/năm và nguồn tài nguyên sinh học quý giá tại Vườn Quốc gia Xuân Thủy.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp không gian đồng bộ giúp nâng cao hiệu quả kinh tế thêm 20 - 30%, đồng thời kiểm soát suy thoái môi trường đất ngập nước.
• Định hình lộ trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế xanh giai đoạn 2013 - 2020 cho huyện Giao Thủy nói riêng và vùng ven biển châu thổ sông Hồng nói chung.

Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu cần tiếp tục cập nhật biến động cảnh quan theo chu kỳ 5 năm một lần để ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Hãy khai thác trọn vẹn kết quả nghiên cứu trong luận văn để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng: Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU Chƣơng 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Chƣơng 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Cơ sở khoa học của nghiên cứu sinh thái cảnh quan phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên, bảo vệ môi trƣờng 1. Nghiên cứu sinh thái cảnh quan, đánh giá cảnh quan Những luận điểm về Cảnh quan học (Landscape science) và Sinh thái học (Ecology) và Sinh địa quần lạc học (Biogeocenology) đƣợc coi là cơ sở khoa học cho sự hình thành Sinh thái học cảnh quan (Landscape ecology). Cảnh quan học Hiện nay, khái niệm về “cảnh quan” đang đƣợc sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau nhƣ: địa lý, môi trƣờng, hội họa… Tùy vào từng lĩnh vực mà khái niệm này đƣợc hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau. Tổng quát lại, khái niệm “cảnh quan” có thể đƣợc hiểu theo nghĩa nhƣ sau: + Khái niệm cảnh quan đƣợc hiểu theo nghĩa rộng: Theo từ điển Webster’s (1963) và The Oxford English Dictionary (1933) khái niệm cảnh quan đƣợc hiểu nhƣ sau: - Là một bức tranh miêu tả lãnh thổ thiên nhiên (sông, suối, rừng, núi.) - Chỉ tổng thể địa hình của một vùng nào đó - Chỉ phong cảnh thiên nhiên của một vùng, một dải đất nào đó có thể quan sát đƣợc.

“Cấu trúc cảnh quan là sự sắp xếp và thay đổi phong cảnh thiên nhiên qua các miền đất khác nhau tạo ra các tác động thẩm mỹ”. Khái niệm này mang tính cảm nhận của con ngƣời với môi trƣờng xung quanh, hiện đƣợc mở rộng và sử dụng rộng rãi trong kiến trúc cảnh quan. + Khái niệm cảnh quan bao hàm nội dung khoa học: Vào cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, thông qua các công trình nghiên cứu tự nhiên của các nhà nghiên cứu Nga và Đức, nội dung khoa học đã bắt đầu đƣa vào khái niệm cảnh quan. Cơ sở khoa học quan trọng của học thuyết này là sự nhận thức sâu sắc về tính toàn vẹn lãnh thổ, tính thống nhất nội tại của mối quan hệ nhân quả giữa các hợp phần tự nhiên cấu thành các “thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên” tồn tại 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] một cách khách quan theo một trật tự phân cấp trong lớp vỏ địa lý.

Thứ hai là có thể xác định đƣợc ranh giới các thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên trên thực địa. Việc nghiên cứu cấu trúc cũng nhƣ sự phát triển của các tổng hợp thể tự nhiên đƣợc tiến hành dƣới góc độ khác nhau. Dƣới góc độ địa lý có các hƣớng nghiên cứu địa lý cảnh quan, dƣới góc độ địa hóa học có các hƣớng nghiên cứu địa hóa học cảnh quan và dƣới góc độ sinh thái có hƣớng nghiên cứu sinh thái cảnh quan. Thuật ngữ cảnh quan có thể đƣợc hiểu theo một trong các nội dung sau đây: - “Cảnh quan là những các thể địa lý không lặp lại trong không gian, là đơn vị cơ bản trong hệ thống phân vùng địa lý tự nhiên” Quan niệm này cho rằng cảnh quan là đơn vị cơ bản của phân vùng địa lý tự nhiên.

Các đơn vị cá thể cảnh quan đƣợc xác định theo nguyên tắc, phƣơng pháp phân vùng địa lý tự nhiên với hệ thống phân vị từ trên xuống dƣới thể hiện bằng phƣơng pháp họa đồ cảnh quan thực địa. Theo quan điểm này: “Cảnh quan địa lý là một thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên, đồng nhất về mặt phát sinh, có một nền tảng địa chất đồng nhất, có một kiểu địa hình, có một kiểu khí hậu đồng nhất và bao gồm một tập hợp dạng địa lý, chủ yếu và thứ yếu liên kết với nhau về mặt động lực và lặp lại một cách có quy luật trong không gian, tập hợp này chỉ thuộc riêng cho cảnh quan địa lý đó…” Với định nghĩa trên, N.Xolsev đã xác định đƣợc cấu trúc không gian thẳng đứng của cảnh quan thông qua việc xác định các hợp phần địa chất, địa hình, khí hậu cũng nhƣ cấu trúc ngang của cấp cảnh địa lý nhƣ là một tập hợp có quy luật.Ixatrenko (1965) định nghĩa: “Cảnh quan địa lý là một bộ phận được tách ra trong quá trình phát sinh của một miền, một đới địa lý và nói chung là của bất kì một đơn vị lãnh thổ nào lớn hơn, có đặc điểm là đồng nhất cả về mặt địa đới và phi địa đới và có một cấu trúc riêng, một cấu tạo hình thái riêng”. Khi nghiên cứu cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam, GS. Vũ Tƣ Lập (1976) đã đƣa ra định nghĩa: “Cảnh quan địa lý là một địa tổng thế, được phân hóa ra trong phạm vi một đới ngang ở đồng bằng, và một đai cao ở miền núi, có một cấu trúc thẳng đứng đồng nhất về nền địa chất, về kiểu địa hình, kiểu thủy văn, về đại tổ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hợp thổ nhưỡng và đại tổ hợp thực vật, và bao gồm một tập hợp có quy luật những dạng địa lý và những đơn vị cấu tạo nhỏ khác theo một cấu trúc ngang đồng nhất”[16].

- Cảnh quan đồng nghĩa với khái niệm thể tổng hợp tự nhiên lãnh thổ ở các cấp Tác giả D.Armand tán thành quan điểm này và cho rằng “Tổng hợp thể lãnh thổ tự nhiên là một phần lãnh thổ hay khu vực được phân chia một cách ước lệ bằng các ranh giới thẳng đứng theo nguyên tắc đồng nhất tương đối và các ranh giới nằm ngang theo nguyên tắc mất dần ảnh hưởng của nhân tố mà theo đó tổng thể được định ra… vì thuật ngữ tổng thể lãnh thổ hay khu vực tự nhiên rất dài, tuy chính xác nhưng không thuận tiện nên tôi thay nó bằng thuật ngữ ngắn gọn là cảnh quan”. - Quan niệm cảnh quan là đơn vị mang tính kiểu loại: Những ngƣời theo quan niệm này cho rằng: các thể tổng hợp địa lý tự nhiên chứa đựng trong nó các đặc tính phản ánh tính chất của tổ hợp các thành phần cấu tạo nên chúng. Nhờ vào việc nghiên cứu các đặc tính chung nào đó mà ngƣời ta có thể phát hiện các thể tổng hợp tự nhiên bằng con đƣờng phân loại cảnh quan theo các cấp loại nhƣ hệ cảnh quan- phụ hệ cảnh quan - kiểu cảnh quan - phụ kiểu cảnh quan - loại cảnh quan - hạng cảnh quan… Nhƣ vậy, CQ đƣợc hiểu và áp dụng khác nhau phụ thuộc vào quan điểm của ngƣời nghiên cứu. Theo quan điểm của Phạm Hoàng Hải và nhóm nghiên cứu, thuật ngữ này có thể hiểu theo một trong các nội dung sau [6]: 1.

Cảnh quan đƣợc coi là một thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên ở bất kỳ một cấp phân chia nào, đó là quan niệm chung. Cảnh quan là một đơn vị phân loại trong hệ phân vị lãnh thổ tự nhiên, trong đó cảnh quan là đơn vị chủ yếu đƣợc xem xét đến những biến đổi do tác động của con ngƣời. Quan niệm cảnh quan là đơn vị mang tính kiểu loại. Cảnh quan là những cá thể địa lý, là một phần nào đó riêng biệt của lớp vỏ địa lý, trong đó có những đặc tính chung nhất.

13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong đó quan niệm kiểu loại và quan niệm cá thể đƣợc nhiều nhà nghiên cứu cảnh quan sử dụng, phổ biến là quan niệm kiểu loại. Trong nghiên cứu cảnh quan có nhiều hƣớng khác nhau, cần phải hiểu cảnh quan theo đúng bản chất của nó, không thể hiểu theo tên gọi vì chƣa có một định nghĩa cảnh quan thống nhất. Sinh thái học Sinh thái học đƣợc nhà động vật học Đức Haeckel (1866) đề xuất, nhƣng mãi đến đầu thế kỷ XX mới có một số công trình sinh thái học tích hợp các vấn đề địa lý nhƣ: nghiên cứu diễn thế sinh thái trên dải cồn cát hồ Michigan (Cowles, 1899); quy luật phát triển của sinh quần lạc trong mối quan hệ với nhân tố thổ nhƣỡng (Clements, 1916). Hệ sinh thái do nhà sinh thái học Anh Tansley (1935) đề xuất là một tập hợp các vật sống (thực vật, động vật, vi sinh vật) và môi trƣờng vô cơ nơi chúng sinh sống (khí hậu, đất), sau đó đƣợc các nhà sinh thái học Mỹ kế thừa và phát triển (Linderman, 1942; Odum, 1971; Whittaker, 1975).

Khái niệm này tạo ra mối liên hệ giữa các yếu tố vô sinh với các yếu tố hữu sinh đã gây ấn tƣợng sâu sắc cho nhà địa vật lý C.Troll nhìn nhận sinh thái cảnh quan nhƣ là khoa học nghiên cứu tổng hợp các hiện tƣợng tự nhiên phức tạp. Các nghiên cứu của Holling (1992) cũng đƣa ra kết luận: mọi hệ sinh thái đều đƣợc điều khiển và tổ chức bởi các loài sinh vật ƣu thế và các quá trình vô sinh đặc thù để tạo thành cấu trúc cảnh quan ở tỷ lệ khác nhau. Sinh địa quần lạc học Cũng trong thời gian này, trên cơ sở kế thừa học thuyết Hệ sinh thái rừng của GF Morozov (1912), nhà khoa học Nga Sucasov (1942) đã đề xƣớng học thuyết Sinh địa quần lạc học (Biogeocenology) với đối tƣợng nghiên cứu khác đi. Sinh địa quần lạc đƣợc quan niệm là “Tổng hợp trên bề mặt nhất định các hiện tượng tự nhiên theo kiểu chỉnh hợp với 1 dòng trao đổi và chuyển hóa vật chất giữa các điều kiện tự nhiên đó (đá mẹ, thảm thực vật, thế giới động vật, thế giới sinh vật, đất và điều kiện khí hậu - thủy văn)”.

Theo đó, bản chất quan hệ giữa các thành phần sinh địa quần lạc là quá trình tích lũy, chuyển hóa vật chất và năng lƣợng, quyết định sự phát sinh, phát triển và biến đổi của các hệ sinh thái rừng. Khái niệm sinh địa quần 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lạc học đƣợc các nhà sinh thái cảnh quan Bắc Mỹ đánh giá là gần tƣơng tự với khái niệm sinh thái cảnh quan của Troll. Ngoài ra còn phải kể đến sự ảnh hƣởng rất lớn của Khoa học lập địa (Site science), xã hội thực vật học (Phytosociology) và địa sinh học (Biogeography). Khoa học lập địa với phƣơng pháp luận xây dựng bản đồ lập địa rừng đƣợc đánh giá là một nhận tố quan trọng của sinh thái cảnh quan tại Đức.

Tại Bắc Mỹ, thực vật học đã nghiên cứu sâu quy luật phân bố không gian của các quần thể thực vật ƣu thế (Braun -Blanquet, 1932), thậm chí còn sử dụng cả phƣơng pháp luận của Von Humboldt (1807) về hệ thống sinh thái tƣơng tác với nhân tố môi trƣờng trong không gian lãnh thổ để giải thích sự phát sinh các kiểu thảm thực vật khác nhau (Bakker, 1979); Whittaker, 1965.