Luận án tiến sĩ nghiên cứu cảnh quan sinh thái phục vụ sử dụng hợp lý lãnh thổ các huyện đồng bằng ven biển tỉnh thanh hóa

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu cảnh quan sinh thái phục vụ sử dụng hợp lý lãnh thổ các huyện đồng bằng ven biển tỉnh, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Lê Hà Thanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Duy Lợi
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa lý tự nhiên
• Đề tài: Nghiên Cứu Cảnh Quan Sinh Thái Tại Các Huyện Đồng Bằng Ven Biển Tỉnh Thanh Hóa
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• Những điểm mới của luận án
• Luận điểm bảo vệ
• Cấu trúc luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN SINH THÁI PHỤC VỤ SỬ DỤNG HỢP LÝ LÃNH THỔ
• 1.1. Tổng quan về nghiên cứu cảnh quan
• 1.1.1. Tổng quan về nghiên cứu cảnh quan và sinh thái cảnh quan trên thế giới
• 1.1.2. Tổng quan về nghiên cứu cảnh quan và sinh thái cảnh quan ở Việt Nam
• 1.1.3. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa
• 1.2. Cơ sở lý luận về nghiên cứu cảnh quan và cảnh quan sinh thái
• 1.2.1. Các khái niệm về cảnh quan và cảnh quan sinh thái
• 1.2.2. Hệ thống phân loại cảnh quan sinh thái
• 1.2.3. Bản đồ cảnh quan sinh thái
• 1.2.4. Phân vùng cảnh quan sinh thái
• 1.2.5. Cấu trúc, chức năng và động lực cảnh quan sinh thái
• 1.2.6. Đánh giá cảnh quan sinh thái
• 1.2.7. Mối quan hệ giữa cảnh quan sinh thái và sử dụng hợp lý lãnh thổ
• 1.3. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu
• 1.3.1. Quan điểm nghiên cứu
• 1.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.3.3. Quy trình nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC YẾU TỐ THÀNH TẠO CẢNH QUAN SINH THÁI CÁC HUYỆN ĐỒNG BẰNG VEN BIỂN TỈNH THANH HÓA
• 2.1. Các yếu tố tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Thổ nhưỡng
• 2.1.3. Thảm thực vật
• 2.2. Các yếu tố kinh tế - xã hội
• 2.2.1. Dân cư và nguồn lao động
• 2.2.2. Hiện trạng phát triển các ngành kinh tế
• 2.2.3. Hiện trạng sử dụng tài nguyên và môi trường các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN SINH THÁI CÁC HUYỆN ĐỒNG BẰNG VEN BIỂN TỈNH THANH HÓA
• 3.1. Hệ thống phân loại cảnh quan sinh thái các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa
• 3.1.1. Cơ sở xây dựng hệ thống phân loại cảnh quan
• 3.1.2. Hệ thống phân loại cảnh quan
• 3.1.3. Chú giải bản đồ cảnh quan sinh thái
• 3.2. Đặc điểm các đơn vị cảnh quan sinh thái các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa
• 3.2.1. Đặc điểm cấu trúc các đơn vị cảnh quan sinh thái
• 3.2.2. Phân vùng cảnh quan các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa
• 3.2.3. Đa dạng chức năng và động lực cảnh quan các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN SINH THÁI VÀ ĐỀ XUẤT HƯỚNG SỬ DỤNG HỢP LÝ LÃNH THỔ CÁC HUYỆN ĐỒNG BẰNG VEN BIỂN TỈNH THANH HÓA
• 4.1. Đánh giá cảnh quan các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa phục vụ phát triển nông, lâm nghiệp và du lịch
• 4.1.1. Nguyên tắc, đối tượng, mục tiêu đánh giá cảnh quan các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa
• 4.1.2. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá
• 4.1.3. Kết quả đánh giá
• 4.2. Định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa
• 4.2.1. Quan điểm và cơ sở định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường
• 4.2.2. Định hướng và giải pháp phát triển các ngành sản xuất nông, lâm nghiệp, du lịch các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Cảnh Quan Sinh Thái Thanh Hóa

Nghiên cứu cảnh quan đã phát triển thành một ngành quan trọng của địa lý tự nhiên hiện đại. Lý luận và thực tiễn trong nghiên cứu cảnh quan là nền tảng cho sự phát triển hướng nghiên cứu cảnh quan học ứng dụng. Cảnh quan học ứng dụng phát triển không ngừng và ngày càng được mở rộng với nhiều lĩnh vực khác nhau như: nghiên cứu cảnh quan phục vụ sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên; nghiên cứu cảnh quan sinh thái phục vụ phát triển các ngành kinh tế; bảo vệ môi trường bền vững. Cảnh quan sinh thái là một hướng nghiên cứu của cảnh quan học ứng dụng, chú trọng tới các đặc trưng sinh thái học của cảnh quan. Mối tương tác giữa các yếu tố môi trường và sinh vật thông qua yếu tố trung gian, đó là cấu trúc cảnh quan được thể hiện trong các đặc trưng phân hóa của lãnh thổ nghiên cứu. Theo V. Docutraev, nhà thổ nhưỡng học Nga, người được coi là người sáng lập học thuyết cảnh quan, những công trình nghiên cứu của ông từ cuối thế kỷ XIX là nhân tố khởi đầu về tổng hợp thể địa lý tự nhiên, còn cảnh quan học trở thành một ngành riêng từ đầu thế kỷ XX.

1.1. Nghiên Cứu Cảnh Quan Sinh Thái Trên Thế Giới

Từ cuối thế kỷ XIX, nền móng của cảnh quan học đã được xây dựng trong các công trình nghiên cứu sự phân chia bề mặt Trái đất của các nhà địa lý kinh điển Nga, Mỹ, Pháp. Sự phát triển của khoa học Cảnh quan có thể chia theo nhiều giai đoạn khác nhau với các hướng nghiên cứu ở các quy mô lãnh thổ và các khu vực địa lý khác nhau trên thế giới. Có thể thấy rõ hai xu hướng nghiên cứu chính về cảnh quan tập trung ở hai khu vực: các nhà khoa học Nga và Đông Âu với hướng nghiên cứu dựa chủ yếu vào khoa học địa lý và gắn với việc quy hoạch lãnh thổ; các nhà khoa học Bắc Mỹ và châu Âu hướng nghiên cứu tiếp cận liên ngành gắn cảnh quan với kinh tế - xã hội, địa lý nhân văn trong quy hoạch phục vụ phát triển bền vững.

1.2. Nghiên Cứu Cảnh Quan Sinh Thái Tại Việt Nam

Ở Việt Nam, nghiên cứu cảnh quan còn khá mới mẻ. Các công trình nghiên cứu về cảnh quan chủ yếu tập trung vào việc điều tra, đánh giá tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Một số nghiên cứu đã được thực hiện ở các vùng sinh thái khác nhau, tuy nhiên, nghiên cứu chuyên sâu về cảnh quan sinh thái ở các huyện đồng bằng ven biển Thanh Hóa còn hạn chế. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để hiểu rõ hơn về cấu trúc, chức năng và động lực của cảnh quan sinh thái ở khu vực này, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế - xã hội.

II. Cơ Sở Lý Luận Về Cảnh Quan Sinh Thái Tổng Quan

Cơ sở lý luận về nghiên cứu cảnh quan và cảnh quan sinh thái bao gồm các khái niệm, hệ thống phân loại, bản đồ cảnh quan sinh thái, phân vùng cảnh quan sinh thái, cấu trúc, chức năng và động lực cảnh quan sinh thái, đánh giá cảnh quan sinh thái và mối quan hệ giữa cảnh quan sinh thái và sử dụng hợp lý lãnh thổ. Các khái niệm về cảnh quan và cảnh quan sinh thái cần được làm rõ để có một cách tiếp cận thống nhất trong nghiên cứu. Hệ thống phân loại cảnh quan sinh thái là cơ sở để thành lập bản đồ cảnh quan sinh thái và phân vùng cảnh quan sinh thái. Cấu trúc, chức năng và động lực cảnh quan sinh thái là những yếu tố quan trọng để đánh giá cảnh quan sinh thái và đề xuất các giải pháp sử dụng hợp lý lãnh thổ.

2.1. Các Khái Niệm Về Cảnh Quan Và Cảnh Quan Sinh Thái

Cảnh quan là một thể tổng hợp lãnh thổ, trong đó các thành phần tự nhiên (địa hình, khí hậu, thủy văn, đất đai, sinh vật) có mối quan hệ tương tác lẫn nhau và tạo nên một hệ thống thống nhất. Cảnh quan sinh thái là một loại cảnh quan đặc biệt, trong đó các yếu tố sinh thái (đa dạng sinh học, hệ sinh thái) đóng vai trò quan trọng. Cảnh quan sinh thái nhấn mạnh vai trò của các tác động của con người trong cấu trúc và chức năng cảnh quan.

2.2. Hệ Thống Phân Loại Cảnh Quan Sinh Thái

Hệ thống phân loại cảnh quan sinh thái là một hệ thống phân cấp, trong đó các đơn vị cảnh quan được phân loại dựa trên các tiêu chí khác nhau, như cấu trúc địa hình, khí hậu, thủy văn, đất đai, sinh vật và các hoạt động của con người. Hệ thống phân loại cảnh quan sinh thái giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự phân hóa của cảnh quan và các mối quan hệ giữa các đơn vị cảnh quan.

2.3. Bản Đồ Cảnh Quan Sinh Thái Và Phân Vùng Cảnh Quan

Bản đồ cảnh quan sinh thái là một công cụ quan trọng để thể hiện sự phân bố của các đơn vị cảnh quan sinh thái trên một lãnh thổ. Phân vùng cảnh quan sinh thái là quá trình chia một lãnh thổ thành các vùng khác nhau dựa trên các tiêu chí cảnh quan sinh thái. Bản đồ cảnh quan sinh thái và phân vùng cảnh quan sinh thái là cơ sở để đánh giá cảnh quan sinh thái và đề xuất các giải pháp sử dụng hợp lý lãnh thổ.

III. Yếu Tố Thành Tạo Cảnh Quan Sinh Thái Đồng Bằng Ven Biển

Các yếu tố thành tạo cảnh quan sinh thái bao gồm các yếu tố tự nhiên (vị trí địa lý, địa hình, khí hậu, thủy văn, đất đai, sinh vật) và các yếu tố kinh tế - xã hội (dân cư, nguồn lao động, hiện trạng phát triển các ngành kinh tế, hiện trạng sử dụng tài nguyên và môi trường). Các yếu tố tự nhiên tạo nên nền tảng vật chất cho cảnh quan sinh thái, trong khi các yếu tố kinh tế - xã hội tác động đến cấu trúc và chức năng của cảnh quan sinh thái. Sự tương tác giữa các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội tạo nên sự đa dạng của cảnh quan sinh thái.

3.1. Các Yếu Tố Tự Nhiên Ảnh Hưởng Cảnh Quan

Vị trí địa lý, địa hình, khí hậu, thủy văn, đất đai và sinh vật là những yếu tố tự nhiên quan trọng ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển của cảnh quan sinh thái. Vị trí địa lý quy định các điều kiện khí hậu và thủy văn chung của một khu vực. Địa hình ảnh hưởng đến sự phân bố của các loại đất và sinh vật. Khí hậu và thủy văn ảnh hưởng đến quá trình phong hóa, xói mòn và bồi tụ. Đất đai là môi trường sống của sinh vật. Sinh vật đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái.

3.2. Các Yếu Tố Kinh Tế Xã Hội Tác Động Cảnh Quan

Dân cư, nguồn lao động, hiện trạng phát triển các ngành kinh tế và hiện trạng sử dụng tài nguyên và môi trường là những yếu tố kinh tế - xã hội quan trọng tác động đến cảnh quan sinh thái. Dân cư và nguồn lao động là lực lượng sản xuất chính. Hiện trạng phát triển các ngành kinh tế quyết định mức độ khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Hiện trạng sử dụng tài nguyên và môi trường ảnh hưởng đến chất lượng môi trường và sự đa dạng sinh học.

IV. Đánh Giá Cảnh Quan Sinh Thái Sử Dụng Hợp Lý Lãnh Thổ

Đánh giá cảnh quan sinh thái là quá trình xác định giá trị của cảnh quan sinh thái đối với các mục đích sử dụng khác nhau, như phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp, du lịch và bảo tồn thiên nhiên. Đánh giá cảnh quan sinh thái cần dựa trên các tiêu chí khách quan và khoa học, đồng thời phải xem xét đến các yếu tố kinh tế - xã hội và môi trường. Kết quả đánh giá cảnh quan sinh thái là cơ sở để đề xuất các giải pháp sử dụng hợp lý lãnh thổ và phát triển bền vững.

4.1. Nguyên Tắc Đối Tượng Mục Tiêu Đánh Giá Cảnh Quan

Nguyên tắc đánh giá cảnh quan cần đảm bảo tính khách quan, khoa học, toàn diện và hệ thống. Đối tượng đánh giá là các đơn vị cảnh quan sinh thái khác nhau. Mục tiêu đánh giá là xác định giá trị của cảnh quan sinh thái đối với các mục đích sử dụng khác nhau.

4.2. Hệ Thống Chỉ Tiêu Đánh Giá Cảnh Quan Sinh Thái

Hệ thống chỉ tiêu đánh giá cảnh quan sinh thái cần bao gồm các chỉ tiêu về cấu trúc, chức năng và động lực cảnh quan sinh thái, cũng như các chỉ tiêu về kinh tế - xã hội và môi trường. Các chỉ tiêu cần được lựa chọn phù hợp với mục tiêu đánh giá và đặc điểm của khu vực nghiên cứu.

4.3. Kết Quả Đánh Giá Cảnh Quan Và Định Hướng Sử Dụng

Kết quả đánh giá cảnh quan sinh thái cần được thể hiện một cách rõ ràng và dễ hiểu, có thể sử dụng bản đồ, bảng biểu và các công cụ trực quan khác. Định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ cần dựa trên kết quả đánh giá cảnh quan sinh thái, đồng thời phải xem xét đến các yếu tố kinh tế - xã hội và môi trường.

V. Giải Pháp Sử Dụng Hợp Lý Tài Nguyên Đồng Bằng Thanh Hóa

Định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường cần dựa trên các quan điểm và cơ sở khoa học, đồng thời phải phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của khu vực. Các giải pháp phát triển các ngành sản xuất nông, lâm nghiệp, du lịch cần được xây dựng một cách cụ thể và khả thi, đảm bảo tính bền vững và hiệu quả.

5.1. Quan Điểm Và Cơ Sở Định Hướng Sử Dụng Hợp Lý

Quan điểm sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường cần dựa trên nguyên tắc phát triển bền vững, đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và công bằng xã hội. Cơ sở định hướng cần dựa trên các nghiên cứu khoa học về cảnh quan sinh thái, tài nguyên thiên nhiên và môi trường.

5.2. Định Hướng Phát Triển Nông Lâm Nghiệp Du Lịch Bền Vững

Định hướng phát triển nông nghiệp cần tập trung vào việc nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, đồng thời phải bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học. Định hướng phát triển lâm nghiệp cần tập trung vào việc bảo vệ và phát triển rừng phòng hộ, rừng đặc dụng và rừng sản xuất. Định hướng phát triển du lịch cần tập trung vào việc khai thác các giá trị văn hóa và thiên nhiên độc đáo của khu vực, đồng thời phải bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học.

VI. Kết Luận Kiến Nghị Nghiên Cứu Cảnh Quan Thanh Hóa

Nghiên cứu cảnh quan sinh thái là một công cụ quan trọng để sử dụng hợp lý lãnh thổ và phát triển bền vững. Kết quả nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc định hướng phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường ở các huyện đồng bằng ven biển Thanh Hóa. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để hiểu rõ hơn về cảnh quan sinh thái và đề xuất các giải pháp phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương.

6.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu Cảnh Quan Sinh Thái

Nghiên cứu đã làm rõ đặc điểm thành tạo, phân hóa của cảnh quan sinh thái ở các huyện đồng bằng ven biển Thanh Hóa, xác định các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến cảnh quan sinh thái, đánh giá giá trị của cảnh quan sinh thái đối với các mục đích sử dụng khác nhau và đề xuất các giải pháp sử dụng hợp lý lãnh thổ.

6.2. Kiến Nghị Về Quản Lý Và Sử Dụng Cảnh Quan Bền Vững

Cần tăng cường công tác quản lý và bảo vệ cảnh quan sinh thái, đặc biệt là các khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao. Cần khuyến khích các hoạt động sản xuất và kinh doanh thân thiện với môi trường. Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của cảnh quan sinh thái và tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu cảnh quan sinh thái phục vụ việc sử dụng hợp lý lãnh thổ tại các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa của nghiên cứu sinh Lê Hà Thanh (2019, chuyên ngành Địa lý tự nhiên, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) là công trình khoa học tiên phong giải quyết bài toán xung đột không gian giữa bảo tồn sinh thái và phát triển kinh tế dải ven biển. Vùng đồng bằng ven biển Thanh Hóa giữ vị trí chiến lược bản lề, là mắt xích chuyển tiếp giữa đồng bằng châu thổ sông Hồng ở phía Bắc và dải đồng bằng hẹp ven biển Bắc Trung Bộ. Với chiều dài bờ biển 102 km, lãnh thổ này sở hữu hệ thống tài nguyên thiên nhiên đa dạng nhưng đồng thời là điểm nóng chịu áp lực nhân sinh khốc liệt từ quá trình đô thị hóa thành phố Sầm Sơn, sự mở rộng của Khu kinh tế tổng hợp và cảng nước sâu Nghi Sơn (huyện Tĩnh Gia), cùng các hoạt động thâm canh nông - lâm - thủy sản tự phát.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án chỉ ra là sự thiếu vắng một công trình nghiên cứu địa lý tổng hợp ở tỷ lệ trung bình (1:50.000) tiếp cận theo quan điểm sinh thái cảnh quan (landscape ecology). Trước đây, các nghiên cứu tại địa phương chủ yếu tiếp cận đơn thành phần riêng biệt, thiếu tính liên kết cấu trúc - chức năng tổng thể, tiêu biểu như nghiên cứu thảm thực vật của Trần Văn Thụy (1996), cây trồng ven biển của Lê Hữu Cần (1998), hay phân tích tiểu vùng đồi của Nguyễn Đình Giang (1996). Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách tích hợp đồng bộ các quy luật địa lý tự nhiên với động lực nhân tác nhằm định lượng hóa mức độ thích nghi sinh thái cho từng đơn vị không gian.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (Q1): Các yếu tố nội sinh và ngoại sinh nào đóng vai trò thống trị trong sự hình thành, phân hóa cấu trúc thẳng đứng và cấu trúc ngang của cảnh quan sinh thái dải ven biển Thanh Hóa?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (Q2): Hệ thống phân loại và phân vùng cảnh quan sinh thái nào phản ánh chân thực bản chất thích nghi sinh thái và lịch sử nhân sinh tại khu vực?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (Q3): Khả năng dung nạp và mức độ thuận lợi của các đơn vị cảnh quan đối với các ngành kinh tế nông - lâm nghiệp, thủy sản và du lịch được lượng hóa như thế nào qua ma trận đánh giá đa chỉ tiêu?

• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Cảnh quan sinh thái ven biển Thanh Hóa chịu sự chi phối quyết định của tương tác động lực sông - biển kết hợp với quá trình biến đổi nhân sinh, tạo nên tính đa dạng cao về đơn vị phân loại cấp thấp (loại cảnh quan).
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Việc tối ưu hóa mô hình sử dụng đất dựa trên ngưỡng thích nghi sinh thái của từng loại cảnh quan sẽ giải quyết triệt để sự suy thoái tài nguyên, bảo đảm tính bền vững sinh thái - kinh tế xã hội.

Luận án vận hành trên khung lý thuyết địa tổng thể (geosystem theory) của trường phái địa lý cảnh quan Xô Viết kết hợp với lý thuyết sinh thái cảnh quan chức năng hiện đại. Đóng góp đột phá của công trình được định lượng cụ thể: xác lập hệ thống phân loại gồm 1 kiểu, 3 lớp, 5 phụ lớp, 90 loại cảnh quan sinh thái; phân định 3 tiểu vùng cảnh quan; và xây dựng bản đồ cảnh quan sinh thái cùng hệ thống bản đồ đơn tính, bản đồ đánh giá thích nghi chuyên ngành tỷ lệ 1:50.000 trên toàn bộ phạm vi diện tích tự nhiên của 5 huyện (Nga Sơn, Hậu Lộc, Hoằng Hóa, Quảng Xương, Tĩnh Gia) và thành phố Sầm Sơn, tọa độ địa lý từ 19°15'12'' đến 20°04'23'' vĩ độ Bắc và 105°37'46'' đến 106°04'27'' kinh độ Đông.

Literature Review và Positioning

Lịch sử phát triển của khoa học cảnh quan ghi nhận sự tiến hóa từ trường phái địa lý tự nhiên tổng hợp kinh điển sang trường phái sinh thái cảnh quan liên ngành ứng dụng. Nền móng cảnh quan học thế giới được khởi xướng bởi V.V. Dokuchaev (1846–1903) thông qua học thuyết về tính đới địa lý và thể tổng hợp tự nhiên, sau đó được L.S. Berg (1913) chính thức hóa khái niệm cảnh quan địa lý như một thể đồng nhất về nguồn gốc phát sinh. Đến giữa thế kỷ XX, N.A. Solntsev (1948, 1960) và A.G. Isachenko (1965, 1991) đã hoàn thiện hệ thống phân loại hình thái cảnh quan cấu trúc đứng và cấu trúc ngang, nhấn mạnh mối quan hệ trao đổi vật chất và năng lượng giữa các hợp phần đá mẹ, địa mạo, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng và sinh vật.

Song song với dòng chảy Đông Âu, hướng tiếp cận sinh thái cảnh quan (Landscape Ecology) bùng nổ tại Tây Âu và Bắc Mỹ từ mốc khởi đầu của nhà địa lý Đức Carl Troll (1939), người định nghĩa STCQ là nghiên cứu mối quan hệ giữa quần xã sinh vật với môi trường ở các quy mô không gian khác nhau. Từ thập niên 1980, Naveh & Lieberman (1984), Risser (1984), Forman & Godron (1986), và J. Wu (2009) đã mở rộng STCQ thành một khoa học liên ngành tích hợp sinh thái học, địa lý và khoa học nhân văn, coi con người là một cấu tử nội tại điều khiển động lực cảnh quan.

Tại Việt Nam, nghiên cứu cảnh quan tiếp nhận sâu sắc lý luận Xô Viết và được bản địa hóa qua công trình kinh điển của Vũ Tự Lập (1976) với tác phẩm "Cảnh quan địa lý miền Bắc Việt Nam", xác lập hệ thống phân vị kết hợp nhuần nhuyễn tính địa đới và phi địa đới. Tiếp đó, các công trình của Phạm Hoàng Hải, Nguyễn Thượng Hùng, Nguyễn Ngọc Khánh (1997), Nguyễn Cao Huần (2000, 2005), và Phạm Hoàng Hải (2006) đã định hình rõ nét hướng cảnh quan ứng dụng và phân loại cảnh quan nhân sinh, phân vùng cảnh quan dải ven biển phục vụ phát triển bền vững.

Trong dòng chảy học thuật đó, một cuộc tranh luận học thuật lớn tồn tại giữa hai quan điểm:

• Quan điểm 1: Coi cảnh quan là thể tổng hợp thuần túy tự nhiên (Isachenko), mọi tác động của con người chỉ tạo nên các trạng thái biến tính tạm thời, khi áp lực nhân sinh chấm dứt, cảnh quan sẽ tự phục hồi về cân bằng nguyên sinh.
• Quan điểm 2: Coi cảnh quan hiện đại là hệ thống sinh thái nhân sinh phức hợp (Naveh, Forman, Deconov, Nguyễn Cao Huần), trong đó con người và các cấu trúc kinh tế - kỹ thuật là nhân tố cấu thành thực thể không thể tách rời.

Luận án của Lê Hà Thanh đã định vị xuất sắc khi dung hòa hai luồng tư tưởng trên: thừa nhận nền tảng phát sinh tự nhiên làm khung đỡ cấu trúc, nhưng lấy động lực nhân sinh và trao đổi sinh thái làm chỉ tiêu phân hóa ở cấp loại cảnh quan. Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế như mô hình đánh giá cảnh quan đa chức năng của De Groot (2006) hay nghiên cứu cân bằng sinh thái nông nghiệp của Ryszkowski (2002) và Kaixian & Bozhi (2014), công trình của Lê Hà Thanh thể hiện sự tương thích cao về phương pháp luận đánh giá thích nghi đất đai, đồng thời phát triển chi tiết hệ thống chỉ tiêu vi mô phù hợp với điều kiện nhiệt đới gió mùa ven biển Đông Á.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng học thuyết cảnh quan địa lý của Vũ Tự Lập (1976) và lý thuyết sinh thái cảnh quan của Carl Troll (1939) vào một kiểu sinh cảnh chuyển tiếp phức tạp: dải đồng bằng ven biển nhiệt đới ẩm chịu tác động thủy triều và nhân sinh cực đoan. Công trình đã làm sáng tỏ luận điểm: "Cảnh quan sinh thái các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa là kết quả tác động tổng hợp của các nhân tố tự nhiên và hoạt động nhân sinh, trong đó nổi bật là sự tương tác giữa biển và lục địa tạo nên sự phân hóa cảnh quan gồm 1 kiểu, 3 lớp, 5 phụ lớp và 90 loại CQ sinh thái thuộc 3 tiểu vùng CQ".

Mô hình lý thuyết được luận án đúc kết thông qua 3 mệnh đề khoa học (Theoretical Propositions):

1. Mệnh đề 1 (P1): Sự tương tác giữa trường nhiệt đới gió mùa đồng nhất với tính dị biến của địa mạo sông - biển (cồn cát, đầm lầy sau cồn cát, đồng bằng tích tụ bãi bồi) quy định cấu trúc đứng và ranh giới tự nhiên của các lớp và phụ lớp cảnh quan.
2. Mệnh đề 2 (P2): Động lực nhân sinh (quai đê lấn biển, ngọt hóa đất phèn mặn, chuyển đổi đất lúa sang đầm tôm công nghiệp, san lấp đô thị) điều khiển tiến trình diễn thế thứ sinh, chia cắt cấu trúc ngang và tạo ra sự phân hóa vi mô thành 90 loại cảnh quan sinh thái.
3. Mệnh đề 3 (P3): Tính thích nghi của cảnh quan đối với sản xuất kinh tế là một hàm số phụ thuộc vào ngưỡng sinh thái giới hạn của thổ nhưỡng và chế độ nước ngầm/nước mặt, chứ không thuần túy là năng suất sinh học của thảm thực vật.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp nhuần nhuyễn 3 trụ cột lý thuyết:

• Học thuyết Địa tổng thể (Geosystem Theory) nhằm phân tích các dòng năng lượng, vật chất và các liên kết tương hỗ thẳng đứng giữa các hợp phần cơ bản;
• Lý thuyết Cấu trúc - Chức năng Cảnh quan (Patch - Corridor - Matrix) để mổ xẻ sự phân mảnh không gian do nhân tố con người;
• Khung đánh giá đất đai sinh thái của FAO & De Groot nhằm chuyển dịch từ thuộc tính tự nhiên sang giá trị sử dụng chức năng.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác lập nghiêm ngặt: Áp dụng cho vùng đồng bằng cửa sông ven bờ nhiệt đới gió mùa châu Á, biên độ triều trung bình, nơi quá trình lắng đọng phù sa trẻ Holocene tương tác trực tiếp với quá trình mài mòn, bồi tụ sóng biển và chịu áp lực nhân sinh dày đặc với lịch sử khai hoang lâu đời.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận Thực tại phản biện (Critical Realism) kết hợp với chủ nghĩa thực chứng không gian (Spatial Positivism). Nghiên cứu không nhìn nhận cảnh quan như một tập hợp tĩnh tại của các lát cắt bản đồ rời rạc, mà là một hệ thống động lực mở tự điều chỉnh. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) được triển khai qua 4 bước logic: Khảo sát thu thập dữ liệu thành phần -> Thành lập bản đồ cảnh quan tỷ lệ 1:50.000 -> Đánh giá thích nghi đa tiêu chuẩn (MCA) -> Mô hình hóa không gian định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu kiểm soát sai số chặt chẽ qua cơ chế kiểm định chéo (Triangulation):

• Tam giác hóa phương pháp (Methodological triangulation): Kết hợp giải đoán ảnh viễn thám đa phổ (Landsat, SPOT) với phân tích chồng xếp không gian trên hệ thống thông tin địa lý (GIS) và khảo sát thực địa trực tiếp dọc theo các tuyến mặt cắt chuẩn (transects) cắt ngang từ đồi núi phía Tây qua đồng bằng ra biển Đông.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation): Tích hợp chuỗi số liệu khí hậu - thủy văn nhiều năm từ Đài Khí tượng Thủy văn tỉnh Thanh Hóa, bản đồ địa chất - khoáng sản 1:200.000 (Bộ TN&MT), bản đồ thổ nhưỡng 1:100.000 (Sở NN&PTNT Thanh Hóa), số liệu thống kê kinh tế - xã hội các huyện, kết hợp với các mẫu đất, mẫu nước khảo sát thực tế năm 2017–2018.

Data và phân tích

Quy trình định lượng sử dụng phần mềm ArcGIS và MapInfo để xử lý các lớp dữ liệu không gian. Để xác định trọng số ($W_i$) cho từng chỉ tiêu đánh giá cảnh quan đối với từng ngành sản xuất, luận án áp dụng phương pháp so sánh cặp theo ma trận tam giác (pairwise comparison matrix) dựa trên sự tham vấn chuyên gia:

$$S = \sum_{i=1}^{n} W_i \times C_i$$

Trong đó:

• $S$: Tổng điểm đánh giá thích nghi cảnh quan cho một mục đích sử dụng cụ thể.
• $W_i$: Trọng số của chỉ tiêu thứ $i$ ($\sum W_i = 1$).
• $C_i$: Điểm số phân cấp của chỉ tiêu thứ $i$ (thang điểm chuẩn hóa).

Đặc biệt, luận án áp dụng nguyên tắc Nhân tố giới hạn (Limiting Factors): Bất kỳ đơn vị cảnh quan nào có sự hiện diện của một yếu tố hoàn toàn bất lợi (ví dụ: tầng đất mịn < 30 cm đối với cây lâu năm, hoặc độ mặn nguồn nước vượt ngưỡng chịu đựng sinh học của cây lúa) sẽ bị loại trừ ngay khỏi diện đánh giá thích nghi cao, bất chấp các chỉ tiêu khác đạt điểm tối đa.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án cung cấp một bức tranh toàn cảnh định lượng chuẩn xác về cấu trúc không gian và tiềm năng sinh thái của 6 đơn vị hành chính ven biển Thanh Hóa:

"Cảnh quan sinh thái các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa được phân chia thành 1 kiểu cảnh quan nhiệt đới gió mùa; 3 lớp cảnh quan (lớp cảnh quan đồng bằng, lớp cảnh quan đồi và lớp cảnh quan núi thấp); 5 phụ lớp cảnh quan và 90 loại cảnh quan sinh thái."

"Căn cứ vào cấu trúc, chức năng và sự phân hóa lãnh thổ, luận án đã phân chia lãnh thổ nghiên cứu thành 3 tiểu vùng cảnh quan: Tiểu vùng cảnh quan đồng bằng ven biển phía Bắc (Nga Sơn, Hậu Lộc), Tiểu vùng cảnh quan đồng bằng ven biển trung tâm (Hoằng Hóa, Sầm Sơn, Quảng Xương) và Tiểu vùng cảnh quan đồi núi - đồng bằng ven biển phía Nam (Tĩnh Gia)."

"Đánh giá cảnh quan là bước trung gian giữa nghiên cứu cơ bản và quy hoạch sử dụng hợp lý tài nguyên và BVMT. Kết quả đánh giá mức độ thích hợp của 90 loại cảnh quan cho thấy tiềm năng phát triển phân hóa rõ rệt: nhóm thích hợp cao cho rừng phòng hộ tập trung ở dải cồn cát và bãi triều; nhóm thích hợp cho lúa nước tập trung ở phụ lớp đồng bằng tích tụ phù sa sông."

1. Phát hiện 1: Phân hóa vi mô phức tạp. Dù nằm trong cùng một đới khí hậu nhiệt đới gió mùa, dải ven biển Thanh Hóa có sự phân cắt cấu trúc ngang rất mạnh với 90 loại cảnh quan sinh thái, chứng minh rằng tương tác địa mạo - trầm tích và can thiệp nhân sinh lấn át tính đồng nhất của đới khí hậu.
2. Phát hiện 2: Sự suy giảm dải đệm phòng hộ sinh thái. Dải cồn cát ven biển và rừng ngập mặn cửa sông đang bị chia cắt manh mún nghiêm trọng do làn sóng chuyển đổi tự phát sang đầm nuôi tôm thẻ chân trắng công nghiệp và các dự án bê tông hóa du lịch ven biển tại Sầm Sơn, Hải Hòa.
3. Phát hiện 3: Mâu thuẫn chuyển đổi chức năng lãnh thổ tại Tĩnh Gia. Sự hình thành Khu kinh tế Nghi Sơn tạo ra xung đột gay gắt giữa chức năng công nghiệp nặng - cảng biển với chức năng bảo tồn sinh thái nông nghiệp và phòng hộ đầu nguồn của lớp cảnh quan đồi núi thấp.
4. Phát hiện 4: Phân hóa thích nghi nông nghiệp. Lớp đồng bằng tích tụ phù sa sông (Hoằng Hóa, Quảng Xương) thể hiện mức độ thích nghi rất cao với lúa 2 vụ và rau màu chuyên canh, trong khi phụ lớp đầm lầy mặn sau cồn cát (Nga Sơn, Hậu Lộc) chỉ tối ưu cho hệ thống canh tác cói kết hợp nuôi thủy sản sinh thái.

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý luận: Chuẩn hóa phương pháp luận thành lập bản đồ cảnh quan sinh thái tỷ lệ trung bình (1:50.000) vùng cửa sông ven biển, đóng góp vào giáo trình và khung nghiên cứu địa lý tự nhiên Việt Nam.
• Ý nghĩa phương pháp luận: Thiết lập quy trình đánh giá thích nghi cảnh quan bán định lượng kết hợp GIS và ma trận nhân tố giới hạn có khả năng chuyển giao áp dụng trực tiếp cho các dải ven biển miền Trung (Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình).
• Ứng dụng thực tiễn & hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học chuẩn xác phục vụ trực tiếp cho UBND tỉnh Thanh Hóa trong việc lập Quy hoạch sử dụng đất giai đoạn 2021–2030, Quy hoạch không gian dải ven biển, và quản lý rủi ro thiên tai (nước dâng do bão, xâm nhập mặn).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật nội tại:

1. Giới hạn độ phân giải thời gian: Dữ liệu viễn thám và khảo sát mặt đất chủ yếu phản ánh trạng thái tĩnh trong giai đoạn 2015–2018, chưa lượng hóa liên tục chuỗi biến động cảnh quan theo từng năm (temporal trajectory).
2. Biên giới thủy vực: Nghiên cứu chỉ dừng lại ở dải bờ biển và bãi triều, chưa tích hợp được hệ thống cảnh quan ngập nước biển sâu dưới triều (sub-littoral marine landscapes) trong vùng lãnh hải 6 hải lý.
3. Mô hình hóa kinh tế lượng: Mức độ thích nghi kinh tế sinh thái mới dừng lại ở phân cấp thuận lợi định tính và bán định lượng, chưa lượng hóa thành giá trị tiền tệ cụ thể (Total Economic Value - TEV) của các dịch vụ hệ sinh thái (Ecosystem Services).

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda) cần tập trung:

• Tích hợp các kịch bản Biến đổi khí hậu & Nước biển dâng (RCP 4.5 và RCP 8.5) vào mô hình dự báo ngập lụt cảnh quan sinh thái.
• Định lượng trữ lượng và giá trị thị trường tín chỉ carbon (Blue Carbon) của hệ sinh thái rừng ngập mặn và thảm cỏ biển dải ven biển Nga Sơn - Hậu Lộc.
• Ứng dụng mô hình tế bào tự động (Cellular Automata - Markov Chain) và học máy (Machine Learning) để mô phỏng diễn thế cảnh quan nhân sinh dưới sức ép mở rộng của Khu kinh tế Nghi Sơn.

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Địa lý tự nhiên, Sinh thái học, Quản lý tài nguyên môi trường tại các viện nghiên cứu và trường đại học lớn trên toàn quốc.
• Kinh tế - Ngành: Hỗ trợ ngành nông nghiệp Thanh Hóa chuyển đổi cơ cấu cây trồng có giá trị cao dựa trên bản đồ thích nghi đất đai, giảm thiểu rủi ro đầu tư hạ tầng nông nghiệp ở những vùng cảnh quan xung yếu.
• Chính sách: Là cơ sở dữ liệu nền cho Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Thanh Hóa trong công tác cắm mốc hành lang bảo vệ bờ biển và phân vùng xả thải công nghiệp tại Khu kinh tế Nghi Sơn.
• Xã hội & Môi trường: Nâng cao khả năng thích ứng thiên tai của cộng đồng dân cư ven biển thông qua bảo tồn vành đai rừng phòng hộ chắn cát, chắn sóng, bảo vệ an ninh lương thực và nguồn nước ngầm.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận phương pháp luận phân loại, thành lập bản đồ và ma trận đánh giá thích nghi cảnh quan sinh thái ven bờ chuẩn hóa.
• Cơ quan quản lý nhà nước (UBND tỉnh Thanh Hóa, Sở TN&MT, Sở NN&PTNT): Nhận chuyển giao luận cứ khoa học và bản đồ phân vùng chức năng phục vụ quy hoạch lãnh thổ.
• Doanh nghiệp nông - lâm - thủy sản & du lịch: Xác định chính xác tọa độ không gian tối ưu cho từng loại hình đầu tư sản xuất, tránh các vùng nhạy cảm sinh thái.
• Cộng đồng dân cư ven bờ: Hưởng lợi trực tiếp từ việc giảm thiểu thiên tai sạt lở, nhiễm mặn và duy trì môi trường sống bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Học thuyết Địa tổng thể (Geosystem Theory) của trường phái địa lý Xô Viết vào môi trường chuyển tiếp sông - biển nhiệt đới ẩm gió mùa. Luận án đã chứng minh rằng tại dải đồng bằng ven biển, tương tác động lực lắng đọng - bồi tụ trầm tích Holocene và tác động nhân sinh quai đê lấn biển đóng vai trò quyết định, chi phối và làm biến dạng hoàn toàn quy luật phân bố địa đới thông thường, tạo nên hệ thống vi cấu trúc gồm 90 loại cảnh quan sinh thái độc nhất.

2. Sự đổi mới về phương pháp nghiên cứu khi so sánh với các công trình trước đây?

So với nghiên cứu của Đặng Duy Lợi, Phạm Hoàng Hải (giai đoạn trước vốn tập trung ở cấp lãnh thổ vĩ mô toàn quốc với tỷ lệ 1:250.000 đến 1:1.000.000) và các nghiên cứu đơn ngành tại Thanh Hóa của Lê Hữu Cần (1998) hay Trần Văn Thụy (1996), luận án đã nâng tầm phương pháp luận:

• Chuyển từ phân tích mô tả định tính sang tích hợp GIS - Viễn thám với ma trận so sánh cặp đánh giá thích nghi đất đai bán định lượng ở tỷ lệ chi tiết 1:50.000.
• Thiết lập cơ chế lọc Nhân tố giới hạn (Limiting Factor Framework), ngăn chặn triệt để tình trạng sai số bù trừ điểm số trong các mô hình đánh giá đa tiêu chuẩn truyền thống.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện mang tính phản trực giác là dải cảnh quan cồn cát cao và đụn cát ven biển (tưởng chừng là vùng đất cằn cỗi, có giá trị sinh học thấp nhất) lại nắm giữ chức năng sinh thái sống còn: đóng vai trò như những "tháp chứa nước ngọt ngầm" khổng lồ ngăn chặn hiện tượng xâm nhập mặn vào sâu trong nội đồng, đồng thời là bức tường thành tự nhiên duy nhất bảo vệ đồng bằng trước sóng thần và triều cường. Việc san lấp các cồn cát này để phát triển đô thị du lịch tại Sầm Sơn và Tĩnh Gia đã trực tiếp gây ra hiện tượng sụt lún và mặn hóa tầng ngậm nước nông cục bộ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Toàn bộ quy trình giải đoán ảnh viễn thám, hệ thống tiêu chí phân cấp cảnh quan 4 bậc (Kiểu -> Lớp -> Phụ lớp -> Loại), bảng trọng số đánh giá thích nghi cho 5 đối tượng sử dụng đất (rừng phòng hộ, rừng sản xuất, lúa nước, hoa màu, thủy sản) và bảng chú giải 90 loại cảnh quan sinh thái đều được công khai chi tiết và hệ thống hóa bằng ma trận rõ ràng, cho phép các nhà khoa học tái lập hoàn toàn quy trình tại các dải ven biển khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) được định hình ra sao?

Luận án mở đường cho 3 hướng nghiên cứu chiến lược trong thập kỷ tới:

• Thiết lập mô hình giám sát tự động biến động cảnh quan dải ven bờ thông qua dữ liệu vệ tinh đa thời gian Sentinel/Landsat kết hợp điện toán đám mây Google Earth Engine.
• Đánh giá sức tải sinh thái (Ecological Carrying Capacity) của cảnh quan ven biển trước sự bùng nổ của chuỗi đô thị hóa ven biển và tổ hợp lọc hóa dầu Nghi Sơn.
• Tích hợp kịch bản dâng cao mực nước biển và triều cường cực đoan vào quy hoạch không gian cảnh quan sinh thái thích ứng biến đổi khí hậu.

Kết luận

1. Chuẩn hóa cơ sở lý luận: Xác lập hoàn chỉnh khung lý luận và phương pháp luận nghiên cứu cảnh quan sinh thái ứng dụng cho dải đồng bằng ven biển nhiệt đới ẩm gió mùa.
2. Khám phá cấu trúc không gian: Định lượng và lập bản đồ chi tiết 1 kiểu, 3 lớp, 5 phụ lớp, 90 loại cảnh quan sinh thái tỷ lệ 1:50.000 trên diện tích 6 huyện/thành phố ven biển Thanh Hóa.
3. Phân vùng chức năng sinh thái: Phân chia không gian nghiên cứu thành 3 tiểu vùng cảnh quan mang đặc thù sinh thái và tiềm năng kinh tế riêng biệt (Bắc, Trung tâm, Nam).
4. Định lượng thích nghi đất đai: Đánh giá mức độ thuận lợi sinh thái cho 5 đối tượng kinh tế chủ lực (rừng phòng hộ, rừng sản xuất, cây hàng năm/màu, lúa nước, nuôi trồng thủy sản).
5. Đề xuất định hướng sử dụng hợp lý: Xây dựng bản đồ định hướng không gian phát triển kinh tế gắn liền với mạng lưới bảo tồn sinh thái và bảo vệ môi trường dải ven bờ.
6. Giá trị ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ công tác quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội bền vững và ứng phó biến đổi khí hậu cho tỉnh Thanh Hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2050.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGHIÊN CỨU CẢNH QUAN SINH THÁI PHỤC VỤ SỬ DỤNG HỢP LÝ LÃNH THỔ 1. Tổng quan các nghiên cứu cảnh quan và cảnh quan sinh thái 1. Nghiên cứu cảnh quan và cảnh quan sinh thái trên thế giới Từ cuối thế kỷ XIX, nền móng của cảnh quan học đã được xây dựng trong các công trình nghiên cứu sự phân chia bề mặt Trái đất của các nhà địa lý kinh điển Nga: V. và các nhà địa lý Mỹ, Pháp,.

song việc nghiên cứu sự phân chia bề mặt Trái Đất dẫn đến việc hình thành học thuyết về các quy luật phân hóa lãnh thổ lớp vỏ địa lý chỉ được phát triển mạnh mẽ sau Chiến tranh thế giới thứ II [18],[29],[30]. Sự phát triển của khoa học Cảnh quan có thể chia theo nhiều giai đoạn khác nhau với các hướng nghiên cứu ở các quy mô lãnh thổ và các khu vực địa lý khác nhau trên thế giới. Có thể thấy rõ hai xu hướng nghiên cứu chính về cảnh quan tập trung ở hai khu vực: các nhà khoa học Nga và Đông Âu với hướng nghiên cứu dựa chủ yếu vào khoa học địa lý và gắn với việc quy hoạch lãnh thổ; các nhà khoa học Bắc Mỹ và châu Âu hướng nghiên cứu tiếp cận liên ngành gắn cảnh quan với kinh tế - xã hội, địa lý nhân văn trong quy hoạch phục vụ phát triển bền vững. Sự phát triển của cảnh quan học trên thế giới V.

Docutraev (1846-1903), nhà thổ nhưỡng học Nga được coi là người sáng lập học thuyết cảnh quan. Những công trình nghiên cứu của ông từ cuối thế kỷ XIX là nhân tố khởi đầu về tổng hợp thể địa lý tự nhiên, còn cảnh quan học trở thành một ngành riêng từ đầu thế kỷ XX. Ông là người đầu tiên trình bày về tính đới như là một quy luật của thế giới, mỗi đới thiên nhiên hay mỗi đới lịch sử - tự nhiên là một thể tổng hợp thiên nhiên có quy luật. Mặc dù ông chưa nêu được tên gọi cho môn khoa học mới nhưng những cống hiến của ông đã tạo tiền đề cho sự ra đời của một ngành khoa học mới – cảnh quan học [29],[36].

Sự xuất hiện của cảnh quan học là một giai đoạn có tính quy luật trong sự phát triển của khoa học tự nhiên. Những quan niệm khoa học về cảnh quan được hợp thức 6 cùng một thời kỳ, độc lập với nhau (1904-1914) nhưng dưới hình thức khác nhau bởi một số nhà bác học: G. Điều đó chứng minh cho việc nghiên cứu cảnh quan mang tính tất yếu và rất cấp thiết đối với khoa học Địa lý [29]. Sau năm 1917, sự phát triển của môn địa lý bước vào giai đoạn mới.

Giai đoạn đầu của lịch sử cảnh quan Xô Viết chưa cung cấp được những tổng hợp lý luận lớn song những quan điểm cảnh quan đã bắt đầu xâm nhập vào thực tế nghiên cứu lãnh thổ. Những bản đồ cảnh quan đầu tiên được B. Abôlin xây dựng bằng con đường phân chia trực tiếp ở địa phương các bộ phận lãnh thổ khác nhau về hàng loạt các yếu tố địa lý tự nhiên cơ bản: địa hình, đá mẹ, đất và thực vật. Những bản đồ cảnh quan đầu tiên không phải là kết quả của những nghiên cứu cảnh quan chuyên môn mà xuất hiện ngẫu nhiên do nhu cầu thực tiễn.

Palưnôp chứng minh rằng, lập luận khoa học cho biện pháp thực tiễn như cải tạo thiên nhiên nhất thiết phải dựa trên bản đồ cảnh quan [29],[30],[62]. Sau năm 1945, Cảnh quan học Xô Viết phát triển mạnh mẽ với việc điều tra, nghiên cứu thực địa để thành lập bản đồ CQ và tăng cường nghiên cứu về lý luận.Xôlxev đã trình bày những tổng hợp lý luận đầu tiên và phát triển các quan niệm về CQ trong các công trình trước đó của L. Sau công trình nghiên cứu của N.Xôlxev bắt đầu có nhiều công trình nghiên cứu về lý luận CQ và các vấn đề liên quan như quần hệ sinh vật, địa hoá học cảnh quan, phân vùng địa lý tự nhiên và hướng nghiên cứu định lượng trong CQ cũng được quan tâm như B. Từ năm 1955, sự phát triển cảnh quan đạt được những tiến bộ đặc biệt khi hội nghị chuyên đề Cảnh quan học được tiến hành ở Lêningrat và liên tiếp sau đó là các hội nghị khoa học về các vấn đề Cảnh quan học được tổ chức đều đặn mỗi năm.

Các nhà nghiên cứu cảnh quan học Xô Viết đã dần hoàn thiện phương pháp luận nghiên cứu, mở rộng các công trình khoa học, nghiên cứu về nguyên tắc, phương pháp xây dựng bản đồ và thành lập bản đồ CQ ở nhiều tỷ lệ khác nhau, phân loại CQ, vấn đề sử dụng học thuyết CQ trong thực tiễn. Từ giữa những năm 60 của thế kỷ XX, cảnh quan học đã có bước tiến mới trong việc nghiên cứu cấu trúc, chức năng và động lực, đi sâu vào nghiên cứu tính hoàn chỉnh, 7 tính thứ bậc, tính tổ chức, cấu trúc - chức năng, trạng thái, tính bền vững. của cảnh quan. Hướng nghiên cứu này đã được thể hiện trong các công trình nghiên cứu của N.

Từ những năm 1990 trở lại đây, hướng nghiên cứu CQ ứng dụng được các nhà địa lý Nga và các nước Đông Âu quan tâm, vận dụng nhiều vào thực tiễn phát triển KT-XH của các vùng, quốc gia, lãnh thổ trên thế giới. Giai đoạn này ở Nga và các nước Đông Âu nghiên cứu CQ tập trung đi sâu vào nghiên cứu đa dạng cấu trúc, chức năng và động lực phát triển của CQ bằng các phương pháp nghiên cứu và hỗ trợ của công nghệ hiện đại, với nhiều cách tiếp cận khác nhau. Các mục đích nghiên cứu cảnh quan (NCCQ) chủ yếu ứng dụng vào các vấn đề phát triển KT-XH của đất nước, các vùng miền, lãnh thổ nhằm sử dụng hợp lý TNTN, BVMT và phát triển KT-XH một cách bền vững [35],[62],[88]. Mặc dù ở Nga và các nước Đông Âu nghiên cứu cảnh quan học phát triển mạnh mẽ nhưng ở nhiều nước trên thế giới, nửa đầu thế kỷ XX quan niệm thể tổng hợp địa lý chưa được phổ biến rộng rãi.

Những quan niệm về cảnh quan cũng đã được một số nhà địa lý đề cập tới: Nhà địa lý người Anh A.Ghebecxơn năm 1905 cho rằng nhiệm vụ của Địa lý học là sự phân chia và hệ thống hoá những thể tổng hợp và đưa ra các kiểu khu vực thiên nhiên cơ bản của đất liền bằng cách xem xét những sự khác biệt chung nhất về địa hình, khí hậu và thực vật. Một trong những nhà lý luận CQ đầu tiên người Đức là Z.Passarge (1866- 1958), đã có một số công trình về các đới CQ trên Trái đất. Sau đó các nhà địa lý người Đức đã tiến hành thành lập bản đồ CQ và thường dựa trên nghiên cứu cấu tạo hình thái CQ, lấy các đơn vị sinh cảnh để phân chia CQ. Pen đại diện khác của Đức, hiểu cảnh quan như là một tổ hợp máy móc những phần tử khác nhau không được nối liền với nhau bởi những tác động tương hỗ chặt chẽ và hoàn toàn bỏ qua thổ nhưỡng [29].

Các nhà địa lý người Mỹ như Khactơxo, D.Uittơlxli chú ý tới địa lý khu vực nhưng quan điểm không có gì chung với các nhà địa lý Xô Viết. Tuy nhiên, sau đó họ cũng đã chú ý tới lý luận địa lý của các nhà nghiên cứu Xô Viết về các vấn đề NCCQ và xây dựng bản đồ CQ. Sự phát triển của Sinh thái cảnh quan trên thế giới Nếu như ở Nga và các nước Đông Âu thiên về quá trình điều tra nghiên cứu lãnh thổ thì ở Tây Âu nghiêng về nghiên cứu các quần xã sinh vật. Hướng nghiên 8 cứu này được đánh dấu bằng quan điểm của C.

Troll (1939) về sinh thái cảnh quan. Sau đó, STCQ được phát triển ở các nước nói tiếng Anh. Từ những năm 1980, nghiên cứu CQ có nhiều mốc quan trọng cả về lý luận và thực tiễn, trong đó hướng sinh thái hóa CQ được nhấn mạnh. Giai đoạn này gắn liền với những vấn đề cấp bách về sự thay đổi môi trường cùng với sự phát triển kinh tế nhanh chóng và các tiến bộ khoa học công nghệ.

Thuật ngữ Sinh thái cảnh quan được Carl Troll nhà địa lý học người Đức đưa ra trong công trình “Quy hoạch hàng không và khoa học môi trường đất”. Trong công trình này, tác giả đã phát triển nhiều khái niệm cơ sở cho khoa học STCQ tuy nhiên định nghĩa đầy đủ về STCQ vẫn chưa rõ ràng. Ông cho rằng: “STCQ không phải là một bộ môn khoa học mới, mà chỉ là một hướng nghiên cứu mối quan hệ giữa các quần xã sinh vật với môi trường trong phạm vi một cảnh quan ở các quy mô không gian khác nhau” [49]. Nghiên cứu về STCQ có nhiều cách tiếp cận khác nhau nên quan niệm và lý luận về STCQ hiện nay chưa thực sự thống nhất.

Trên thế giới, có ít nhất hai trường phái nghiên cứu STCQ: STCQ Bắc Mỹ tập trung vào luận điểm STCQ là khoa học tổng hợp và liên ngành, tập trung nghiên cứu mối quan hệ giữa cấu trúc cảnh quan và các quá trình hệ sinh thái trong phạm vi cảnh quan, trong khi đó STCQ châu Âu tập trung vào hướng ứng dụng trong phân vùng lãnh thổ, đánh giá và quy hoạch sử dụng đất đai, trong đó coi nhân tố con người là yếu tố thống nhất trong CQ. Sự phát triển phương pháp nghiên cứu gắn liền với công nghệ vũ trụ và công nghệ máy tính đã biến đổi các nghiên cứu thiên về mô tả trước kia sang các định lượng, mô hình hóa. Đóng góp lớn vào sự phát triển nhóm phương pháp này là khả năng tiếp cận các dữ liệu và thông tin không gian nhờ công nghệ viễn thám. Hệ thống thông tin địa lý cũng có tác động quan trọng trong việc định lượng hóa CQ nhờ vào xây dựng các mô hình thống kê và mô hình không gian [49].

Tại châu Âu, ảnh hưởng của chiến tranh và sự chuyển đổi mục đích sử dụng đất đã làm các hệ sinh thái suy giảm hoặc bị phá hủy. Từ cuối những năm 1960, các nguyên lý của STCQ đã được ứng dụng rộng rãi trong công tác quy hoạch và kiến trúc cảnh quan tại các nước nói tiếng Đức và tiếng Hà Lan. Tại Hà Lan, Hội STCQ Hà Lan được thành lập năm 1972, đã tiến hành khảo sát sinh thái cảnh quan ở nhiều địa phương và thực hiện nhiều dự án bởi các nhóm nghiên cứu khác nhau [49]. 9 Sau năm 1970, STCQ phát triển mạnh mẽ ở Châu Âu với các công trình nghiên cứu về phân loại thực vật và địa lý khu vực.