CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN SẢN XUẤT HÀNG HÓA Trước khi đi vào vấn đề chính, ta cần hiểu rõ sản xuất và một số yếu tố có liên quan để từ đó có thể có một cái nhìn tổng quan về vấn đề cần nghiên cứu. Khái niệm sản xuất hàng hóa: Sản xuất là quá trình tạo ra những “tư liệu vật chất” như vật phẩm, năng lượng hoặc dịch vụ nhằm đáp ứng các nhu cầu nhất định của con người. Quá trình sản xuất là quá trình con người vận dụng sức lao động của mình (bao gồm chân tay và trí óc) thông qua công cụ lao động nhằm biến đổi nguyên vật liệu tự nhiên hoặc bán thành phẩm trở thành thành phẩm mà con người mong muốn (Từ điển Bách khoa Việt Nam, 2003[1]). Trên thực tế, quá trình sản xuất đôi khi không cần phải có sự tác động liên tục của yếu tố con người vì có những đối tượng sản xuất chỉ trở thành thành phẩm khi chịu sự tác động, biến đổi của nhân tố bên ngoài; Khi đó, sự tác động của con người chỉ đóng vai trò xúc tác hoặc định hướng để hình thành nên tư liệu vật chất.
Ví dụ như quá trình sản xuất nấm rơm, con người sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho tế bào nấm; Sau đó, các yếu tố như độ ẩm, nhiệt độ sẽ kích thích tế bào nấm phát triển. Phân loại sản xuất: Những vật dụng, dịch vụ mà con người sử dụng hằng ngày đều có được thông qua quá trình sản xuất, điều đó đồng nghĩa với việc sẽ hình thành nên rất nhiều cách để phân loại sản xuất. Theo Nguyễn Thị Minh An[2] thì hiện có năm cách phân loại sản xuất thông dụng tương ứng với năm đặc trưng của quá trình sản xuất như sau: Thứ nhất, đặc trưng về số lượng sản xuất; Thứ hai, đặc trưng về tổ chức sản xuất; Thứ ba, đặc trưng về quan hệ với khách hàng; Thứ tư, đặc trưng về kết cấu sản phẩm; Thứ năm, đặc trưng về khả năng tự chủ việc sản xuất sản phẩm. Các phân loại sản xuất được trình bày dưới đây chỉ được nêu dưới dạng một loại hình riêng rẽ để dễ hình dung nhất; Trong thực tế, người ta không chỉ dựa trên một đặc trưng duy nhất để phân loại/lựa chọn loại sản xuất phù hợp mà sẽ dựa trên một vài hoặc tất cả đặc trưng kể trên để đưa ra một loại hình sản xuất kết hợp phù hợp nhất cho doanh nghiệp của mình.
Phân loại theo đặc trưng về số lượng sản xuất: Phân loại theo đặc trưng về số lượng sản xuất là cách phân loại cơ bản và dễ hình dung nhất để phân loại sản xuất. Các nhà đầu tư khi xây dựng doanh nghiệp thì một trong những câu hỏi đầu tiên mà họ cần trả lời chính là cần sản xuất sản phẩm với số lượng bao nhiêu. Nếu sắp xếp theo sản lượng sản xuất từ thấp đến cao, thì sản xuất có thể được chia làm ba loại như sau: − Sản xuất đơn chiếc; − Sản xuất theo lô; − Sản xuất theo dây chuyền. Đi kèm với phân loại sản xuất theo đặc trưng về số lượng sản xuất, thì khái niệm tính chất lặp lại của quá trình sản xuất cũng thường được đề cập đến.
Tính chất lặp lại của quá trình sản xuất thể hiện đặc thù của từng đợt sản phẩm, các đợt sản phẩm sản xuất ra có giống nhau hoàn toàn hay sẽ khác biệt nhau (Bảng 1.1: Phân loại một số loại hàng hóa theo sản lượng sản xuất Lặp lại Không lặp lại Sản xuất đơn chiếc Máy bay Máy đào hầm Du thuyền Tàu vũ trụ Sản xuất theo lô Linh kiện điện Quần áo thời trang Chi tiết nhựa Tạp chí, báo giấy Sản xuất theo dây chuyền Thép Sản phẩm cơ khí Dược phẩm Hàng điện tử 1. Sản xuất đơn chiếc: Phương thức sản xuất đơn chiếc thường nhằm phục vụ nhu cầu đặc thù của khách hàng, số lượng hàng hóa sản xuất ra là rất ít về số lượng, có những sản phẩm chỉ sản xuất duy nhất một lần và không lặp lại. Chính vì sản xuất đơn chiếc bao hàm những yếu tố đó, quá trình sản xuất đơn chiếc thường mang các đặc điểm: − Mỗi đơn hàng cần được lên kế hoạch sản xuất và xây dựng quy trình sản xuất riêng; − Máy móc phục vụ sản xuất là máy móc đa năng, có thể đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau; − Giá của sản phẩm không cố định do phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau ở mỗi giai đoạn đặt hàng và sản xuất khác nhau; 2 do an − Đội ngũ công nhân có trình độ cao, dễ dàng thích nghi với sự biến đổi của từng loại hình sản phẩm. Sản xuất theo dây chuyền: Hoàn toàn ngược lại với loại hình sản xuất đơn chiếc, sản xuất theo dây chuyền thường tạo ra một lượng lớn sản phẩm, quá trình sản xuất được duy trì liên tục và năng suất ổn định.
Sản xuất theo dây chuyền mang những đặc điểm nổi bật: − Sản phẩm không đa dạng, ít cần sự biến đổi về thiết kế, tính chất và yêu cầu kỹ thuật; − Máy móc và sản phẩm được chuẩn hóa và thường có cơ quan chuyên biệt công nhận tiêu chuẩn; − Máy móc được tổ chức thành những dây chuyền khép kín cho từng chủng loại sản phẩm; − Phải tuân thủ tiêu chuẩn cùng với tỷ lệ tự động hóa cao nên sản phẩm tạo ra thường có chất lượng cao và ổn định; − Chi phí đầu tư ban đầu lớn cho các dây chuyền sản xuất, khả năng chuyển đổi sản phẩm rất hạn chế nên chỉ được áp dụng cho các sản phẩm thông dụng và có thị trường ổn định. Sản xuất theo lô: Sản xuất theo lô là loại hình sản xuất vừa giống và vừa khác hai loại hình sản xuất kể trên. Sản xuất theo lô thường dùng để sản xuất nhiều chủng loại sản phẩm nhưng mỗi loại sản phẩm không cần thiết phải sản xuất quá nhiều như sản xuất theo dây chuyền. Trong quá trình sản xuất, thường tùy theo nhu cầu của khách hàng và thị trường mà mỗi loại sản phẩm chỉ được sản xuất theo từng lô với số lượng nhất định để đáp ứng nhu cầu, sau đó chuyển sang sản xuất lô sản phẩm khác.
Do phương thức sản xuất theo lô đều có điểm giống với hai hình thức sản xuất kể trên nên phương thức sản xuất theo lô có những đặc điểm của cả hình thức sản xuất đơn chiếc và sản xuất theo dây chuyền: − Máy móc phục vụ sản xuất là máy móc đa năng, có thể đảm nhiệm nhiều công việc khác nhau và thay đổi liên tục; − Giá của sản phẩm không cố định do phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau ở mỗi giai đoạn đặt hàng khác nhau; − Khi sản phẩm bao gồm nhiều thành phần phức tạp thì việc lên kế hoạch sản xuất và xây dựng quy trình sản xuất sẽ rất khó khăn; 3 do an − Năng suất tương đối ổn định do mọi loại sản phẩm đều được sản xuất với một khối lượng tương đối lớn, đủ để tích lũy kinh nghiệm sản xuất. Phân loại theo đặc trưng về tổ chức sản xuất: Phân loại theo đặc trưng về tổ chức sản xuất cũng gần tương tự như phân loại theo đặc trưng về số lượng sản xuất; nhưng thay vì xét về số lượng sản xuất thì cách phân loại này dựa trên tính chất của sản phẩm cần sản xuất Theo cách phân loại này chúng ta có ba dạng sản xuất chính sau đây: − Sản xuất liên tục; − Sản xuất gián đoạn; − Sản xuất theo dự án. Sản xuất liên tục (Flow shop): Sản xuất liên tục là quá trình sản xuất một hoặc nhiều sản phẩm cùng loại với số lượng lớn và các sản phẩm ở đây đều có cách thức sản xuất giống nhau. Khi sản xuất liên tục, các máy móc được sắp xếp thành một dây chuyền duy nhất, nên để hình thành thành phẩm, từ nguyên vật liệu đầu vào sẽ lần lượt đi qua từng máy/trạm/công đoạn, điều này giống với một chiếc thuyền di chuyển trên một dòng sông không có nhánh, chiếc thuyền sẽ di chuyền từ thượng nguồn cho đến khi ra đến của biển nên vì vậy, người ta còn gọi phương thức sản xuất này là sản xuất theo dòng (Flow shop).
Phương thức sản xuất này thường được áp dụng đối với các sản phẩm như sản xuất mì ăn liền, sản xuất thực phẩm đóng hộp, đóng gói thực phẩm, dây chuyền tinh chế thuốc chữa bệnh,…. Hình thức sản xuất này có các đặc điểm chính sau: − Chỉ được áp dụng cho các loại sản phẩm có nhu cầu lớn và thị trường ổn định; − Sản phẩm đầu ra có chất lượng cao và tương đồng nhau; − Tính tự động hóa cao nên năng suất cao và ổn định; − Máy móc trong dây chuyền sản xuất chỉ để tạo ra một hoặc một nhóm sản phẩm duy nhất nên tính linh hoạt kém; − Sản phẩm phải trải qua các công đoạn giống nhau, nhưng không phải năng suất của mỗi công đoạn luôn giống nhau, nên việc tổ chức sản xuất một cách kỹ lưỡng và được giám sát liên tục, tránh tình trạng ứ hoặc thiếu hàng; − Cần được tiến hành sửa chữa trước hay bảo trì phòng ngừa, bảo trì phòng ngừa là chủ động kiểm tra, thay thế các chi tiết, bộ phận sắp hỏng trước khi tình trạng hỏng hóc xảy ra làm gián đoạn quá trình sản xuất. Sản xuất gián đoạn (Job shop): Sản xuất gián đoạn là quá trình sản xuất nhiều loại sản phẩm khác nhau nhưng mỗi loại số lượng lại không quá nhiều, các loại sản phẩm này có điểm tương đồng là đều cần trải qua các công đoạn giống nhau nhưng thứ tự có thể lại khác nhau, chính vì thế, quá trình sản xuất được thực hiện nhờ các thiết bị có tính linh hoạt cao (thiết bị vạn năng) và các thiết bị này được bố trí sao dựa trên tiêu chí cân đối mức độ thuận tiện trong quá trình sản xuất các loại sản phẩm. Loại hình sản xuất gián đoạn thường được sử dụng trong các xưởng chế biến gỗ, xưởng may hay xưởng chế tạo cơ khí,….
Hình thức sản xuất gián đoạn có những đặc điểm chính: − Các máy móc được sử dụng có tính linh hoạt cao, ít bị lỗi thời do có thể đảm nhận nhiều công việc khác nhau; − Thuận tiện trong quá trình nâng cấp và mở rộng quy mô sản xuất mà gần như không ảnh hưởng nhiều đến quá trình sản xuất; − Có thể linh hoạt trong số lượng sản xuất; − Khó lên kế hoạch sản xuất do quá trình sản xuất các loại sản phẩm sẽ dẫn đến tình trạng chồng chéo máy; − Công suất và chất lượng không ổn định do phải tinh chỉnh máy mỗi lần sản xuất để cho ra sản phẩm tốt.