Nghiên cứu sử dụng vùng sống của Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) ở Khau Ca, Hà Giang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu sử dụng vùng sống của vọoc mũi hếch rhinopithecus avunculus dollman 1912 ở khu bảo tồn, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Bá Quyền
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên Cứu Sử Dụng Vùng Sống Của Voọc Mũi Hếch (Rhinopithecus Avunculus Dollman, 1912) Ở Khu Bảo Tồn Loài Và Sinh Cảnh Voọc Mũi Hếch Khau Ca, Tỉnh Hà Giang
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Vùng sống và một số phương pháp nghiên cứu vùng sống
• 1.1.1. Khái niệm về vùng sống
• 1.1.2. Một vài phương pháp ước tính vùng sống đang được sử dụng
• 1.2. Tổng quan về vùng sống của một vài loài khỉ ăn lá ở Châu Á
• 1.2.1. Sinh cảnh sống
• 1.2.2. Kích thước vùng sống
• 1.2.3. Quãng đường di chuyển trong ngày
• 1.2.4. Nơi ngủ
• 1.3. Giống Voọc mũi hếch (Rhinopithecus)
• 1.3.1. Phân loại và phân bố
• 1.3.2. Nơi sống
• 1.3.3. Tập tính sử dụng vùng sống của một vài loài trong giống
• 1.3.3.1. Kích thước vùng sống

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Vùng Sống Voọc Mũi Hếch Khau Ca

Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus) là loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, được xếp vào danh sách cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ IUCN và Sách Đỏ Việt Nam. Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch Khau Ca, Hà Giang, hiện là nơi có quần thể lớn nhất với khoảng 90 cá thể. Nghiên cứu về vùng sống của loài có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào đặc điểm sinh học, sinh thái, thức ăn và tập tính, nhưng ít đề cập đến kích thước và sử dụng vùng sống. Nghiên cứu này sẽ bổ sung thông tin về vùng sống, góp phần nâng cao hiểu biết về tập tính sử dụng vùng sống của Voọc mũi hếch, từ đó đưa ra các giải pháp quản lý bảo tồn hiệu quả.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu vùng sống Voọc mũi hếch

Nghiên cứu vùng sống giúp hiểu rõ hơn về sinh thái và tập tính của loài. Theo Bekoff và Mech (1984), nghiên cứu vùng sống là cần thiết để xây dựng các hoạt động bảo tồn động vật hoang dã hiệu quả. Việc xác định khu vực di chuyển, thu thập thức ăn, giao phối và chăm sóc con non của Voọc mũi hếch là rất quan trọng. Thông tin này giúp kiểm tra các học thuyết liên quan đến tập tính, sử dụng tài nguyên và phân bố quần thể. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc bảo tồn loài linh trưởng quý hiếm này.

1.2. Khu bảo tồn Khau Ca Ngôi nhà của Voọc mũi hếch Hà Giang

Khu bảo tồn Khau Ca đóng vai trò then chốt trong việc bảo tồn Voọc mũi hếch. Đây là nơi quần thể Voọc mũi hếch lớn nhất Việt Nam sinh sống. Các nghiên cứu tại đây có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ loài. Việc bảo tồn môi trường sống tự nhiên, đặc biệt là rừng nhiệt đới thường xanh kết hợp với núi đá vôi, là yếu tố then chốt. Các biện pháp bảo tồn cần sự tham gia của cộng đồng địa phương để đảm bảo tính bền vững.

II. Thách Thức Nghiên Cứu và Bảo Tồn Voọc Mũi Hếch Khau Ca

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về Voọc mũi hếch, nhưng các công trình nghiên cứu về kích thước và sử dụng vùng sống còn hạn chế. Các nghiên cứu trước đây chỉ dừng lại ở việc ước tính kích thước vùng sống và mô tả vị trí một vài nơi ngủ. Hiện tại, chưa có báo cáo công bố nào đề cập tới độ dài di chuyển trong ngày của Voọc mũi hếch ở Việt Nam. Điều này đặt ra thách thức trong việc hiểu đầy đủ về tập tính sinh thái của loài và xây dựng các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Thiếu dữ liệu về di chuyển hàng ngày của Voọc mũi hếch

Việc thiếu thông tin về độ dài di chuyển trong ngày là một hạn chế lớn. Độ dài di chuyển trong ngày là một tiêu chí quan trọng, có liên quan tới tập tính sử dụng vùng sống của một loài. Nghiên cứu về độ dài di chuyển trong ngày sẽ giúp hiểu rõ hơn về cách Voọc mũi hếch tìm kiếm thức ăn, tương tác với môi trường và tránh các mối đe dọa. Dữ liệu này cần được thu thập và phân tích để có cái nhìn toàn diện hơn về vùng sống của loài.

2.2. Hạn chế về nghiên cứu kích thước vùng sống Voọc mũi hếch

Các nghiên cứu trước đây về kích thước vùng sống còn sơ sài. Một số tác giả đã đề cập tới sử dụng vùng sống của Voọc mũi hếch, tuy nhiên các nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc ước tính kích thước vùng sống và mô tả vị trí một vài nơi ngủ của chúng. Một vài nghiên cứu đã chỉ ra rằng, kích thước vùng sống của Voọc mũi hếch trong khoảng từ 3,5 đến 10 km2. Cần có các nghiên cứu chi tiết hơn để xác định chính xác kích thước vùng sống và các yếu tố ảnh hưởng đến kích thước này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Vùng Sống Voọc Mũi Hếch Hiệu Quả

Nghiên cứu vùng sống của động vật, bao gồm cả Voọc mũi hếch, sử dụng nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này bao gồm đa giác lồi tối thiểu, mô hình hai biến số thông thường, mô hình phi tham số và mô hình đường đồng mức. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp có ảnh hưởng lớn đến kết quả nghiên cứu. Trong nghiên cứu về các loài Linh trưởng, các nhà khoa học thường sử dụng phương pháp ô lưới, đa giác lồi tối thiểu và đa giác lồi tối thiểu có điều chỉnh.

3.1. Đa giác lồi tối thiểu MCP trong nghiên cứu vùng sống

Phương pháp đa giác lồi tối thiểu (MCP) là một trong những phương pháp phổ biến nhất. MCP tạo ra một đa giác bao quanh tất cả các điểm quan sát được của loài. Tuy nhiên, MCP có thể bị ảnh hưởng bởi các điểm ngoại lệ và có thể đánh giá quá cao kích thước vùng sống. Do đó, cần sử dụng MCP kết hợp với các phương pháp khác để có kết quả chính xác hơn.

3.2. Ứng dụng phương pháp ô lưới Grid Cell trong nghiên cứu

Phương pháp ô lưới (Grid Cell - GC) chia khu vực nghiên cứu thành các ô vuông nhỏ. Kích thước vùng sống được ước tính bằng cách đếm số ô có sự xuất hiện của loài. GC đơn giản và dễ thực hiện, nhưng độ chính xác phụ thuộc vào kích thước ô lưới. Kích thước ô lưới quá lớn có thể bỏ qua các khu vực sử dụng nhỏ, trong khi kích thước ô lưới quá nhỏ có thể làm tăng kích thước vùng sống ước tính.

3.3. Các mô hình ước tính vùng sống khác

Ngoài MCP và GC, còn có các mô hình ước tính vùng sống khác như Adaptive Kernel và Harmonic Mean. Adaptive Kernel sử dụng hàm mật độ để ước tính vùng sống, trong khi Harmonic Mean tính trung bình điều hòa của khoảng cách từ mỗi điểm quan sát đến các điểm khác. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp phụ thuộc vào đặc điểm của loài và khu vực nghiên cứu.

IV. Ảnh Hưởng Môi Trường Sống Đến Voọc Mũi Hếch Tại Khau Ca

Môi trường sống đóng vai trò quan trọng đối với sự tồn tại của Voọc mũi hếch. Các loài khỉ ăn lá về cơ bản sống trong rừng, nhưng chúng xuất hiện trong một phạm vi phân bố rộng với nhiều các kiểu rừng khác nhau, bao gồm rừng khô lá rộng, rừng tre nứa nhiệt đới, rừng ven sông, rừng đầm lầy, rừng đước và rừng mưa nhiệt đới thường xanh. Voọc mũi hếch sống ở rừng lá rộng nhiệt đới phía Bắc Việt Nam, tương tự như nơi sống của các loài voọc ở Châu Á.

4.1. Rừng nhiệt đới và vai trò với Voọc mũi hếch

Rừng nhiệt đới thường xanh kết hợp với núi đá vôi là môi trường sống lý tưởng của Voọc mũi hếch. Theo Phạm Nhật (2002), loài này sống trong 5 kiểu rừng: Rừng kín thường xanh, rừng kín nửa rụng lá, rừng kín á nhiệt đới, rừng núi đá vôi và rừng tre nứa. Vùng sống chính của Voọc mũi hếch ở Khau Ca, thường có các loài Nghiến, Trai, Sâng, Thích Bắc bộ, Tử quả.

4.2. Tầm quan trọng của hệ thực vật đối với Voọc mũi hếch

Hệ thực vật phong phú cung cấp nguồn thức ăn và nơi trú ẩn cho Voọc mũi hếch. Các loài cây như Nghiến, Trai, Sâng, Thích Bắc bộ, Tử quả đóng vai trò quan trọng trong chế độ ăn của loài. Việc bảo tồn hệ thực vật là yếu tố then chốt để bảo tồn Voọc mũi hếch. Các hoạt động khai thác gỗ và phá rừng cần được kiểm soát chặt chẽ để bảo vệ môi trường sống của loài.

V. Tập Tính Sử Dụng Vùng Sống Của Voọc Mũi Hếch Khau Ca

Tập tính sử dụng vùng sống của Voọc mũi hếch bao gồm kích thước vùng sống, quãng đường di chuyển trong ngày và nơi ngủ. Kích thước vùng sống của các loài trong giống Rhinopithecus là khá khác nhau, có thể dao động từ vài km2 đến hơn 100 km2 tuỳ thuộc vào từng loài. Trong số 4 loài thuộc giống Rhinopithecus thì loài R.avunculus là loài có kích thước vùng sống dao động trong khoảng nhỏ nhất (3,8 – 10 km2).

5.1. Kích thước vùng sống của Voọc mũi hếch

Kích thước vùng sống của Voọc mũi hếch dao động từ 3,8 đến 10 km2. Kích thước này có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm kích thước đàn, chất lượng thức ăn và mùa. Các nghiên cứu cần tập trung vào việc xác định các yếu tố ảnh hưởng đến kích thước vùng sống để có biện pháp quản lý phù hợp.

5.2. Quãng đường di chuyển hàng ngày của Voọc mũi hếch

Quãng đường di chuyển trong ngày là một tiêu chí quan trọng, có liên quan tới tập tính sử dụng vùng sống của một loài. Độ dài di chuyển trong ngày có liên hệ với tập tính sử dụng vùng sống của mỗi loài, bao gồm: mức độ phong phú, tính sẵn có và sự phân bố của các loài thức ăn. Cần có các nghiên cứu chi tiết để xác định quãng đường di chuyển hàng ngày của Voọc mũi hếch và các yếu tố ảnh hưởng đến quãng đường này.

5.3. Nơi ngủ của Voọc mũi hếch

Nơi ngủ của Voọc mũi hếch có thể là hang, vách đá, rìa đá, bờ đá hoặc trên cây. Tập tính sử dụng và lựa chọn nơi ngủ của một vài loài trong nhóm khỉ ăn lá được các tác giả cho rằng để hạn chế sự nguy hiểm và bị phát hiện bởi những loài động vật ăn thịt. Cần có các nghiên cứu để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn nơi ngủ của Voọc mũi hếch.

VI. Giải Pháp Bảo Tồn Voọc Mũi Hếch Khau Ca Bền Vững

Bảo tồn Voọc mũi hếch đòi hỏi sự phối hợp giữa các nhà khoa học, chính quyền địa phương và cộng đồng. Các giải pháp bảo tồn cần tập trung vào bảo vệ môi trường sống, ngăn chặn săn bắt và buôn bán trái phép, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển du lịch sinh thái bền vững. Sự tham gia của cộng đồng địa phương là yếu tố then chốt để đảm bảo tính bền vững của các hoạt động bảo tồn.

6.1. Bảo vệ môi trường sống của Voọc mũi hếch

Bảo vệ rừng nhiệt đới thường xanh kết hợp với núi đá vôi là ưu tiên hàng đầu. Các hoạt động khai thác gỗ và phá rừng cần được kiểm soát chặt chẽ. Cần có các biện pháp phục hồi rừng và tái tạo môi trường sống bị suy thoái. Việc bảo tồn đa dạng sinh học cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường sống của Voọc mũi hếch.

6.2. Ngăn chặn săn bắt và buôn bán Voọc mũi hếch

Săn bắt và buôn bán trái phép là mối đe dọa lớn đối với Voọc mũi hếch. Cần tăng cường tuần tra và kiểm soát để ngăn chặn các hoạt động này. Các biện pháp xử phạt nghiêm khắc cần được áp dụng đối với các hành vi vi phạm. Nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ Voọc mũi hếch cũng đóng vai trò quan trọng.

6.3. Phát triển du lịch sinh thái Khau Ca bền vững

Du lịch sinh thái có thể mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương và tạo động lực cho việc bảo tồn Voọc mũi hếch. Tuy nhiên, du lịch cần được phát triển một cách bền vững để tránh gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của loài. Cần có các quy định chặt chẽ về số lượng khách du lịch, các hoạt động du lịch và quản lý chất thải.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus Dollman, 1912) là một trong bốn loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam, được xếp ở mức cực kỳ nguy cấp (CR) trong Sách Đỏ IUCN và Sách Đỏ Việt Nam, đồng thời thuộc nhóm IB theo Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ. Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Voọc mũi hếch Khau Ca (tỉnh Hà Giang) hiện là nơi cư trú của quần thể Voọc mũi hếch lớn nhất thế giới với quy mô ghi nhận khoảng 103 cá thể vào năm 2010. Mặc dù các đặc điểm hình thái và dinh dưỡng của loài đã có một số công trình ghi nhận, nhưng các dữ liệu định lượng về kích thước vùng sống, cấu trúc vùng lõi và độ dài di chuyển hàng ngày vẫn còn nhiều khoảng trống học thuật chưa được giải quyết thấu đáo.

Đề tài luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp của tác giả Nguyễn Bá Quyền tập trung vào ba mục tiêu trọng tâm:

1. Định lượng kích thước vùng sống và xác định chiều dài quãng đường di chuyển trong ngày của đàn Voọc mũi hếch tại Khau Ca.
2. Mô tả tập tính sử dụng sinh cảnh, cấu trúc tổ chức đàn và các đặc trưng vị trí nơi ngủ.
3. Đánh giá các mối đe dọa sinh thái từ hoạt động nhân sinh và đề xuất giải pháp quản lý bảo tồn bền vững.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên diện tích rừng núi đá vôi rộng khoảng 1.000 ha thuộc vùng lõi khu bảo tồn trong thời gian thực địa liên tục 60 ngày (từ ngày 11/03/2010 đến ngày 16/06/2010). Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi lần đầu tiên xác lập diện tích vùng lõi sinh cảnh ưa thích đạt 47,6 ha (khoảng 0,475 km2) và ghi nhận mật độ quần thể đạt 15 cá thể/km2 (tăng 66,7% so với mức 9 cá thể/km2 năm 2007), cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng phục vụ trực tiếp cho việc hoạch định ranh giới bảo tồn nghiêm ngặt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết sinh thái học không gian và tập tính động vật hoang dã với hai nền tảng lý thuyết cốt lõi:

1. Lý thuyết vùng sống của Burt (1943): Định nghĩa vùng sống là không gian địa lý được các cá thể hoặc bầy đàn di chuyển thường xuyên để thực hiện các hoạt động sống cơ bản như tìm kiếm thức ăn, giao phối và chăm sóc con non. Không gian này biến động theo mùa vụ, kích cỡ đàn và mức độ phong phú của tài nguyên rừng.
2. Mô hình tổ chức xã hội phân tầng của nhóm khỉ ăn lá Châu Á (Colobinae): Khái quát hóa cấu trúc xã hội dạng đơn vị một đực kết hợp thành đàn đa đực lớn (multi-male band) nhằm thích nghi tối ưu với sinh cảnh rừng nhiệt đới thường xanh trên núi đá vôi.

Hệ thống khái niệm chuyên ngành chủ đạo được sử dụng gồm:

• Vùng sống tổng thể (Home Range - HR): Toàn bộ phạm vi không gian diễn ra các hoạt động sống bình thường.
• Vùng lõi sinh cảnh (Core Area): Khu vực có cường độ tập trung 50% tổng số hoạt động kiếm ăn và nghỉ ngơi của bầy đàn.
• Chiều dài quãng đường di chuyển trong ngày (Daily Ranging Length - DRL): Tổng khoảng cách thẳng nối các vị trí định vị liên tiếp của đàn trong 24 giờ.
• Cường độ sử dụng sinh cảnh (Habitat Use Intensity): Tần suất xuất hiện của các cá thể được chuẩn hóa theo từng đơn vị không gian ô lưới.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu sơ cấp thông qua việc theo dõi trực tiếp đàn Voọc mũi hếch số 2 gồm 35 cá thể (trong tổng số 3 đàn với 103 cá thể toàn khu bảo tồn). Hệ thống lấy mẫu bao gồm 4 tuyến điều tra chính với chiều dài mỗi tuyến từ 3,5 km đến 5,0 km cắt ngang các sinh cảnh rừng nguyên sinh trên núi đá vôi ở độ cao 700 - 1.200 m, kết hợp các tuyến phụ linh hoạt. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng dựa trên lịch sử xuất hiện của loài và sự phân bố của các loài cây thức ăn chủ lực.

Dữ liệu vị trí được ghi nhận bằng thiết bị định vị GPS cầm tay, kết hợp ống nhòm quang học với chu kỳ lấy mẫu 15 phút một lần hoặc khi đàn di chuyển từ 50 m trở lên. Về phương pháp phân tích:

• Phương pháp hệ thống ô lưới (Grid Cell): Sử dụng đồng thời hai kích thước ô lưới 100 m x 100 m (0,01 km2) và 250 m x 250 m (0,0625 km2) trên nền tảng phần mềm MapInfo 8.0 nhằm kiểm định sai số diện tích do độ phân giải không gian.
• Phần mềm chuyên dụng Calhome: Ứng dụng bốn thuật toán mô hình hóa không gian gồm Đa giác lồi tối thiểu (Minimum Convex Polygon - MCP), Đa giác làm mịn thích ứng (Adaptive Kernel - ADK), Trung bình điều hòa (Harmonic Mean - HMN) và Phân phối nhị biến (Bivariate Normal - BIN) ở các mức xác suất sử dụng 100%, 75% và 50%. Việc kết hợp này giúp hạn chế tối đa độ lệch biên của phương pháp đa giác truyền thống.
• Phân tích thống kê: Sử dụng phần mềm SPSS 13.0 để thực hiện kiểm định T-test và kiểm định phi tham số Mann-Whitney U ở mức ý nghĩa 0,05 nhằm xác định sự khác biệt giữa các phương pháp ước tính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu mang lại bốn phát hiện định lượng quan trọng về quần thể và tập tính không gian của loài:

1. Tăng trưởng quy mô quần thể và cấu trúc bầy đàn: Xác định toàn khu bảo tồn có 3 đàn với tổng số khoảng 103 cá thể (quan sát trực tiếp 94 cá thể). Quy mô từng đàn lần lượt là 52 cá thể, 35 cá thể và 16 cá thể. So với quy mô 60 cá thể năm 2006 và 89 cá thể năm 2007, quần thể đã tăng trưởng 71,7% sau 4 năm. Mật độ cá thể đạt 15 cá thể/km2. Cấu trúc tuổi cho thấy nhóm chưa trưởng thành và con non chiếm tỷ lệ vượt trội 45% (42 cá thể), cá thể cái trưởng thành chiếm 18% (17 cá thể), đực trưởng thành chiếm 13% (12 cá thể) và 24% chưa xác định rõ.

2. Kích thước vùng sống và diện tích vùng lõi: Đối với đàn số 2 (35 cá thể), diện tích vùng sống theo phương pháp ô lưới 100 m x 100 m là 1,04 km2 (104 ô lưới ghi nhận) và theo ô lưới 250 m x 250 m là 2,185 km2 (35 ô lưới). Phân tích trên phần mềm Calhome ở mức 100% cho diện tích trung bình của 3 mô hình (ADK, HMN, MCP) là 357,7 ha (3,58 km2). Diện tích vùng lõi thiết yếu (mức 50%) được xác định chính xác là 47,6 ha (khoảng 0,475 km2).

3. Biến động vùng sống theo tháng: Kích thước vùng sống có sự biến thiên rõ nét giữa các tháng nghiên cứu. Cụ thể, diện tích đạt đỉnh vào tháng 4 với 0,61 km2 (ô 100 m) và 1,375 km2 (ô 250 m), sau đó thu hẹp dần về tháng 6 với 0,38 km2 (ô 100 m) và 0,625 km2 (ô 250 m).

4. Độ dài di chuyển ngày và đặc trưng nơi ngủ: Chiều dài quãng đường di chuyển trung bình theo dõi liên tục trong 2 ngày đạt 1.075 m/ngày. Vị trí ngủ đêm tập trung chủ yếu tại các vạt rừng Nghiến cổ thụ (Excentrodendron tonkinense) có đường kính 1 - 3 m, chiều cao 25 - 50 m tại các thung lũng kín gió thuộc địa phận xã Tùng Bá. Đàn voọc ngủ ở cành thấp dưới tán rậm rạp và có tập tính nghỉ trưa cố định vào khoảng 11 giờ.

Thảo luận kết quả

Kích thước vùng sống của Voọc mũi hếch tại Khau Ca (1,04 - 3,58 km2) nhỏ hơn nhiều so với các loài cùng giống như Voọc mũi hếch Vân Nam (Rhinopithecus bieti, dao động 13 - 133 km2) hay Voọc mũi hếch vàng (Rhinopithecus roxellana, dao động 9,5 - 22,5 km2). Nguyên nhân chính xuất phát từ đặc trưng sinh cảnh rừng nhiệt đới thường xanh trên núi đá vôi tại Khau Ca có độ phì nhiêu và tính đa dạng cao, cung cấp hơn 32 loài cây thức ăn phong phú (đặc biệt là họ Tiliaceae, Euphorbiaceae, Moraceae). Do tỷ lệ quả non, quả chín và lá non chiếm trên 70% khẩu phần phân bố tập trung, đàn không phải mở rộng phạm vi tìm kiếm thức ăn.

Quãng đường di chuyển 1.075 m/ngày phản ánh tập tính kiếm ăn linh hoạt theo đường ziczac giữa các sườn núi dốc. Các dữ liệu không gian trong luận văn được mô hình hóa trực quan qua bảng ma trận so sánh 4 thuật toán Calhome và biểu đồ cột thể hiện sự tăng trưởng cá thể qua các năm từ 2006 đến 2010. Kết quả kiểm định thống kê (p > 0,05) khẳng định tính ổn định cao của cấu trúc vùng lõi 47,6 ha, chứng minh đây là sinh cảnh sống còn quyết định sự tồn vong của toàn bộ quần thể.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực địa, bốn giải pháp quản lý bảo tồn cấp bách được đề xuất với lộ trình thực hiện cụ thể:

1. Quy hoạch và cắm mốc bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi sinh cảnh 47,6 ha:

   • Hành động: Thiết lập hệ thống 15 biển báo phân định ranh giới vùng lõi tại các tiểu khu rừng Nghiến thuộc xã Tùng Bá, Minh Sơn và Yên Định; nghiêm cấm mọi hành vi xâm lấn.
   • Chỉ tiêu: Giảm 100% các vụ vi phạm chặt phá cây gỗ Nghiến và chăn thả gia súc trong vùng lõi.
   • Thời gian: Hoàn thành trong giai đoạn 2011 - 2012.
   • Chủ thể: Ban Quản lý Khu bảo tồn Khau Ca chủ trì, phối hợp với Chi cục Kiểm lâm tỉnh Hà Giang.

2. Duy trì mạng lưới tuần tra rừng chuyên trách và triệt phá bẫy bắt:

   • Hành động: Thành lập 03 tổ tuần tra cộng đồng (mỗi tổ 5 - 7 người dân địa phương), thực hiện tối thiểu 12 đợt tuần tra/tháng dọc 4 tuyến điều tra chính.
   • Chỉ tiêu: Thu gom và loại bỏ 100% bẫy bắt cơ học, bẫy đá; ngăn chặn tuyệt đối tình trạng mang súng săn và chó săn vào rừng.
   • Thời gian: Thực hiện liên tục định kỳ từ năm 2011 đến năm 2015.
   • Chủ thể: Hạt Kiểm lâm Vị Xuyên, Hạt Kiểm lâm Bắc Mê phối hợp với Tổ chức Bảo tồn Động thực vật Hoang dã Quốc tế (FFI).

3. Phát triển mô hình sinh kế vườn rừng giảm áp lực lên vùng đệm:

   • Hành động: Chuyển giao kỹ thuật canh tác vườn rừng, hỗ trợ cây giống bản địa và phát triển lâm sản ngoài gỗ cho 1.791 hộ gia đình (đồng bào Tày, Dao, Mông) tại 16 thôn bản giáp ranh.
   • Chỉ tiêu: Nâng thu nhập bình quân từ kinh tế vườn rừng thêm 15 - 20%/năm, giảm 80% nhu cầu khai thác củi gỗ tự nhiên.
   • Thời gian: Triển khai trung hạn trong giai đoạn 2011 - 2015.
   • Chủ thể: Phòng Nông nghiệp & PTNT hai huyện Vị Xuyên, Bắc Mê kết hợp các dự án tài trợ quốc tế.

4. Số hóa giám sát sinh thái dài hạn bằng công nghệ GIS và bẫy ảnh:

   • Hành động: Lập bản đồ số hóa cập nhật biến động không gian 6 tháng/lần, lắp đặt 10 trạm bẫy ảnh tự động tại các cây ngủ và điểm kiếm ăn chính.
   • Chỉ tiêu: Đạt độ chính xác dữ liệu giám sát quần thể trên 95%.
   • Thời gian: Bắt đầu từ quý I/2011 và duy trì thường niên.
   • Chủ thể: Đội ngũ khoa học Đại học Lâm nghiệp phối hợp với Ban Quản lý Khu bảo tồn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn thạc sĩ này là tài liệu tham khảo giá trị cho bốn nhóm đối tượng chuyên môn:

1. Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia vùng núi đá vôi:

   • Lợi ích: Tiếp cận quy trình chuẩn hóa ứng dụng hệ thống ô lưới và mô hình Calhome để xác định chính xác vùng lõi sinh cảnh (47,6 ha), từ đó tối ưu hóa công tác phân khu chức năng bảo tồn.

2. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Quản lý Tài nguyên Rừng, Sinh thái học và Động vật học:

   • Lợi ích: Cung cấp phương pháp luận thực địa chuẩn xác, bộ số liệu gốc về sinh thái không gian (Home range, DRL) của loài linh trưởng Colobinae nguy cấp để phục vụ giảng dạy và phát triển đề tài nghiên cứu.

3. Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn đa dạng sinh học quốc tế:

   • Lợi ích: Cung cấp các chỉ số thực chứng về mật độ (15 cá thể/km2) và tốc độ phục hồi của đàn Voọc mũi hếch, làm căn cứ thẩm định và phê duyệt các dự án tài trợ bảo tồn loài đặc hữu tại Việt Nam.

4. Cán bộ hoạch định chính sách lâm nghiệp và chính quyền địa phương tỉnh Hà Giang:

   • Lợi ích: Làm cơ sở thực tiễn để ban hành các quy định quản lý rừng đặc dụng, thiết kế các chương trình hỗ trợ sinh kế cho 1.791 hộ dân vùng đệm phù hợp với Nghị định 32/2006/NĐ-CP.

Câu hỏi thường gặp

1. Quy mô quần thể Voọc mũi hếch tại Khau Ca năm 2010 biến động ra sao so với các năm trước?

Quần thể Voọc mũi hếch tại Khau Ca năm 2010 đạt khoảng 103 cá thể (94 cá thể ghi nhận trực tiếp), tăng mạnh so với mức 60 cá thể năm 2006 và 89 cá thể năm 2007. Mật độ cá thể tăng từ 9 lên 15 cá thể/km2, cho thấy quần thể đang trong giai đoạn phục hồi sinh học rất khả quan nhờ các nỗ lực bảo vệ sinh cảnh rừng đá vôi.

2. Kích thước vùng sống và diện tích vùng lõi của loài tại Khau Ca là bao nhiêu?

Nghiên cứu trên đàn số 2 (35 cá thể) ghi nhận kích thước vùng sống đạt 1,04 km2 (theo ô lưới 100 m x 100 m) và 2,185 km2 (theo ô lưới 250 m x 250 m). Diện tích vùng lõi tập trung 50% hoạt động của loài được xác định qua phần mềm Calhome là 47,6 ha (khoảng 0,475 km2).

3. Chiều dài quãng đường di chuyển hàng ngày của Voọc mũi hếch đạt bao nhiêu mét?

Quãng đường di chuyển trung bình theo dõi liên tục trong 2 ngày đạt 1.075 m/ngày. Khoảng cách này ngắn hơn đáng kể so với các loài Voọc mũi hếch ở Trung Quốc do quy mô đàn tại Khau Ca nhỏ hơn và mật độ cây thức ăn phân bố tập trung trong các thung lũng đá vôi.

4. Voọc mũi hếch thường lựa chọn cây ngủ và vị trí ngủ như thế nào?

Loài ưu tiên chọn ngủ trên các cây gỗ Nghiến cổ thụ cao 25 - 50 m, đường kính 1 - 3 m tại các sườn thung lũng kín gió thuộc xã Tùng Bá. Chúng phân chia thành từng nhóm gia đình nhỏ nằm ngủ trên các cành thấp dưới tán rậm rạp, giữ yên lặng tuyệt đối để tránh động vật ăn thịt.

5. Những tác động nhân sinh nào đang đe dọa trực tiếp đến sinh cảnh của loài?

Khu bảo tồn Khau Ca chịu sức ép từ hoạt động khai thác gỗ Nghiến trái phép, thu hái thảo dược, chăn thả trâu bò của 1.791 hộ dân vùng đệm, cùng các nguy cơ từ khai thác khoáng sản và xây dựng thủy điện. Đánh giá theo phương pháp Margoluis và Salafsky xác định chặt phá rừng và săn bắn là các mối đe dọa nghiêm trọng nhất.

Kết luận

• Xác định chính xác quy mô quần thể Voọc mũi hếch tại Khau Ca đạt khoảng 103 cá thể phân bố trong 3 đàn, với mật độ sinh thái 15 cá thể/km2.
• Lượng hóa kích thước vùng sống đàn đạt 1,04 km2 (lưới 100 m) và xác lập diện tích vùng lõi sinh cảnh ưu tiên bảo vệ nghiêm ngặt là 47,6 ha.
• Cung cấp dữ liệu thực nghiệm đầu tiên về chiều dài di chuyển ngày đạt 1.075 m/ngày cùng các tiêu chuẩn sinh thái học về vị trí cây ngủ tầng cao.
• Khẳng định cấu trúc bầy đàn dạng đơn vị một đực với tỷ lệ cá thể non và chưa trưởng thành đạt 45%, phản ánh tiềm năng tăng trưởng tự nhiên rất tốt.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp bảo vệ vùng lõi, tuần tra nghiêm ngặt và phát triển kinh tế sinh kế cho 1.791 hộ dân vùng đệm.

Đóng góp chính của luận văn là đã cung cấp bộ dữ liệu định lượng không gian toàn diện và phương pháp luận chuẩn xác về loài Rhinopithecus avunculus tại Việt Nam, làm nền tảng khoa học vững chắc cho các chương trình hành động bảo tồn linh trưởng cấp quốc gia.

Lộ trình tiếp theo bao gồm việc triển khai cắm 15 mốc ranh giới vùng lõi trong năm 2011, số hóa hệ thống bẫy ảnh giám sát giai đoạn 2011 - 2012 và hoàn thiện chương trình sinh kế vườn rừng vùng đệm đến năm 2015. Hãy khai thác toàn văn công trình nghiên cứu này để ứng dụng hiệu quả các mô hình phân tích không gian sinh học vào thực tiễn quản lý rừng đặc dụng!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 1. Vùng sống và một số phương pháp nghiên cứu vùng sống Khái niệm về vùng sống Vùng sống của mỗi loài động vật được định nghĩa là “khu vực di chuyển bởi các cá thể trong các hoạt động bình thường của chúng cho việc thu thập thức ăn, giao phối và chăm sóc con non” [20]. Do đó, một cách đơn giản nhất, phân tích vùng sống của một loài động vật bao gồm việc vạch ra khu vực mà các loài đó tiến hành các hoạt động bình thường (Burt, 1943), điều này cũng đồng nghĩa với việc ghi lại những vị trí mà các cá thể đã được ghi nhận quan sát [54]. Những thông tin ghi nhận từ việc nghiên cứu và phân tích vùng sống có thể được sử dụng để kiểm tra các học thuyết cơ bản liên quan tới tập tính của động vật, sử dụng nguồn tài nguyên, sự phân bố quần thể hoặc kiểm tra sự tương tác lẫn nhau giữa các cá thể và trong quần thể [54].

Kích thước vùng sống có thể chịu ảnh hưởng của nhân tố chủ quan và khách quan. Theo Burt (1943), kích thước vùng sống có thể thay đổi theo giới tính, theo mùa, theo mật độ quần thể và có thể theo độ tuổi. Một số tác giả khác cho rằng, sự thay đổi kích thước vùng sống của đàn còn chịu ảnh hưởng của kích thước đàn [57, 30, 8]. Trong khi đó, một vài nghiên cứu khác về các loài Linh trưởng lại cho thấy, kích thước vùng sống tương quan với trọng lượng cơ thể [45, 14].

Ngoài những nhân tố khách quan trên, ước tính kích thước vùng sống còn chịu ảnh hưởng của việc lựa chọn kỹ thuật, phương pháp ước tính [26]. Độ chính xác kích thước vùng sống khi ước tính cũng bị thay đổi khá nhiều khi áp dụng phương pháp hệ thống ô lưới với việc sử dụng các kích thước ô lưới khác nhau [26]. c 4 Một vài phương pháp ước tính vùng sống đang được sử dụng Trong nghiên cứu về vùng sống nói chung, hiện nay có nhiều phương pháp khác nhau được sử dụng để ước tính kích thước vùng sống. Trên cơ sở căn cứ theo việc xác định vị trí các điểm của nghiên cứu về vùng sống nói chung, phân tích vùng sống có thể chia thành 4 phương pháp tiếp cận cơ bản khác nhau bao gồm: - Đa giác lồi tối thiểu (Minimum convex polygons) - Mô hình 2 biến số thông thường (Bivariate normal models) - Mô hình phi tham số (Nonparametric models) - Mô hình đường đồng mức (Contouring models) (Nguồn: Rodger và Carr, 1998[54]) - Adaptive kernel - Harmonic Mean Hiện nay, trong nghiên cứu và ước tính vùng sống của các loài Linh trưởng, các nhà khoa học thường sử dụng một số các biện pháp như: Phương pháp ô lưới (Grids cell - GC); Đa giác lồi tối thiểu (Minimum convex polygons - MCP); Phương pháp đa giác lồi tối thiểu có điều chỉnh (Adjusted minimum convex polygons – Adjust MCP)… Việc áp dụng các phương pháp ước tính vùng sống khác nhau trên cùng một đối tượng có thể cho các kết quả khác nhau [26].

Ngoài ra, khi áp dụng phương pháp ô lưới với mỗi loại kích thước ô lưới khác nhau (hay tỷ lệ bản đồ khác nhau) cũng có thể làm thay đổi khá lớn kích thước vùng sống. Chẳng hạn, khi nghiên cứu về việc lựa chọn phương pháp ước tính vùng sống của loài Voọc mũi hếch Vân Nam (Rhinopithecus bieti), Grueter và ctv (2008), nhận thấy kích thước vùng sống theo hàng tháng có sự thay đổi đáng kể với mỗi phương pháp sử dụng khác nhau, (MCP – 16,96 km2; Adjust MCP – 14, 52 km2; và GC – 1,06 km2. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu từ nhóm tác giả cũng cho thấy tổng kích thước c 5 vùng sống tăng từ 24,75 km2 lên 34,25 km2 khi tăng kích thước ô lưới từ 250m lên 500m [26]. Tổng quan về vùng sống của một vài loài khỉ ăn lá ở Châu Á 1.

Sinh cảnh sống Các loài khỉ ăn lá về cơ bản sống trong rừng, nhưng chúng xuất hiện trong một phạm vi phân bố rộng với nhiều các kiểu rừng khác nhau, bao gồm rừng khô lá rộng, rừng tre nứa nhiệt đới, rừng ven sông, rừng đầm lầy, rừng đước và rừng mưa nhiệt đới thường xanh. Chẳng hạn như, với loài Khỉ vòi (Nasalis larvatus) có nơi sống chủ yếu ở những vùng ven sông, rừng đước ven biển phía đông Malaysia [16, 31], các khu vực dọc theo sông Kinabatangan, với địa hình phần lớn là bằng phẳng [16]. Một vài loài khỉ ăn lá khác có nơi sống là các khu rừng trên cao với nhiều dãy núi đá vôi điển hình như một số loài trong giống Trachypithecus hay Rhinopithecus [11, 47, 49]. Trong khi đó, loài Khỉ Nhật Bản lại có nơi sống đặc biệt, ở những vùng núi thuộc Honshu, đảo Koshima của Nhật Bản, với nhiệt độ trong mùa đông có thể xuống đến – 15oC.

Kích thước vùng sống Kích thước vùng sống của nhóm khỉ ăn lá là khác nhau tuỳ thuộc vào mỗi loài, có thể biến đổi từ vài chục cho tới hàng trăm ha. Chẳng hạn, với loài Khỉ vòi (Nasalis larvatus) độ rộng vùng sống được ghi nhận khoảng hơn 100 ha [16, 44]. Trong khi đó, kết quả này của loài Voọc đỏ (Presbytis rubicunda) được ghi nhận chỉ từ 3,3 – 9,9 ha [30]. Bên cạnh việc chịu ảnh hưởng bởi các loài khác nhau, kích cỡ vùng sống ước tính còn thay đổi hàng tháng [40, 62, 16] và chịu ảnh hưởng bởi số lượng cá thể trong đàn hoặc kích cỡ quần thể [30, 60, 8].

Một vài tác giả khi nghiên cứu về vùng sống của một số các loài khỉ ăn lá cho thấy kích thước vùng sống có liên quan tới chất lượng cũng như sự c 6 phân bố theo không gian và thời gian của nguồn thức ăn [40, 16, 44]. Theo Li và Rogers (2004), chất lượng nơi sống của loài Voọc, má trắng (Trachypithecus francoisi) tăng lên được thể hiện ở số loài thức ăn ưa thích của chúng nhiều hơn, điều này cũng sẽ làm tăng sự hấp dẫn của các con cái từ phía con đực, do đó kích cỡ trong đàn tăng lên, phù hợp với chất lượng nơi sống tăng [40]. Trong khi đó theo Boonratana (2000), tỉ lệ lượng hoa và quả trong chế độ ăn của chúng sẽ làm ảnh hưởng tới kích thước vùng sống [16].1: Kích thước vùng sống của một số loài khỉ ăn lá Châu Á STT Loài Kích thước(ha) Nguồn 1 Voọc đầu trắng 28-18 Li & Rogers, 2005 2 Khỉ vòi 138.3 Matsuda và ctv, 2008 3 Khỉ vòi 220.5 Boonratana, 2000 4 Khỉ tây tạng 18 Zhao & Deng, 1988 5 Voọc đầu trắng 19 Zhou và ctv, 2006 6 Voọc mông trắng 36 – 46 Nguyễn Vĩnh Thanh, 2007 7 Voọc đỏ 3.9 Supriatna, 1986 Vùng sống của một số loài trong nhóm khỉ ăn lá thay đổi hàng tháng [62, 16, 44]. Tuy nhiên, sự khác nhau giữa các tháng là không ý nghĩa [62].

Kết quả nghiên cứu của Zhou và ctv (2006), cũng ghi nhận tập tính sử dụng vùng sống của loài Voọc đầu trắng (Trachypithecus francoisi) với khoảng 55% tổng số các hoạt động xảy ra tập trung ở một khu vực nhỏ, và 22% các hoạt động xảy ra ở những nơi có chứa hoặc gần các điểm ngủ [62]. Trong khi đó, theo Matsuda và ctv (2008) khi nghiên cứu về loài Khỉ vòi (Nasalis larvatus) nhận thấy, mức độ sẵn có của các loại quả ảnh hưởng tới vùng sống của chúng. Nhóm tác giả cho rằng sự sẵn có của nguồn thức ăn và mối nguy hiểm từ sự xuất hiện của các loài ăn thịt ảnh hưởng chính tới vùng phân bố của loài [44]. Quãng đường di chuyển trong ngày Độ dài quãng đường di chuyển trong ngày là một tiêu chí quan trọng, có liên quan tới tập tính sử dụng vùng sống của một loài.

Do vậy khi nghiên cứu về vùng sống của một số loài Linh trưởng, một số tác giả cho thấy độ dài di chuyển trong ngày có liên hệ với tập tính sử dụng vùng sống của mỗi loài, bao gồm: mức độ phong phú, tính sẵn có và sự phân bố của các loài thức ăn [16, 44, 62, 8]. Nguyễn Vĩnh Thanh (2007) nhận thấy rằng chiều dài trung bình di chuyển trong ngày của mỗi đàn Voọc mông trắng (Trachypithecus delacouri) là khác nhau (trung bình biến đổi trong khoảng từ 666,3 m – 781m), tuy nhiên kết quả phân tích thống kê lại cho thấy, sự khác nhau này là không có ý nghĩa. Cũng theo tác giả, chiều dài di chuyển trong ngày lớn nhất của loài này được ghi nhận tháng 4 năm 2006 - thời điểm lượng thức ăn cung cấp được cho là nhiều nhất, mặc dù vậy, song kết quả phân tích mối liên hệ cho thấy không có sự tương quan giữa độ dài di chuyển trong ngày với vật hậu học của các loài thực vật làm thức ăn cho chúng [8]. Quãng đường di chuyển trong ngày cũng thay đổi theo các mùa khác nhau [62], điều này được giải thích cơ bản thông qua sự chênh lệch về mức độ phong phú của các nguồn thức ăn ưa thích giữa các mùa cũng khác nhau.

Zhou và ctv (2006), khi nghiên cứu về loài Voọc đầu trắng, nhận thấy chiều dài di chuyển khác nhau lần lượt giữa mùa khô và mùa mưa là 403 (m) so với 471 (m). Theo tác giả, sự chênh lệch này là do trong mùa khô lượng thức ăn khan hiếm hơn [62]. Độ dài di chuyển trong ngày của loài Khỉ vòi lớn hơn khá nhiều so với một số các loài kể trên, có thể thay đổi trong phạm vi lớn từ vài trăm đến hàng c 8 nghìn mét [16, 44]. Kết quả nghiên cứu của Boonratana (2000) chỉ ra rằng, không có sự tương quan giữa các yếu tố gồm: lượng mưa hàng tháng, lượng lá non, lượng hoa, quả với chiều dài quãng đường di chuyển trong ngày.

Duy nhất tỉ lệ thành phần lá non trong khẩu phần ăn của loài này tương quan với chiều dài quãng đường di chuyển trong ngày [16]. Theo tác giả, khi mà lượng lá non nhiều hơn các loại quả trong chế độ ăn của chúng, độ dài quãng đường di chuyển sẽ lớn hơn, điều này cũng đồng nghĩa đây là thời điểm cho thấy sự đa dạng trong khẩu phần ăn của loài này cũng tăng lên. Ngoài ra, sự gia tăng độ dài di chuyển trong ngày của loài có thể do chúng đã thăm dò, thám hiểm xung quanh và kiếm ăn trên nhiều loại thức ăn [44]. Nơi ngủ Nơi ngủ của một vài loài trong nhóm khỉ ăn lá được ghi nhận là khá đa dạng, bao gồm: hang [62, 51, 63]; vách đá, rìa đá, bờ đá [62, 51, 63, 60, 8]; và trên cây [16, 44, 60].

Trong số này riêng loài Khỉ tây tạng được ghi nhận là ngủ trên 5 dạng nơi ngủ khác nhau [60].