Nghiên Cứu Thành Phần Nhóm Sâu Miệng Nhai Gây Hại Trên Cam Quýt Tại Cao Phong, Hòa Bình

Nghiên cứu về sâu miệng nhai hại cam quýt, đặc điểm sinh học và biện pháp phòng trừ bướm phượng vàng Papilio demoleus tại Cao Phong, Hòa Bình.

• Tác giả: Lê Hoài Nam
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Viết Tùng
• Trường học: Trường Đại Học Nông Nghiệp Hà Nội
• Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Nhóm Sâu Miệng Nhai Gây Hại Trên Cam Quýt, Đặc Điểm Sinh Học - Sinh Thái Và Biện Pháp Phòng Trừ Bướm Phượng Vàng Papilo Demoleus Linnaeus Tại Cao Phong, Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ nông nghiệp
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC TÊN VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. Mục đích và yêu cầu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC
• 3. ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. TÌNH HÌNH CANH TÁC VÀ SỬ DỤNG THUỐC BVTV TẠI CAO PHONG - HÒA BÌNH. THÀNH PHẦN CÁC LOÀI SÂU MIỆNG NHAI ĂN LÁ VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC LOÀI SÂU ĂN LÁ CÓ MỨC ĐỘ PHỔ BIẾN TẠI CAO PHONG, HÒA BÌNH. NHÓM BƯỚM PHƯỢNG HẠI CAM QUÝT TẠI CAO PHONG, HÒA BÌNH
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu sâu miệng nhai gây hại trên cam quýt tại Cao Phong

Nghiên cứu về sâu miệng nhai gây hại trên cam quýt tại Cao Phong, Hòa Bình là một vấn đề quan trọng trong nông nghiệp hiện nay. Cam quýt là loại cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều loại sâu bệnh. Việc tìm hiểu về thành phần và tác hại của các loài sâu này sẽ giúp nông dân có biện pháp phòng trừ hiệu quả.

1.1. Tình hình sản xuất cam quýt tại Cao Phong

Cao Phong, Hòa Bình là vùng trồng cam quýt nổi tiếng với diện tích ngày càng tăng. Theo số liệu thống kê, diện tích cây có múi tại đây đã tăng từ 352,09 ha năm 2007 lên 592 ha năm 2010. Sản lượng cam quýt cũng đạt gần 9.000 tấn vào năm 2009.

1.2. Ý nghĩa của nghiên cứu sâu miệng nhai

Nghiên cứu này không chỉ giúp xác định thành phần sâu hại mà còn cung cấp thông tin về mối quan hệ cạnh tranh giữa các loài sâu ăn lá. Điều này có thể giúp nông dân áp dụng các biện pháp bảo vệ cây trồng hiệu quả hơn.

II. Vấn đề và thách thức trong việc bảo vệ cam quýt khỏi sâu hại

Sự gia tăng diện tích trồng cam quýt tại Cao Phong cũng đồng nghĩa với việc gia tăng áp lực từ sâu miệng nhai. Các loài sâu như bướm phượng vàng (Papilio demoleus) đã gây ra thiệt hại lớn cho cây trồng. Việc nhận diện và đánh giá mức độ gây hại của chúng là rất cần thiết.

2.1. Tác hại của sâu miệng nhai trên cam quýt

Các loài sâu ăn lá như bướm phượng vàng không chỉ làm giảm năng suất mà còn ảnh hưởng đến chất lượng quả. Sự tấn công của chúng có thể dẫn đến việc cây không phát triển tốt, từ đó giảm sản lượng.

2.2. Thách thức trong việc phòng trừ sâu hại

Việc phòng trừ sâu hại trên cam quýt gặp nhiều khó khăn do sự đa dạng của các loài sâu và sự kháng thuốc của chúng. Nông dân cần có những biện pháp hiệu quả và bền vững để bảo vệ cây trồng.

III. Phương pháp nghiên cứu sâu miệng nhai trên cam quýt

Nghiên cứu này áp dụng các phương pháp điều tra thực địa để xác định thành phần và mật độ của sâu miệng nhai. Các mẫu sâu được thu thập và phân tích để đánh giá mức độ gây hại và đặc điểm sinh học của chúng.

3.1. Phương pháp điều tra và thu thập mẫu

Các mẫu sâu được thu thập từ các vườn cam quýt tại Cao Phong. Việc điều tra diễn ra trong nhiều thời điểm khác nhau để có cái nhìn tổng quát về sự biến động của sâu hại.

3.2. Phân tích đặc điểm sinh học của sâu

Đặc điểm sinh học của các loài sâu được nghiên cứu để hiểu rõ hơn về vòng đời và hành vi của chúng. Điều này giúp xác định thời điểm tấn công và biện pháp phòng trừ hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu về sâu miệng nhai trên cam quýt

Kết quả nghiên cứu cho thấy có nhiều loài sâu miệng nhai gây hại trên cam quýt tại Cao Phong. Đặc biệt, bướm phượng vàng là loài gây hại phổ biến nhất, với mật độ cao trong mùa vụ.

4.1. Thành phần loài sâu hại trên cam quýt

Nghiên cứu xác định được nhiều loài sâu hại khác nhau, trong đó bướm phượng vàng chiếm tỷ lệ cao nhất. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có biện pháp phòng trừ hiệu quả.

4.2. Mối quan hệ cạnh tranh giữa các loài sâu

Mối quan hệ cạnh tranh giữa các loài sâu ăn lá cũng được nghiên cứu. Sự cạnh tranh này có thể ảnh hưởng đến mức độ gây hại của từng loài trên cây cam quýt.

V. Biện pháp phòng trừ sâu miệng nhai hiệu quả

Để bảo vệ cây cam quýt khỏi sâu miệng nhai, cần áp dụng các biện pháp phòng trừ hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, biện pháp sinh học và canh tác hợp lý.

5.1. Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật

Việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cần được thực hiện đúng cách để đảm bảo hiệu quả và an toàn cho môi trường. Nông dân cần lựa chọn loại thuốc phù hợp với từng loại sâu hại.

5.2. Biện pháp sinh học trong phòng trừ sâu

Biện pháp sinh học như sử dụng thiên địch cũng là một giải pháp hiệu quả. Việc này không chỉ giúp kiểm soát sâu hại mà còn bảo vệ hệ sinh thái.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai trong nghiên cứu sâu hại

Nghiên cứu về sâu miệng nhai trên cam quýt tại Cao Phong đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Việc áp dụng các biện pháp phòng trừ hiệu quả sẽ giúp bảo vệ cây trồng và nâng cao năng suất.

6.1. Tương lai của nghiên cứu sâu hại

Nghiên cứu sâu hại cần tiếp tục được thực hiện để cập nhật thông tin mới và phát triển các biện pháp phòng trừ hiệu quả hơn. Điều này sẽ giúp nông dân có thêm kiến thức trong việc bảo vệ cây trồng.

6.2. Đề xuất các biện pháp bảo vệ cây trồng

Cần có các chương trình đào tạo cho nông dân về biện pháp phòng trừ sâu hại. Việc này sẽ giúp nâng cao nhận thức và khả năng ứng phó với sâu bệnh trong sản xuất nông nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cây ăn quả có múi (Citrus) giữ vị trí chiến lược trong cơ cấu nông nghiệp toàn cầu với tổng sản lượng đạt trên 103,5 triệu tấn, chiếm khoảng 20% tổng sản lượng cây ăn quả trên thế giới. Tại miền Bắc Việt Nam, diện tích cây có múi năm 2009 đạt 25.485 ha với năng suất bình quân 84,3 tạ/ha. Nằm trong vùng sinh thái thuận lợi, huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình đã nhanh chóng mở rộng diện tích canh tác từ 352,09 ha năm 2007 lên 592 ha vào năm 2010, đưa sản lượng vượt mốc 9.000 tấn. Tuy nhiên, việc tăng nhanh diện tích thâm canh thuần loài cũng kéo theo áp lực dịch hại nghiêm trọng, đặc biệt là nhóm sâu miệng nhai ăn lá.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là sự bùng phát và cạnh tranh sinh thái của các loài côn trùng ăn lá, trong đó bướm phượng vàng (Papilio demoleus Linnaeus) là đối tượng gây hại phổ biến và nguy hiểm nhất trên các giống cam chủ lực như cam Xã Đoài (năng suất đạt 142 tạ/ha) và cam Đường Canh. Mục tiêu cụ thể của đề tài là điều tra thành phần loài sâu miệng nhai, phân tích đặc điểm hình thái học, chu kỳ sinh vật học, tập tính sinh thái và xác định mối quan hệ cạnh tranh nguồn thức ăn, từ đó thử nghiệm các biện pháp phòng trừ hóa sinh học an toàn. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt 12 tháng (từ ngày 10/6/2010 đến ngày 10/6/2011) tại Nông trường Cao Phong và Bộ môn Côn trùng, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi giúp tối ưu hóa chi phí sản xuất và giảm tần suất sử dụng nông dược, vốn đang ở mức báo động với 50,3% số nông hộ phun thuốc từ 8 đến 10 lần mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết cân bằng sinh thái học côn trùng (Insect Ecological Balance) kết hợp nguyên lý phân chia ổ sinh thái (Ecological Niche) của Hutchinson nhằm giải thích cơ chế phân bố không gian và thời gian giữa các loài sâu hại trên cùng một cây chủ. Đồng thời, nghiên cứu dựa trên mô hình Quản lý dịch hại tổng hợp (Integrated Pest Management - IPM) để đề xuất chiến lược kiểm soát bền vững.

Các khái niệm chuyên ngành cốt lõi được sử dụng gồm:

• Biến thái hoàn toàn (Holometabolism): Quá trình sinh trưởng qua 4 pha phát dục gồm trứng, sâu non (5 tuổi), nhộng và trưởng thành.
• Tần suất bắt gặp (Frequency of Occurrence): Tỷ lệ phần trăm số chồi hoặc cây phát hiện thấy cá thể dịch hại trên tổng số mẫu điều tra.
• Ổ sinh thái dinh dưỡng (Trophic Niche): Phạm vi và cách thức khai thác bộ phận lá (lá non, lá bánh tẻ, biểu bì) giữa các loài sâu miệng nhai.
• Hiệu lực trừ sâu sinh học: Khả năng ức chế mật độ sâu hại dựa trên công thức hiệu chỉnh tỷ lệ tử vong tự nhiên.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được thu thập thông qua hai kênh: điều tra thực địa đồng ruộng và nuôi sinh học trong phòng thí nghiệm.

Phương pháp điều tra đồng ruộng tuân thủ Tiêu chuẩn ngành năm 2006. Cỡ mẫu điều tra cố định được thực hiện định kỳ 7 ngày một lần. Trên vườn kiến thiết, nghiên cứu chọn 10 điểm theo đường chéo góc, mỗi điểm lấy 5 cây và quan sát toàn diện theo 4 hướng và 3 tầng tán lá. Tại vườn ươm, điều tra cố định theo 5 điểm chéo góc với kích thước 1 mét vuông mỗi điểm (tương đương 25 cây con). Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được lựa chọn nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho cấu trúc tán cây và mật độ phân bố tự nhiên của côn trùng.

Trong phòng thí nghiệm, nghiên cứu nuôi cá thể bướm phượng vàng với dung lượng mẫu n = 30 cá thể cho mỗi đợt thí nghiệm, lặp lại từ 3 đến 5 lần ở các dải nhiệt độ thực tế của tháng 3 (28,32°C; ẩm độ 82,65%), tháng 6 (20,25°C; ẩm độ 68,47%) và tháng 10 (31,54°C; ẩm độ 85,39%). Thí nghiệm thử nghiệm hiệu lực thuốc gồm 4 công thức (Padan 95WP, Alfatin 1.8EC, Dibaroten 5SL và đối chứng nước lã), thực hiện trên các ô thí nghiệm diện rộng 10 cây mỗi ô và lặp lại 3 lần. Dữ liệu được xử lý thống kê sinh học bằng phần mềm IRRISTAT 4.0 và kiểm định đa biên độ Duncan ở độ tin cậy 95% để loại bỏ sai số ngẫu nhiên.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu đã phát hiện và giám định được 13 loài sâu miệng nhai ăn lá thuộc 9 họ và 3 bộ côn trùng gây hại trên cam quýt tại Cao Phong. Trong đó, bộ cánh vảy (Lepidoptera) chiếm tỷ lệ áp đảo với 69,23% (9 loài), bộ cánh cứng (Coleoptera) chiếm 15,38% (2 loài) và bộ cánh thẳng (Orthoptera) chiếm 15,38% (2 loài). Năm loài phổ biến nhất gồm câu cấu xanh nhỏ (Platymycterus sieversi), câu cấu xanh lớn (Hypomeces squamosus), bướm phượng vàng (Papilio demoleus), sâu vẽ bùa (Phyllocnistis citrella) và sâu cuốn lá (Adoxophyes privatana).

Thứ hai, trong nhóm bướm phượng, đề tài ghi nhận sự hiện diện của 2 loài là bướm phượng vàng và bướm phượng đen (Papilio polytes). Bướm phượng vàng chiếm ưu thế tuyệt đối về tỷ lệ xuất hiện từ 65,79% (tháng 7) lên đến 100% (tháng 12). Mật độ sâu non bướm phượng vàng đạt đỉnh cao nhất vào tháng 7 với 1,69 con/cây, trong khi bướm phượng đen chỉ đạt tối đa 0,88 con/cây và hoàn toàn biến mất trong quần thể vào mùa đông tháng 12.

Thứ ba, các chỉ số kích thước phát dục của bướm phượng vàng được định lượng chính xác: trứng có đường kính trung bình 0,99 ± 0,02 mm; sâu non tuổi 1 dài 3,34 ± 0,43 mm; sâu non tuổi 2 dài 6,03 ± 0,71 mm; sâu non tuổi 3 dài 10,05 ± 1,32 mm; sâu non tuổi 4 dài 19,03 ± 1,35 mm; và sâu non tuổi 5 đẫy sức dài tới 33,38 ± 3,81 mm (cực đại đạt 56,80 mm). Nhộng có chiều dài trung bình 31,02 ± 0,59 mm; sải cánh của bướm trưởng thành cái đạt 95,79 ± 1,05 mm, lớn hơn đáng kể so với con đực (89,64 ± 1,54 mm).

Thứ tư, khảo sát tập quán canh tác cho thấy 100% nông hộ phụ thuộc hoàn toàn vào hóa chất BVTV, nhưng có tới 45,8% hộ đánh giá hiệu quả phòng trừ rất hạn chế hoặc không hiệu quả do việc dùng thuốc chủ yếu dựa trên thói quen tự phát (32,6%) và tư vấn của đại lý bán thuốc (29,1%), trong khi tỷ lệ tham khảo ý kiến cán bộ kỹ thuật chuyên môn chỉ đạt 10,3%.

Thảo luận kết quả

Khi phân tích mối quan hệ cạnh tranh thức ăn, số liệu thực địa có thể được mô hình hóa rõ nét qua bảng phân bố không gian và biểu đồ thời gian phát sinh dịch hại. Mặc dù các loài sâu miệng nhai cùng bùng phát mật độ cao vào giai đoạn tháng 6 và tháng 7, chúng không hề triệt tiêu lẫn nhau mà hình thành cơ chế phân chia ổ sinh thái rất tinh vi:

• Câu cấu xanh lớn và nhỏ tập trung cắn khuyết từ mép lá bánh tẻ ở các tầng chồi cao.
• Sâu vẽ bùa chỉ đục lớp biểu bì mặt lá ở tầng tán trung bình và không bao giờ xâm lấn các lá đã bị loài khác tấn công.
• Sâu non bướm phượng vàng và sâu cuốn lá tập trung ăn mạnh ở tầng chồi thấp và các lá bánh tẻ sau khi đã ăn hết chồi non. Một chiếc lá chỉ có duy nhất một loài sâu cư trú và khai thác.

So sánh với các nghiên cứu trước đây tại Hà Giang (ghi nhận 20 loài sâu ăn lá), thành phần loài tại Cao Phong có phần ít hơn, phản ánh tác động tiêu cực của áp lực thâm canh và việc lạm dụng nông dược hóa học làm suy giảm đa dạng sinh học. Tuy nhiên, khả năng thích nghi cao của bướm phượng vàng khiến loài này trở thành dịch hại chủ đạo. Việc hiểu rõ kích thước từng tuổi sâu và thời điểm sâu non tuổi 1-3 xuất hiện rộ sau các đợt lộc non là căn cứ then chốt để xác định thời điểm can thiệp thuốc, mang lại hiệu quả diệt trừ cao nhất trước khi sâu bước vào tuổi 4-5 có sức phá hại mạnh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thực hiện biện pháp thủ công và cắt tỉa tán định kỳ: Nông hộ cần thường xuyên thăm vườn và tiến hành ngắt bắt ổ trứng, bắt sâu non tuổi lớn và nhộng bướm phượng vàng bằng tay. Mục tiêu là giảm mật độ sâu tích lũy từ 40% đến 50% trong giai đoạn vườn ươm và kiến thiết, duy trì đều đặn 7-10 ngày một lần trong khung thời gian từ tháng 11 đến tháng 2 năm sau để triệt tiêu nguồn sâu qua đông.

2. Thiết lập hệ thống dự tính dự báo và ứng dụng quy trình IPM: Trạm Bảo vệ Thực vật huyện Cao Phong cần chủ trì việc theo dõi các đợt ra lộc xuân, lộc hè của cây cam để thông báo thời điểm bướm vũ hóa rộ. Mục tiêu giảm số lần phun thuốc hóa học từ 8-10 lần/năm xuống còn 4-5 lần/năm, đồng thời nâng tỷ lệ nông hộ thực hiện đúng kỹ thuật 4 đúng lên trên 70% trong vòng 2 năm tới.

3. Chuyển đổi sang sử dụng thuốc thảo mộc và chế phẩm sinh học: Nông trường và các hợp tác xã nông nghiệp cần chỉ đạo thay thế các dòng thuốc độc hại bằng hoạt chất thảo mộc Dibaroten 5SL (chiết xuất từ cây ruốc cá) hoặc chế phẩm vi sinh Bacillus thuringiensis (Bt). Mục tiêu đạt hiệu lực trừ sâu non bướm phượng vàng trên 85% sau 3 đến 5 ngày xử lý, bảo vệ an toàn cho quần thể thiên địch như ong ký sinh và kiến vàng.

4. Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật chuyển giao quy trình nhận diện dịch hại: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp với các viện trường tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu. Mục tiêu đào tạo cho 100% cán bộ đại lý thuốc bảo vệ thực vật và trên 80% chủ vườn cam tại địa phương nắm vững cách phân biệt bướm phượng vàng với các loài sâu ăn lá khác trước vụ sản xuất mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cán bộ kỹ thuật và cán bộ khuyến nông ngành Bảo vệ thực vật: Tiếp cận hệ thống dữ liệu định lượng chính xác về chu kỳ sinh học, kích thước các pha phát dục và tập tính sinh thái của bướm phượng vàng để xây dựng lịch dự tính dự báo dịch hại trên quy mô vùng.
• Chủ trang trại và nông hộ sản xuất cây ăn quả có múi: Ứng dụng quy trình nhận diện triệu chứng gây hại, phân biệt sâu non bướm phượng vàng và bướm phượng đen, từ đó áp dụng đúng thời điểm phòng trừ, giúp tiết kiệm chi phí thuốc BVTV từ 30% đến 40%.
• Giảng viên, sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Nông nghiệp: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên khảo có giá trị học thuật cao về phương pháp điều tra côn trùng, phân tích cạnh tranh ổ sinh thái và kỹ thuật nuôi sinh học cá thể trong phòng thí nghiệm.
• Doanh nghiệp sản xuất và kinh doanh thuốc BVTV sinh học: Khai thác dữ liệu thử nghiệm đồng ruộng để nghiên cứu phát triển các dòng sản phẩm chiết xuất thực vật (như ruốc cá) và chế phẩm sinh học phù hợp với đặc tính sinh lý của nhóm sâu cánh vảy hại cam quýt.

Câu hỏi thường gặp

Nhóm sâu miệng nhai nào gây hại phổ biến nhất trên cam quýt tại Cao Phong? Điều tra thực địa xác định có 5 loài gây hại phổ biến nhất gồm câu cấu xanh nhỏ, câu cấu xanh lớn, bướm phượng vàng, sâu vẽ bùa và sâu cuốn lá. Trong đó, bướm phượng vàng (Papilio demoleus) chiếm tỷ lệ bắt gặp cao nhất trong nhóm ăn lá lớn với mật độ trung bình đạt đỉnh 1,69 con/cây vào tháng 7.

Làm thế nào để phân biệt sâu non bướm phượng vàng và bướm phượng đen? Sâu non bướm phượng vàng từ tuổi 1 đến tuổi 4 có cơ thể xù xì nhiều lông gai, màu sẫm giống phân chim; sang tuổi 5 chuyển màu xanh vàng với tuyến hôi đỏ hình chữ V. Ngược lại, sâu non bướm phượng đen các tuổi đầu có thân bóng láng không gai, màu sắc cơ thể đen bóng hơn rõ rệt.

Tại sao nhiều loài sâu ăn lá có thể cùng xuất hiện trên một cây mà không tiêu diệt lẫn nhau? Các loài sâu miệng nhai đã tiến hóa để phân chia ổ sinh thái dinh dưỡng rất hài hòa: câu cấu ăn chồi cao từ mép lá; sâu vẽ bùa đục biểu bì tầng tán giữa; bướm phượng vàng ăn chồi thấp và lá già. Khi một lá đã bị sâu vẽ bùa gây hại thì các loài khác tuyệt đối không ăn lá đó.

Thực trạng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật tại vùng cam Cao Phong có hạn chế gì? Khảo sát chỉ ra 100% hộ dân đều phun thuốc với tần suất rất cao (50,3% hộ phun 8-10 lần/năm). Tuy nhiên, có tới 45,8% số hộ nhận thấy hiệu quả kém do 32,6% quyết định theo thói quen cá nhân và 29,1% nghe theo người bán thuốc, chỉ có 10,3% tham khảo ý kiến cán bộ chuyên môn.

Biện pháp nào phòng trừ bướm phượng vàng đạt hiệu quả cao và an toàn môi trường? Giải pháp tối ưu là kết hợp bắt nhộng và sâu non bằng tay trong mùa đông để giảm nguồn sâu qua đông, kết hợp phun luân phiên thuốc thảo mộc Dibaroten 5SL hoặc thuốc vi sinh Bt khi sâu non ở tuổi 1-3 mới nở rộ trên các đợt lộc non, vừa đạt hiệu lực diệt sâu cao vừa bảo vệ thiên địch.

Kết luận

• Luận văn đã định danh đầy đủ 13 loài sâu miệng nhai ăn lá hại cam quýt tại Cao Phong, trong đó bộ Cánh vảy chiếm tỷ trọng chủ đạo 69,23%.
• Xác định bướm phượng vàng (Papilio demoleus) là loài chiếm ưu thế tuyệt đối (65,79% - 100%) so với bướm phượng đen, đạt đỉnh mật độ vào tháng 7 (1,69 con/cây).
• Cung cấp trọn bộ thông số trắc lượng hình thái học chi tiết cho 5 tuổi sâu non và các pha phát dục của bướm phượng vàng ở các ngưỡng nhiệt độ khác nhau.
• Làm sáng tỏ quy luật chia sẻ ổ sinh thái không gian và dinh dưỡng giữa các loài sâu ăn lá, chứng minh cơ chế cùng tồn tại không loại trừ.
• Đánh giá thực trạng lạm dụng nông dược của nông hộ và chứng minh tính khả thi của việc ứng dụng thuốc thảo mộc, sinh học trong quy trình quản lý dịch hại tổng hợp.

Công trình đóng góp cơ sở dữ liệu khoa học nền tảng cho công tác bảo vệ thực vật trên cây có múi tại Hòa Bình. Các địa phương cần khẩn trương đưa quy trình dự tính dự báo và phòng trừ sinh học vào kế hoạch sản xuất nông nghiệp giai đoạn tới. Quý bạn đọc, nhà nghiên cứu và người sản xuất có thể liên hệ thư viện Học viện Nông nghiệp Việt Nam để tra cứu toàn văn tài liệu và áp dụng ngay các tiến bộ kỹ thuật vào vườn canh tác.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Cùng với sự phát triển của nông nghiệp, nghề trồng cây ăn quả trên thế giới cũng như Việt Nam đã phát triển không ngừng. Và cây ăn quả có múi trở thành loại quả quan trọng, có sản lượng cao nhất trong tổng số các loài cây ăn quả trên thế giới (theo FAO, 1991) [9]. Năm 2002, tổng sản lượng cây có múi đạt 103.516 triệu tấn (FAO, 2002) chiếm khoảng 20% tổng sản lượng cây ăn quả trên thế giới. Cây ăn quả có múi mang lại giá trị dinh dưỡng cao và được nhiều người ưa chuộng.

Trong thành phần thịt quả có chứa 6 - 12% đường (chủ yếu là đường Saccaroza), hàm lượng vitamin C có từ 40 - 90 mg/100g quả tươi và các axit hữu cơ từ 0,4 - 1,2% trong đó có nhiều chất có hoạt tính sinh học cao cùng với các chất khoáng và dầu thơm (Hoàng Ngọc Thuận 2005, [17]). Do có giá trị kinh tế cao nên diện tích cây ăn quả ngày càng gia tăng, ở nước ta diện tích tăng từ 426. Trong các loại cây ăn quả được trồng phổ biến thì nhóm cây có múi Citrus (Cam, quýt, chanh và bưởi) chiếm một diện tích rất lớn 73.394 ha, chỉ tính riêng khu vực miền Bắc Việt Nam trong năm 2009, diện tích của nhóm Citrus đã chiếm đến 25.485 ha với năng suất bình quân 84,3 tạ/ha [15]. Huyện Cao Phong tỉnh Hoà Bình, có điều kiện đất đai phù hợp cho nhóm cây có múi (cam, quýt, chanh và bưởi) sinh trưởng và phát triển, vì vậy nhóm cây có múi được trồng phổ biến.

Đặc biệt ở huyện Cao Phong trong giai đoạn 2007- 2009, diện tích cây có múi tăng lên rõ rệt, tổng diện tích năm 2007 là 352,09 ha, năm 2008 là 386,07 ha, năm 2009 là 527 ha và năm 2010 là 592ha. Sản lượng năm 2009 gần 9.000 tấn so với năm 2007 [13]. Để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về sản lượng cây có múi phục vụ tiêu thụ và xuất khẩu, người dân đã thâm canh để tăng diện tích. Chính điều này 1 cũng tạo điều kiện cho sâu bệnh phát triển mạnh mẽ và có diễn biến phức tạp.

Thành phần sâu bệnh hại ghi nhận được trên cây có múi rất phong phú và đa dạng. Theo Phạm Văn Lầm, 2005 [10] có 169 loài sâu hại thuộc 45 họ, 9 bộ côn trùng và nhện nhỏ gây hại trên cây có múi. Trong đó nhóm sâu hại ăn lá như: Câu cấu xanh lớn, câu cấu nhỏ; Bướm phượng đen; Bướm phượng vàng; Sâu vẽ bùa; Sâu cuốn lá… là nhóm gây hại lớn cho cây cam quýt. Nhằm mục đích góp phần tìm hiểu về các loài sâu hại thuộc nhóm ăn lá và trọng tâm là loài bướm phượng vàng trên cây có múi để tìm ra biện pháp phòng trừ hiệu quả, được sự phân công của Viện đào tạo sau đại học và Bộ môn Côn trùng trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “ Nghiên cứu thành phần nhóm sâu miệng nhai ăn lá gây hại trên cam quýt, đặc điểm sinh học - sinh thái và biện pháp phòng trừ bướm phượng vàng (Papilo demoleus Linnaeus.) tại Cao Phong, Hòa Bình’’ 1.

Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích - Xác định thành phần nhóm sâu miệng nhai ăn lá hại trên cam quýt; - Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học, sinh thái của bướm phượng vàng (Papilio demoleus Linnaeus.) và các biện pháp phòng trừ sâu bướm phượng vàng tại huyện Cao Phong - Hòa Bình, từ đó vận dụng vào việc đề xuất biện pháp phòng chống bướm phượng vàng một cách có hiệu quả. Yêu cầu - Nắm được thành phần nhóm sâu miệng nhai ăn lá hại trên cam quýt năm 2010 tại Cao Phong - Hòa Bình. - Tìm hiểu mối quan hệ cạnh tranh thức ăn giữa các loài sâu ăn lá có mức độ gây hại phổ biến trên cam quýt.

- Đánh giá mức độ phổ biến và diễn biến mật độ của nhóm bướm phượng trên cam quýt tại Cao Phong - Hòa Bình. 2 - Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học, sinh thái của bướm phượng vàng gây hại trên cam quýt. - Nghiên cứu một số biện pháp phòng trừ sâu bướm phượng vàng Papilio demoleus Linnaeus. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.

- Cung cấp một số hiểu biết về thành phần, tình hình gây hại và nắm được mối quan hệ canh tranh thức ăn giữa các loài sâu ăn lá phổ biến trên hai giống cam Xã Đoài và cam Đường Canh tại Cao Phong – Hòa Bình. - Bổ sung một số dẫn liệu về đặc điểm hình thái, đặc điểm sinh học của loài bướm phượng vàng. - Đề xuất một số biện pháp phòng trừ bướm phượng vàng hiệu quả mà thân thiện với môi trường. - Những kết quả nghiên cứu giúp người dân nhận biết được các loài sâu ăn lá cũng như tình hình gây hại của chúng trên cây cam.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU TRONG VÀ NGOÀI NƯỚC 2. Tình hình sản xuất và tiêu thụ cam quýt Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng các giống cam quýt được trồng hiện nay có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á (Trần Thế Tục (1980) [18] ; (1995).[19], Tanaca (1979) [45] đã vạch đường ranh giới vùng xuất xứ của chi Ctrus từ phía đông Ấn Độ (chân dãy núi Hymalaya) qua Úc, miền Nam Trung Quốc, Nhật Bản. Theo Trần Thế Tục (1980) nghề trồng cam quýt ở Trung Quốc đã có từ 3. Bên cạnh đó một số tác giả cho rằng nguồn gốc quýt King (Citrus nobilis Lour) là ở Miền Nam Việt Nam[19].

Cam quýt được trồng phổ biến ở những vùng có khí hậu khá ôn hòa thuộc vùng á nhiệt đới hoặc vùng khí hậu ôn đới ven biển chịu ảnh hưởng của khí hậu đại dương. Các nước xuất khẩu cam quýt chủ yếu đó là: Tây Ban Nha, Israel, Maroc, Italia. Các giống cam quýt trên thị trường được ưa chuộng là: Washington, Navel, Valenxia Late của Maroc, Samouti của Isarel, Maltaises của Tunisia, và các giống quýt Địa trung hải như: Clemention, quýt Đỏ Danxy và Unshiu được rất nhiều người ưa chuộng [41], [48]. Năm 2002, tổng sản lượng cây có múi đạt 103.289,516 triệu tấn (FAO production year Book 2002) chiếm khoảng 20% tổng sản lượng cây ăn quả trên thế giới.

Cam là thứ quả tiêu thụ nhiều nhất chiếm 73% quả có múi, tập trung ở các nước có khí hậu á nhiệt đới ở các vĩ độ cao hơn 20-22 0 Nam và Bắc bán cầu, giới hạn phân bố từ 35 vĩ độ Nam và Bắc bán cầu, có khi lên tới 40 vĩ độ Nam và Bắc bán cầu [14]. Nước ta là một trong những nước nằm trong trung tâm phát sinh cây có múi (trung tâm Đông Nam Á), khí hậu nhiệt đới thích hợp với nhiều loại cây trồng trong đó có các loại cây ăn quả có múi. Theo Tổng cục thống kê tính đến năm 2005 cả nước có 87.200 ha với sản lượng 606. Diện tích và sản lượng cây có múi tập trung ở Đồng bằng sông Cửu long.

Theo kết quả điều tra của Nguyễn Minh Châu, Lê Thị Thu Hồng thì 4 năng suất cam chanh là 105 tạ/ha; quýt 87 tạ/ha; chanh 88 tạ/ha; bưởi 74 tạ/ha; Tuy nhiên cá biệt có trang trại đạt năng suất cam chanh 237 tạ/ha; chanh 128 tạ/ha; quýt 240 tạ/ha; bưởi 177 tạ/ha. Lãi suất đối với một ha trồng cam là 84,2 triệu đồng, quýt 54,6 triệu đồng, chanh 43,7 triệu đồng, bưởi 21 triệu đồng. Đồng bằng sông Cửu long có sản lượng lớn nhất toàn quốc nhưng năng suất còn quá thấp so với năng suất của nhiều nước trồng cam trên thế giới (từ 20 - 40 tạ/ha). Tuy nhiên cũng có năng suất điển hình như ở Phủ Quỳ đạt 400 - 500 tạ/ha [10], [17].

Tình hình nghiên cứu ngoài nước 2. Tình hình nghiên cứu về thành phần các loài sâu ăn lá Với điều kiện địa lý khí hậu thích hợp, cam quýt thường bị rất nhiều loài côn trùng gây hại nghiêm trọng ở hầu khắp các vùng nhiệt đới cũng như á nhiệt đới, thành phần sâu hại cam quýt cũng rất phong phú. Trong đó nhóm sâu ăn là là nhóm gây hại lớn. Tại Nhật Bản ghi nhận được 217 loài côn trùng thuộc 8 bộ, 54 họ (dẫn theo Trần Thị Bình, 2002) [1].

ở Floriada có tới 148 loài gây hại trên cây có múi (Phạm Văn Lầm, 2005) [12]. ở Đài Loan, phòng kiểm dịch đã thu thập được 167 loài chủ yếu là sâu vẽ bùa, rầy chổng cánh, rệp sáp, rệp muội và sâu đục cành… Thái Lan đã ghi nhận có 28 loài sâu hại trên cam quýt tập trung ở 15 họ thuộc 6 bộ, riêng bộ cánh vảy là các loài ăn lá thu thập được 15 loài (Trần Thị Bình, 2002) [1]. Các nước khác nhau cũng đã tiến hành điều tra sự có mặt và mức độ gây hại của các loài côn trùng ăn lá gây hại trên cam quýt. Malayxia đã điều tra và thu thập được 174 loài sâu hại thuộc 57 họ của 10 bộ côn trùng.

Tại Indonexia cũng phát hiện được 68 loài thuộc 32 họ tập trung ở 7 bộ và 2 loài nhện hại. Myanma có 20 loài gây hại trên cam quýt trong đó có 2 loài gây hại nghiêm trọng là ruồi đục quả (Bactrocera dosalis) và sâu xanh bướm phượng (Papilio demoleus) (Trần Thị Bình, 2002) [1]. F, 1998 [48] ghi nhận có 54 loài côn trùng và nhện gây hại phổ biến trên cam quýt, trong đó có 15 loài ăn lá, 1 loài dòi đục lá, 9 loài dòi đục quả, 5 loài đục thân và 24 loài chích hút. ở Australia có 131 loài côn trùng và nhện hại trên cam quýt, chúng thuộc 10 bộ và 38 họ.

Trong thành phần sâu hại của cây có múi có những loài sâu ăn lá gây hại nghiêm trọng như sâu vẽ bùa, câu cấu, sâu bướm phượng, sâu cuốn lá. Sâu vẽ bùa là một dịch hại nghiêm trọng ở hầu hết các vùng trồng cam quýt trên toàn thế giới (Josep Anton, et al. [36] sự gây hại của sâu vẽ bùa tập trung trên các lá non của các cây thuộc chi Citrus. Sâu non các tuổi đục bên dưới biểu bì của lá, tạo nên đường ngoằn ngoèo trên lá làm cho cây chậm phát triển ảnh hưởng đến năng suất của cây trồng [52].

Bất cứ nơi đâu có trồng cây thuộc họ cam quýt đều thấy bướm phượng vàng xuất hiện gây hại. Tình hình nghiên cứu về bướm phượng vàng và biện pháp phòng trừ * Lịch sử phát hiện và vùng phân bố của bướm phượng vàng Bướm phượng vàng Papilio demoleus Linnaeus thuộc họ Papilionidae, bộ cánh vẩy Lepidoptera. Lefroy, 1906, [37] cho biết tìm thấy sâu non bướm phượng vàng gây hại trên cam quýt.